Kırım Tatarcasında 100 Söz

Kırım Tatarcasında 100 Söz: Gençlerin Bilmediği Mutfak ve Ev Eşyası Terimleri

QIRIM TATARCADA 100 SÖZ: YAŞLARNIÑ BİLMEDİĞİ MUTFAQ VE EV EŞYALARI ADLARI

Qırımnıñ Sesi Gazetesi | Medeniyet – Til – Ananeler

Qırım Tatarlarınıñ aşhane medeniyeti, ev tertibi ve kündelik yaşayışı tek aşlardan ve eşyalardan ibaret degildir. Er bir sözniñ artında bir alışqanlıq, bir aile ananesi, bir hatıra ve keçmişten bugüne kelgen medeniy miras bar. Büyük analarımıznıñ aşhanede qullanğan bir qabı, analarımıznıñ ömek yoğurğanda aytqan bir sözü yahut eski evlerde bulunğan bir eşyanıñ adı, aslında Qırım Tatar halqınıñ hafızasından bir parçadır.

Bugün yaş nesillerniñ müim bir qısmı, ananeviy aşhane ve ev eşyalarınıñ Qırım Tatarcadaki adlarını yeterince tanımay. Şeerleşüv, tehnologiyalıq deñişmeler, başqa tillerniñ kündelik yaşayışta daa çoq qullanılması ve nesiller arasındaki irtibatnıñ zayıflaması, bazı eski sözlerniñ unutılmasına sebep ola.

Qırımnıñ Sesi Gazetesi olaraq hazırladığımız bu medeniyet ve til çalışmasında, Qırım Tatarcada qullanılğan aşhane, aş azırlav, sofra tertibi, temizlik ve ev eşyaları ile bağlı 100 sözü bir yerge topladıq. Maksadımız tek sözlerni sıralamaq degil; bu sözlerniñ ifade etken yaşayış medeniyetini de yaş nesillere añlatmaq ve ana tilimizniñ söz baylığını qorumaqtır.

Bu çalışma edebiy Qırım Tatarcasınıñ Orta Yol üslübında, Latin elifbesinde azırlandı. Bazı sözlerniñ bölgelerge ve aile ananelerine köre başqa türlü aytılabilecegi de unutılmamalıdır.

Unutılmağa yüz tutqan sözler: Ana tilimizniñ ev içindeki izleri

Qırım Tatar evlerinde evelden er bir eşyanıñ öz adı, öz yeri ve öz vazifesi bar edi. Aşhanede qullanılğan qazan, tençere, çömçe ve tas; qonaq odasında bulunğan sandıq, yastıq, minder ve kilim; temizlik yapqanda qullanılğan legen, ibrik ve el destmalı kündelik yaşayışnıñ ayrılmaz parçaları edi.

Bu kelimeler tek birer eşya adı degildir. Onlar Qırım Tatarlarınıñ yaşayış tarzını, aşhane medeniyetini, el sanatlarını, aile münasebetlerini ve ev içindeki iş bölüşümini de añlata.

Eski Qırım evlerinde aşhane ailenıñ eñ müim bölümlerinden biri sayılır edi. Yemekler azırlanır, ömekler yoğurılır, ekmekler pişirilir ve qonaqlar qarşılanır edi. Büyük qazanlarda aş pişirilir, keñ sini ve tepsilerde ömek aşları azırlanır edi. Sofrağa ketirilgen er bir aşnıñ öz qabı bulunır edi.

Eski evlerde bulunğan baqır qaplar, ağaç eşyalar, el toquması kilimler ve işlemeli yastıqlar ailelerniñ maddiy medeniyetini aks ettire edi. Sandıqlar tek eşya saqlamaq içün qullanılmay, çeyizlerniñ ve aileden qalğan hatıralarnıñ qorunğan yeri olaraq da müim yer tutar edi.

Qırım Tatarcada 100 aşhane ve ev eşyası sözü

Aşağıdaki kelimeler, Qırım Tatarcasında tanılğan sözler ve ananeviy ev yaşayışına ait eşya adları esasında toplandı. Bazı sözlerniñ tarihiy ve yerli qullanılışlarında farqlar bulunabilir. Bu sebepten sözlerniñ ailelerde ve bölgelerde qullanılğan şekillerini de saqlamaq müimdir.

1. Aşhane qapları ve aş azırlav eşyaları

1–25. SÖZLER

1. Qazan – Büyük miqdarda aş pişirmek içün qullanılğan derin qap.
2. Tençere – Aş ve şorba pişirmek içün qullanılğan qap.
3. Sahan – Qapaklı, ekseriyetle baqırdan yapılğan keñ aş qabı.
4. Sini – Aş taşımak ve sunmaq içün qullanılğan keñ qap.
5. Tabaq – Aş qoyulğan qab.
6. Tas – Su ve azıq maddelerini qoymaq içün qullanılğan qab.
7. Gugüm – Su taşımak ve saqlamaq içün qullanılğan tutqıçlı qap.
8. İbrik – Su tökmek içün qullanılğan ağızlı qap.
9. Kebçe – Aş ve şorba almaq içün qullanılğan uzun saplı çömçe.
10. Qasıq – Aş aşamaq içün qullanılğan alet.
11. Bıçqaq – Kesmek ve doğramak içün qullanılğan alet.
12. Taba – Aş qızdırmaq ve qavurmaq içün qullanılğan yassı qap.
13. Tepsi – Aş ve ömek aşlarını azırlamaq içün qullanılğan yassı qap.
14. Çömçe – Aş almaq içün qullanılğan büyük qasıq.
15. Kade – İçimlik sunmaq içün qullanılğan bardaq türü.
16. Meşrebe – Su ve başqa içimlikler içmek içün qullanılğan qap.
17. Tebsi – Meyva ve ikramlıqlarnı sunmaq içün qullanılğan sini.
18. Kevir – Aşnı süzmek ve su içinden çıqarmaq içün qullanılğan süzgeç.
19. Maqas – Kesmek içün qullanılğan alet.
20. Sıç ayaq – Sac ve taba altında qullanılğan üçayaqlı demir.
21. Qapaq – Tençere ve başqa qaplarnıñ üstüni örtmek içün qullanılğan eşya.
22. Qulp – Qap ve başqa eşyalarnı tutmaq içün yapılğan tutqıç.
23. Sahan qapağı – Sahan üstüni örtken qapaq.
24. Kebab temiri – Et ve başqa azıqlarnı ateşte pişirmek içün qullanılğan metal şiş.
25. Çini sahan – Çini yahut porselenden yapılğan sahan.

Bu sözler arasında bilhassa sahan, sini, gugüm, kebçe ve sıç ayaq eski Qırım aşhane medeniyetini añlamaq içün diqqatqa lâyıq. Eski Qırım aşhanelerinde qaplarnıñ tek qullanılış vazifesi degil, yapılğan maddesi de müim edi. Baqır, demir, ağaç ve çini qaplar ayrı maksatlarda qullanıla edi.

2. Aş azırlav, ömek ve pişirüv aletleri

26–40. SÖZLER

26. Aşhane – Aş azırlanğan ve pişirilgen yer.
27. Ocaq – Aş pişirmek ve ısınmaq içün qullanılğan ateş yeri.
28. Sac – Ömek ve ekmek pişirmek içün qullanılğan metal pişirüv yüzeyi.
29. Değirmen – Tahıl öğütmek içün qullanılğan tesis yahut alet.
30. Değirmen taşı – Tahıl öğütmek içün qullanılğan taş.
31. Hamır – Un ve su kibi maddeler yoğurularaq azırlanğan azıq.
32. Un – Ekmek ve ömek aşları azırlamaq içün qullanılğan temel azıq maddesi.
33. Yuvurğaq – Ömek açmaq içün qullanılğan uzun yuvarlaq alet.
34. Elek – Unnı elmek ve kepekten ayırmaq içün qullanılğan alet.
35. Tekne – Hamır yoğurmaq ve azıq azırlamaq içün qullanılğan keñ qap.
36. Kürek – Fırınğa ekmek ve ömek aşlarını sürmek içün qullanılğan alet.
37. Fırın – Ekmek ve ömek aşları pişirilgen yer.
38. Köz – Ateş yanğandan soñ qalğan qızğın kömür.
39. Kül – Yanma neticesinde qalğan ince madde.
40. Şiş – Et ve başqa azıqlarnı ateşte pişirmek içün qullanılğan uzun metal alet.

Hamır yoğurmaq Qırım Tatar aşhane medeniyetinde müim bir becerik edi. Evlerde azırlanğan qatlama, yantıq, köbete ve başqa ömek aşları ailelerniñ aşhane ananelerini yaşata edi. Hamırnıñ kıvamını ayarlamaq, onı açmaq ve uygun ateşte pişirmek tecrübe talap ete edi.

Evel zamanlarda elektrikli aşhane aletleri bulunmağanı içün bu işleriniñ çoğu el emeği ile yapılır edi. Elek, tekne, yuvurğaq ve sac kibi eşyalar evlerniñ vazgeçilmezleri arasında edi.

3. Ananeviy ev eşyaları ve oturuv tertibi

41–60. SÖZLER

41. Sandıq – Giysi, çeyiz ve aile eşyalarını saqlamaq içün qullanılğan büyük qutu.
42. Yastıq – Baş ve sırt astına qoyulğan yumuşaq eşya.
43. Döşek – Üstünde yatmaq içün azırlanğan yatacaq.
44. Minder – Oturmaq içün qullanılğan yumuşaq ve dolgulu eşya.
45. Kilim – El toquması, ekseriyetle düz toquma yer örtüsi.
46. Halı – Desenli ve toquma yer örtüsi.
47. Halıça – Kiçik halı.
48. Kebe – Yatak ve beşik üstüne örtülgen ananeviy örtü.
49. Velne – Yünnen yapılğan örtü yahut battaniye.
50. Ala keçе – Ev içinde yerge serilgen yahut duvarğa asılğan keçе örtü.
51. Masa – Aş aşamaq ve türlü ev işlerinde qullanılğan eşya.
52. Qona – Alçaq ayaklı, yuvarlaq ananeviy masa.
53. Kursı – Oturmaq içün qullanılğan sandalye yahut oturacaq.
54. Beşik – Balalarnı yatırmaq içün qullanılğan sallanma yatak.
55. Sandıqça – Kiçik sandıq yahut eşya qutusu.
56. Döşek qumaşı – Yatak ve yer örtüleri yapmaq içün qullanılğan qumaş.
57. Duvar yastığı – Oturğanda sırtqa dayamaq içün qullanılğan büyük yastıq.
58. Qapı – Evniñ giriş ve keçit yerlerini qapatqan eşya.
59. Pencere – Evge yarıq ve ava kirsetken açıklıq.
60. Raf – Eşyalar qoyulğan tahta yahut dolap bölügi.

Eski Qırım Tatar evlerinde sandıq hususiy bir yer tutar edi. Yaş qızlarnıñ çeyizleri, el işlemeleri, qıymetli qumaşları ve aileden qalğan hatıraları bu sandıqlarda saqlanır edi. Sandıqlarnıñ üzerindeki bezemeler, qullanılğan ağaç ve işçilik de ailelerniñ zevqini aks ettire edi.

Kilim ve halılar evniñ tek yerini örtmek içün qullanılmay edi. Olarnıñ desenlerinde ananeviy bezeme añlayışı, renkler ve el sanatlarınıñ izleri bulunır edi. Minder ve yastıqlar ise aile azalarınıñ ve qonaqlarnıñ oturuv tertibinde müim yer tutar edi.

4. Temizlik, yıkanuv ve şahsiy qullanım eşyaları

61–75. SÖZLER

61. Legen – Çamaşır yuvmaq ve temizlik işlerinde qullanılğan keñ qap.
62. El legеni – Eller yuvmaq içün qullanılğan kiçik legen.
63. Hammam legеni – Hammamda yıkanmaq içün qullanılğan büyük legen.
64. El destmalı – El silmek içün qullanılğan havlu.
65. Taraq – Saç taramaq içün qullanılğan alet.
66. Ayna – İnsan suretini aks ettirgen eşya.
67. Sabun – Temizlik ve yıkanuv içün qullanılğan madde.
68. Kovş – Su taşımak ve saqlamaq içün qullanılğan qap.
69. Süpürge – Evniñ yerini süpürmek içün qullanılğan alet.
70. Çıraq – Evni yarıqlandırmaq içün qullanılğan lamba.
71. Şamdan – Mum qoymaq içün qullanılğan ayaqlı eşya.
72. Çıraqlıq – Çıraq yahut lamba qoymaq içün qullanılğan eşya.
73. Mum – Yarık bermek içün yaqılğan balmumu yahut başqa madde.
74. Qapqaq – Qap yahut eşya üstüni örtmek içün qullanılğan qapaq.
75. Kilit – Qapı ve sandıqlarnı bağlamaq içün qullanılğan alet.

Eski evlerde temizlik tek kündelik bir iş degil, aile tertibiniñ müim bir parçası edi. Büyük legenlerde çamaşırlar yuvulur, ibriknen su tökülir, el destmalı ile eller qurutılır edi.

Hammam medeniyetinde de türlü büyüklükteki qaplar qullanılır edi. El legеni, hammam legеni ve tas kibi eşyalar ayrı ihtiyaçlar içün azırlanır edi. Bu eşyalarınıñ maddesi ve şekli de qullanılğan maksatqa köre deñişe edi.

Elektrik bulunmağan devirlerde çıraq ve şamdan kibi yarıqlandırma eşyaları evlerniñ vazgeçilmezleri arasında edi. Aqşamları çıraq yarığında oturılır, aile azaları bir yerge toplanır, sohbet etilir ve balalarğa hikâyeler añlatılır edi.

5. Qumaş, toquma ve ev içindeki el emeği

76–90. SÖZLER

76. Bez – Qumaş. Toquma mahsulatlarınıñ umumiy adı.
77. Qadife – Yumuşaq ve tüklü yüzü bar qumaş.
78. Atlas – Parlaq yüzlü, qıymetli sayılğan qumaş.
79. İplik – Toquma ve tiküv içün qullanılğan ince lif.
80. İyne – Tiküv ve naqış işlerinde qullanılğan alet.
81. Dögme – Giysilerni bağlamaq içün qullanılğan kiçik parça.
82. İşleme – Qumaş üstüne yapılğan bezeme ve naqış.
83. Naqış – İpliknen qumaş üstüne işlenген bezeme.
84. Çit – İnce yahut basma qumaş.
85. Yün – Qoyun ve başqa hayvanlardan alınğan tabiiy lif.
86. Keçe – Yünni sıqıştırıp azırlanğan toquma dışındaki mahsulat.
87. Çul – Qalın ve kaba toquma örtü.
88. Qumaş – Giysi, örtü ve ev eşyaları yapmaq içün qullanılğan toquma malzemesi.
89. Yorgan – İçine dolgu maddesi qoyulıp azırlanğan yatmaq örtüsi.
90. Yorgan qılıfı – Yorgan üstüne keçirilgen qoruyucu qılıf.

Qırım Tatar qadınlarınıñ el sanatlarında toquma, tiküv ve naqış müim yer tutar edi. Evlerde azırlanğan örtüler, yastıq qılıfları ve türlü qumaş mahsulatları kündelik ihtiyaçlarnı qarşılamaqnen beraber evlerniñ güzelligine de zenginlik qata edi.

İşlemeli yastıqlar, qadife qumaşlar, kilimler ve sandıq örtüleri ananeviy evlerniñ körünüşini tamamlağan eşyalar edi. Yaş qızlar aile büyüklerinden tiküv, naqış ve toquma ögrene edi. Böylece el becerikleri bir nesilden digerine keçirile edi.

Qumaş adları da Qırım Tatarlarınıñ maddiy medeniyetini añlamaq içün müimdir. Bez, atlas ve qadife kibi sözler tilimizniñ zenginligini köstere.

6. Ev işleri, saqlav ve kündelik qullanım aletleri

91–100. SÖZLER

91. Çuval – Tahıl, un ve türlü mahsulatlarnı taşımak yahut saqlamaq içün qullanılğan büyük torba.
92. Sepet – Meyva, sebze ve türlü eşyalar taşınğan örülgen qap.
93. Baril – Sıvı yahut türlü maddeler saqlamaq içün qullanılğan fıçı.
94. Tahta – Ağaçtan yapılğan levha. Ev işleri ve eşya yapımında qullanılır.
95. Tahta qutu – Ağaçtan yapılğan eşya saqlav qutusu.
96. Mıx – Ağaç parçalarını birleştirmek içün qullanılğan demir çivi.
97. Çekiç – Mıx çakmaq ve tamir işleri yapmaq içün qullanılğan alet.
98. İp – Bağlamaq, taşımaq ve türlü ev işlerinde qullanılğan bükülgen lif.
99. Tül – İnce ve seyrek toqulğan perde qumaşı.
100. Perde – Pencere ve qapılarnı örtmek içün qullanılğan qumaş.

Bu soñki sözler grubu eski evlerde tek aşhane ve yatmaq odasınıñ degil, saqlav ve tamir işleriniñ de özüne mahsus söz baylığı olğanını köstere. Çuvallar, sepetler ve fıçılar azıqlarnı saqlamaq içün qullanılır edi. Tahta qutular ve sandıqlar ise aile eşyalarını qorumağa yardım ete edi.

Bu sözlerniñ er biri kündelik yaşayışımızda tilniñ nasıl yaşağanını ve medeniyetimizniñ sözlerimizde nasıl saqlanğanını añlata.

Qırım Tatar aşhane medeniyetinde eşya adlarınıñ medeniy ehemmiyeti

Qırım Tatar aşhane medeniyetini añlamaq içün tek yemek adlarını bilmek yeterli degildir. Bir aşnıñ qaysı qapta azırlanğanını, nasıl pişirilgenini ve sofrada qaysı aletler ile sunulğanını da bilmek kerek.

Meselâ çibörek azırlanğanda hamırnı açmaq, içine içlik qoymaq ve uygun sıcaklıqta pişirmek ayrı becerikler talap ete. Köbete azırlanğanda hamırnı yoğurmaq ve içlikni yerleştirmek müimdir. Qatlama kibi ömek aşlarında ise hamırnı açmaq ve qatlamaq ananeviy aşhane bilgisiniñ bir parçasıdır.

Sahan ve sini kibi qaplar da aş sunuvında müim yer tutar edi. Ananeviy sofralarda aşlarnıñ qapları ve sunulış şekilleri aile medeniyetini aks ettire edi.

Bu sebepten aşhane eşyalarınıñ adlarını ögrenmek, ananeviy aşlarımıznıñ azırlanışını ve sunulışını añlamaq bakımından da müimdir.

Yaşlar bu sözlerni niçün ögrenmelidir?

Til tek laf etip añlaşmaq içün qullanılğan bir vastа degildir. O, bir halqnıñ keçmişini, medeniyetini ve kimligini taşığan eñ müim miraslarından biridir.

Bir yaş qazan sözünü ögrengende tek bir aşhane qabınıñ adını bilgen olmaz. Aynı zamanda büyük anasınıñ aş pişirgen aşhanesine, aile sofrasına ve keçmişteki yaşayış tarzına ait bir sözü de yeniden hayatına qaytarmış olur.

Bugün birçok yaş, kündelik yaşayışında başqa tillerden kelgen sözlerni qullana. Bu, tabiiy til münasebetleriniñ bir neticesidir. Lâkin ana tilimizdeki ananeviy sözlerniñ unutılması, zaman keçken sayın medeniy hafızamıznıñ zayıflamasına sebep olabilir.

Bu sebepten aile büyüklerimizniñ qullanğan sözlerini yazıp saqlamaq, balalarğa ögretmek ve kündelik sohbetlerde yaşatmaq müimdir.

Yaş nesiller içün üç müim çalışma yapılabilir:

• Aile sözlügi azırlamaq: Nine ve dedelerimizniñ qullanğan eski eşya adlarını yazıp saqlamaq.
• Aşhanede ana tilni qullanmaq: Aş azırlanğanda eşya ve azıqlarnıñ Qırım Tatarca adlarını balalarğa ögretmek.
• Medeniy arşiv yaratmaq: Eski ev eşyalarınıñ adlarını, qullanılış şekillerini ve aile hatıralarını kayıt etmek.

Ana til yaşasa, milliy hafıza da yaşaycaq

Qırım Tatar halqınıñ medeniyeti tek tarih kitaplarında ve müzelerde qorunacaq bir miras degildir. Bu medeniyet evlerimizde, aşhanelerimizde, aile sohbetlerimizde ve kündelik yaşayışımızda devam etmelidir.

Bir zamanlar analarımıznıñ qullanğan qazanı, büyük analarımıznıñ saqlağan sandığı, evlerimizni bezegen kilim ve sofralarımıznıñ vazgeçilmezi olğan sini, keçmişnen bugün arasında bağ quran medeniy qıymetlerdir.

Bugün bu sözlerni ögrenmek ve balalarımızğa ögretmek, yarınlarımıznıñ medeniy mirasını qorumaq demektir.

Qırımnıñ Sesi Gazetesi olaraq tilimizniñ unutılmağa yüz tutqan sözlerini araştırmağa, kayıt etmege ve kelecek nesillere ulaştırmağa devam etecekmiz.

Çünki bir halqnıñ tili yaşasa, medeniyeti de yaşar. Medeniyeti yaşasa, milliy hafızası da kelecek nesillere ulaşır.

Qırım bizim umurumızda!

Ana tilimiz yaşasın, Qırım Tatar sözleri unutılmasın!

---

Araştırma ve til notu

Bu sözlükteki kelimelerniñ bir qısmı ananeviy Qırım Tatarca söz varlığından, bir qısmı ise umumiy Türk tillerinde de rastkelgen sözlerden toplandı. Bazı kelimelerniñ tarihiy ve yerli qullanılışlarında farqlar bulunabilir. Bu sebepten sözlükniñ ilmiy baqımdan daa da inkişaf etmesi içün yaşlı ana til konuşucılarından ve til mütehassıslarından fikir almaq faydalı olacaktır.Kırım’ın Sesi Gazetesi | Kültür – Dil – Gelenek

Kırım Tatarlarının mutfak kültürü, ev düzeni ve gündelik yaşamı yalnızca yemeklerden ve eşyalardan ibaret değildir. Her kelimenin arkasında bir alışkanlık, bir aile geleneği, bir hatıra ve geçmişten bugüne taşınan kültürel miras vardır. Büyükannelerimizin mutfakta kullandığı bir kap, annelerimizin ekmek hazırlarken söylediği bir kelime veya eski evlerde bulunan bir eşyanın adı, aslında Kırım Tatar halkının hafızasının parçalarıdır.

Günümüzde genç kuşakların önemli bir bölümü, geleneksel mutfak ve ev eşyalarının Kırım Tatarcasındaki karşılıklarını yeterince tanımıyor. Şehirleşme, teknolojik değişim, farklı dillerin günlük hayatta daha fazla kullanılması ve kuşaklar arasındaki iletişimin azalması, bazı eski kelimelerin unutulmasına yol açıyor.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak hazırladığımız bu kültür ve dil çalışmasında, Kırım Tatarcasında kullanılan mutfak, yemek hazırlama, sofra düzeni, temizlik ve ev eşyalarıyla ilgili 100 kelimeyi bir araya getiriyoruz. Amacımız yalnızca kelimeleri sıralamak değil; bu sözlerin ifade ettiği yaşam kültürünü de genç kuşaklara aktarmaktır.

Bu çalışma, edebî Kırım Tatarcasının Orta Yol üslubuyla, Latin alfabesinde hazırlanmıştır. Bazı kelimelerin bölgelere ve aile geleneklerine göre farklı söylenebileceği de unutulmamalıdır.

Unutulmağa yüz tutqan sözler: Ana tilimizniñ ev içindeki izleri

Kırım Tatar evlerinde eskiden her eşyanıñ öz adı, öz yeri ve öz vazifesi bar edi. Mutfakta kullanılan qazan, tençere, çömçe ve tas; qonaq odasında bulunan sandıq, yastıq, minder ve kilim; temizlik yaparken kullanılan legen, ibrik ve el destmalı günlük hayatnıñ ayrılmaz parçaları edi.

Bu kelimeler yalnızca birer eşya adı degildir. Onlar, Qırım Tatarlarınıñ yaşayış tarzını, el sanatlarını, aile münasebetlerini ve ev içindeki iş bölümünü de anlatır.

Özellikle eski Qırım evlerinde mutfak, ailenin en mühim bölümlerinden biri sayılırdı. Yemekler hazırlanır, hamurlar yoğurulur, ekmekler pişirilir ve qonaqlar ağırlanırdı. Büyük kazanlarda aş pişirilir, geniş tepsilerde hamur işleri hazırlanırdı. Sofraya getirilen her yemeğin kendine mahsus kabı bulunurdu.

Eski evlerde bulunan bakır kaplar, ahşap eşyalar, el dokuması kilimler ve işlemeli yastıklar da ailelerin maddî kültürünü yansıtırdı. Sandıklar yalnızca eşya saklamak için kullanılmaz, çeyizlerin ve aile yadigârlarının muhafaza edildiği özel bir yer olarak da görülürdü.

2023 yılında yayımlanan akademik bir araştırmada, Kırım Hanlığı dönemine ait yazılı kaynaklarda mutfak kapları, ev eşyaları, temizlik araçları ve dokuma ürünleri ayrı kelime grupları hâlinde incelenmiştir. Bu araştırma, söz konusu kelimelerin Kırım Tatarlarının tarihî maddî kültürünü anlamak bakımından önemini ortaya koymaktadır.

Kırım Tatarcasında 100 mutfak ve ev eşyası sözü

Aşağıdaki kelimeler, tarihî kaynaklarda belgelenen adlar ile Kırım Tatarcasının bilinen gündelik kelimelerinden oluşturulmuştur. Bazı tarihî kelimelerin günümüzdeki kullanımı bölgelere göre değişebilir.

1. Mutfak kapları ve yemek hazırlama eşyaları

1–25. KELİMELER

1. Qazan – Kazan. Büyük miktarda aş pişirmek için kullanılan derin kap.
2. Tençere – Tencere. Yemek ve çorba pişirmekte kullanılan kap.
3. Sahan – Kapaklı, genellikle bakırdan yapılan geniş yemek kabı.
4. Sini – Tepsi. Yemek taşımak ve sunmak için kullanılan geniş kap.
5. Tabaq – Tabak. Yemeklerin konulduğu kap.
6. Tas – Leğen biçiminde su ve yiyecek kabı.
7. Gugüm – Su taşımak ve saklamak için kullanılan kulplu kap.
8. İbriq – İbrik. Su dökmeye yarayan ağızlı kap.
9. Kebçe – Kepçe. Yemek ve çorba almaya yarayan uzun saplı araç.
10. Qasıq – Kaşık. Yemek yemekte kullanılan araç.
11. Bıçqaq – Bıçak. Kesme ve doğrama aracı.
12. Taba – Tava. Yemek kızartmak ve kavurmak için kullanılan kap.
13. Tepsi – Tepsi. Yemek ve hamur işlerinin hazırlanmasında kullanılan düz kap.
14. Çömçe – Kepçe veya büyük kaşık anlamında kullanılan mutfak aracı.
15. Kade – Kadeh. İçecek sunmak için kullanılan bardak türü.
16. Meşrebe – Kupa veya maşrapa. Su ve içecek içmek için kullanılan kap.
17. Tebsi – Sunum tepsisi. Özellikle meyve ve ikramlıklar için kullanılan kap.
18. Kevir – Kevgir. Süzme ve yiyecekleri sudan çıkarma aracı.
19. Maqas – Makas. Kesme ve biçme aracı.
20. Sıç ayaq – Sac veya tavanın açık ateş üzerinde durmasını sağlayan üçayaklı demir.
21. Qapaq – Kapak. Tencere ve diğer kapların üzerini örtmek için kullanılır.
22. Qulp – Kulplu kapların tutma yeri.
23. Sahan qapağı – Sahanın üzerini kapatan kapak.
24. Kebab temiri – Kebap pişirmekte kullanılan metal şiş veya demir araç.
25. Çini sahan – Porselenden yapılmış geleneksel sahan.

Bu kelimeler arasında özellikle sahan, sini, gugüm, kebçe ve sıç ayaq tarihî mutfak kültürünü tanımak bakımından dikkat çekicidir. Eski Kırım mutfaklarında kapların yalnızca işlevi değil, yapıldığı malzeme de önem taşırdı. Bakır, demir, ahşap ve porselen farklı kullanım alanlarına sahipti. rulb.org+1

2. Yemek hazırlama, hamur ve pişirme araçları

26–40. KELİMELER

26. Aşxane – Mutfak. Yemek hazırlanan ve pişirilen bölüm.
27. Ocaq – Ocak. Yemek pişirmek ve ısınmak için kullanılan ateş yeri.
28. Sac – Hamur işi ve ekmek pişirmekte kullanılan metal pişirme yüzeyi.
29. Değirmen – Tahıl öğütmek için kullanılan araç veya tesis.
30. Degirmen taşı – Tahıl öğütmeye yarayan taş.
31. Hamır – Hamur. Un ve su gibi malzemelerin yoğrulmasıyla hazırlanır.
32. Un – Un. Ekmek ve hamur işlerinin temel malzemesi.
33. Yuvurğaq – Hamur açmakta kullanılan oklava.
34. Elek – Unu elemek ve kepekten ayırmak için kullanılan araç.
35. Tekne – Hamur yoğurmak veya malzeme hazırlamak için kullanılan geniş kap.
36. Kürek – Fırına ekmek ve hamur işi sürmekte kullanılan araç.
37. Fırın – Ekmek ve hamur işleri pişirilen yer.
38. Köz – Ateşin yanmasından sonra kalan kor.
39. Kül – Yanma sonucunda geriye kalan ince madde.
40. Şiş – Et ve benzeri yiyecekleri ateşte pişirmekte kullanılan uzun metal araç.

Hamır yoğurmak, Qırım Tatar mutfağında önemli bir beceriydi. Evlerde hazırlanan qatlama, yantıq, köbete ve diğer hamur işleri, ailelerin mutfak geleneğini yaşatırdı. Hamurun kıvamını ayarlamak, onu açmak ve uygun ateşte pişirmek tecrübe gerektirirdi.

Eskiden elektrikli mutfak aletleri bulunmadığı için bu işlerin çoğu el emeğiyle yapılırdı. Elek, tekne, yuvurğaq ve sac gibi araçlar evlerin vazgeçilmez eşyaları arasındaydı.

3. Geleneksel ev eşyaları ve oturma düzeni

41–60. KELİMELER

41. Sandıq – Sandık. Giysi, çeyiz ve aile eşyalarının saklandığı büyük kutu.
42. Yastıq – Yastık. Baş veya sırt desteği olarak kullanılan eşya.
43. Döşek – Yatak. Üzerinde yatılan yatak malzemesi.
44. Minder – Oturmak için kullanılan yumuşak ve dolgulu eşya.
45. Kilim – El dokuması, çoğunlukla düz dokuma yer örtüsü.
46. Halı – Desenli ve dokuma yer örtüsü.
47. Halıça – Küçük halı.
48. Kebe – Beşik veya yatak üzerine örtülen geleneksel örtü.
49. Velne – Yünlü örtü veya battaniye.
50. Ala keçе – Masa veya duvar üzerine serilen örtü.
51. Masa – Masa. Yemek ve çeşitli ev işlerinde kullanılan eşya.
52. Qona – Kısa ayaklı, yuvarlak geleneksel masa.
53. Kursı – Sandalye veya oturak.
54. Beşik – Bebeklerin yatırıldığı sallanabilir yatak.
55. Sandıqça – Küçük sandık veya eşya kutusu.
56. Döşek qumaşı – Yatak ve yer örtüsü yapımında kullanılan kumaş.
57. Duvar yastığı – Otururken sırtı desteklemek için kullanılan büyük yastık.
58. Qapı – Kapı. Evin giriş ve geçiş bölümlerini kapatan yapı.
59. Pencere – Evin ışık ve hava almasını sağlayan açıklık.
60. Raf – Eşyaların üzerine yerleştirildiği duvar veya dolap bölümü.

Eski Qırım Tatar evlerinde sandıq özel bir yere sahipti. Genç kızların çeyizleri, el işlemeleri, kıymetli kumaşları ve aileden kalan hatıralar bu sandıklarda saklanırdı. Sandığın üzerindeki süslemeler, kullanılan ahşap ve işçilik de ailelerin zevkini yansıtırdı.

Kilim ve halılar ise evin yalnızca zeminini örtmezdi. Dokuma desenlerinde geleneksel süsleme anlayışı, renk seçimi ve el sanatlarının izleri bulunurdu. Minderler ve yastıklar, aile fertlerinin ve misafirlerin oturma düzeninde kullanılırdı.

Bu eşya adlarının önemli bir bölümü tarihî kaynaklarda da kayıtlıdır. Özellikle qona, velne, kebe, ala keçе, sandıq ve minder gibi kelimeler geleneksel ev yaşamını anlamak için değerlidir. rulb.org+1

4. Temizlik, yıkanma ve kişisel bakım eşyaları

61–75. KELİMELER

61. Legen – Leğen. Çamaşır yıkamak ve çeşitli temizlik işleri için kullanılan geniş kap.
62. El legеni – El yıkamak için kullanılan küçük leğen.
63. Hammam legeni – Hamamda yıkanmak için kullanılan büyük leğen.
64. El destmalı – El havlusu.
65. Taraq – Tarak. Saçları düzeltmek için kullanılan araç.
66. Ayna – Ayna. Görüntüyü yansıtan eşya.
67. Sabun – Temizlik ve yıkanma aracı.
68. Kovş – Kova. Su taşımak ve saklamak için kullanılan kap.
69. Süpürge – Evin zeminini temizlemek için kullanılan araç.
70. Çıraq – Kandil veya lamba. Aydınlatma aracı.
71. Şamdan – Mum koymak için kullanılan ayaklı eşya.
72. Çıraqlıq – Kandil veya lamba koymak için kullanılan eşya.
73. Mum – Aydınlatma amacıyla yakılan balmumu veya benzeri madde.
74. Qapqaq – Kapak veya örtü anlamında kullanılan eşya adı.
75. Kilit – Kapı ve sandıkları kapalı tutmaya yarayan araç.

Eski evlerde temizlik, yalnızca günlük bir iş değil, aynı zamanda aile düzeninin önemli bir parçasıydı. Büyük leğenlerde çamaşırlar yıkanır, ibrikle su dökülür, el destmalı ile eller kurulanırdı.

Hamam kültüründe de farklı büyüklüklerde kaplar kullanılırdı. El leğeni, hamam leğeni ve tas gibi araçlar farklı ihtiyaçlara göre hazırlanırdı. Bu eşyaların malzemeleri ve biçimleri de kullanım amaçlarına göre değişirdi.

Elektriğin olmadığı dönemlerde çıraq ve şamdan gibi aydınlatma araçları evlerin vazgeçilmezleri arasındaydı. Akşamları kandil ışığında oturulur, aile fertleri bir araya gelir, sohbet edilir ve çocuklara hikâyeler anlatılırdı.

5. Kumaş, dokuma ve ev içindeki el emeği

76–90. KELİMELER

76. Bez – Kumaş. Dokuma ürünlerinin genel adı.
77. Qadife – Kadife. Yumuşak yüzeyli, havlı kumaş.
78. Atlas – Parlak yüzeyli, geleneksel olarak değerli kabul edilen kumaş.
79. İplik – Dokuma ve dikiş için kullanılan ince lif.
80. İyne – İğne. Dikiş ve nakışta kullanılan araç.
81. Dögme – Düğme. Giysileri birleştirmeye yarayan küçük parça.
82. İşleme – Kumaş üzerine yapılan süsleme ve nakış.
83. Nakış – İplikle kumaş üzerine işlenen süsleme.
84. Çit – İnce kumaş veya basma kumaş.
85. Yün – Koyun ve benzeri hayvanlardan elde edilen doğal lif.
86. Keçe – Yünün sıkıştırılmasıyla hazırlanan dokuma dışı tekstil ürünü.
87. Çul – Kalın ve kaba dokuma örtü.
88. Kumaş – Giysi, örtü ve ev eşyası yapımında kullanılan dokuma malzeme.
89. Yorgan – İçine dolgu malzemesi konularak hazırlanan yatak örtüsü.
90. Yorgan qılıfı – Yorganın üzerine geçirilen koruyucu kılıf.

Kırım Tatar kadınlarının el sanatlarında dokuma, dikiş ve nakış önemli bir yere sahipti. Evlerde hazırlanan örtüler, yastık kılıfları ve çeşitli kumaş ürünleri hem günlük ihtiyaçları karşılar hem de evlerin güzelliğine katkıda bulunurdu.

Özellikle işlemeli yastıklar, kadife kumaşlar, kilimler ve sandık örtüleri geleneksel evlerin görünümünü tamamlayan eşyalardı. Genç kızlar aile büyüklerinden dikiş, nakış ve dokuma öğrenirdi. Böylece el becerileri bir kuşaktan diğerine aktarılırdı.

Kumaş adları da tarihî kaynaklarda ayrı bir kelime grubu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bez, atlas ve qadife gibi kelimeler maddî kültürün dildeki izlerini göstermektedir. rulb.org+1

6. Ev işleri, saklama ve günlük kullanım araçları

91–100. KELİMELER

91. Çuval – Tahıl, un ve çeşitli ürünleri taşımak veya saklamak için kullanılan büyük torba.
92. Sepet – Meyve, sebze ve çeşitli eşyaları taşımakta kullanılan örgü kap.
93. Baril – Sıvı veya çeşitli malzemeleri saklamak için kullanılan fıçı.
94. Tahta – Ahşap levha. Ev işlerinde ve eşya yapımında kullanılır.
95. Tahta qutu – Ahşaptan yapılmış saklama kutusu.
96. Mıx – Çivi. Ahşap parçaları birleştirmekte kullanılan metal araç.
97. Çekiç – Çivi çakmak ve çeşitli tamir işlerinde kullanılan araç.
98. İp – Bağlama, taşıma ve çeşitli ev işlerinde kullanılan bükülmüş lif.
99. Tül – İnce ve seyrek dokunmuş perde kumaşı.
100. Perde – Pencere ve kapıları örtmek için kullanılan kumaş.

Bu son kelime grubu, eski evlerde yalnızca mutfak ve yatak odasının değil, depolama ve tamirat işlerinin de kendine özgü bir söz varlığı bulunduğunu gösteriyor. Çuvallar, sepetler ve fıçılar yiyeceklerin saklanmasında kullanılırdı. Tahta kutular ve sandıklar ise aile eşyalarının korunmasını sağlardı.

Bütün bu kelimeler, günlük hayatın içinde dilin nasıl yaşadığını ortaya koymaktadır.

Qırım Tatar mutfağında eşya adlarının kültürel önemi

Qırım Tatar mutfağını anlamak için yalnızca yemek isimlerini bilmek yeterli değildir. Bir yemeğin hangi kapta hazırlandığını, nasıl pişirildiğini ve sofraya hangi araçlarla getirildiğini de bilmek gerekir.

Örneğin çibörek hazırlanırken hamurun açılması, iç malzemenin yerleştirilmesi ve uygun sıcaklıkta pişirilmesi ayrı beceriler gerektirir. Köbete hazırlanırken hamurun yoğrulması ve iç harcın yerleştirilmesi önemlidir. Qatlama gibi hamur işlerinde ise hamurun açılması ve katlanması geleneksel mutfak bilgisinin bir parçasıdır.

Sahan ve sini gibi kaplar da yemek sunumunda önemli bir yere sahipti. Özellikle geleneksel çibörek sunumunda kullanılan kapaklı sahanlar, yemeğin sıcak kalmasına yardımcı oluyordu. Tarihî kaynaklarda farklı büyüklüklerde ve biçimlerde sahanlar bulunduğu kaydedilmektedir. RCSI Journals Platform+1

Bu nedenle mutfak eşyalarının isimlerini öğrenmek, geleneksel yemeklerin hazırlanışını ve sunuluşunu anlamak bakımından da önemlidir.

Gençler neden bu kelimeleri öğrenmeli?

Dil, yalnızca konuşmak ve anlaşmak için kullanılan bir araç değildir. Bir halkın geçmişini, kültürünü ve kimliğini taşıyan en önemli miraslardan biridir.

Bir genç qazan kelimesini öğrendiğinde yalnızca bir mutfak kabının adını öğrenmiş olmaz. Aynı zamanda büyükannesinin yemek pişirdiği mutfağa, aile sofrasına ve geçmişteki yaşam biçimine ait bir kelimeyi de yeniden hayatına kazandırır.

Bugün birçok genç, günlük hayatında farklı dillerden gelen kelimeleri kullanıyor. Bu durum doğal bir dil etkileşiminin sonucudur. Ancak ana dildeki geleneksel kelimelerin unutulması, zamanla kültürel hafızanın zayıflamasına neden olabilir.

Bu sebeple aile büyüklerinin kullandığı kelimeleri kaydetmek, çocuklara öğretmek ve günlük konuşmalarda yaşatmak önemlidir.

Özellikle şu üç çalışma genç kuşaklar için faydalı olabilir:

• Aile sözlüğü hazırlamak: Nine ve dedelerin kullandığı eski eşya adlarını yazılı hâle getirmek.
• Mutfakta ana dili kullanmak: Yemek hazırlanırken eşya ve malzemelerin Kırım Tatarca isimlerini çocuklara öğretmek.
• Kültürel arşiv oluşturmak: Eski ev eşyalarının adlarını, kullanım biçimlerini ve aile hatıralarını kaydetmek.

Ana til yaşasa, milliy hafıza da yaşaycaq

Kırım Tatar halkının kültürü, yalnızca tarih kitaplarında ve müzelerde korunacak bir miras değildir. Bu kültür evlerde, mutfaklarda, aile sohbetlerinde ve günlük yaşamda varlığını sürdürmelidir.

Bir zamanlar annelerimizin kullandığı qazan, büyükannelerimizin sakladığı sandıq, evlerimizi süsleyen kilim ve sofralarımızın vazgeçilmezi olan sini, geçmişle bugün arasında bağ kuran kültürel değerlerdir.

Bugün bu kelimeleri öğrenmek ve çocuklarımıza öğretmek, yarının kültürel mirasını korumak anlamına gelir.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak dilimizin unutulmaya yüz tutmuş kelimelerini araştırmaya, kayıt altına almaya ve gelecek nesillere aktarmaya devam edeceğiz.

Çünkü bir halkın dili yaşarsa, kültürü de yaşar. Kültürü yaşarsa millî hafızası da gelecek nesillere ulaşır.

Qırım bizim umurumuzda!

Ana tilimiz yaşasın, Qırım Tatar sözleri unutılmasın!

Araştırma ve dil notu

Bu listedeki kelimelerin bir bölümü tarihî Kırım Tatarcası kaynaklarından, bir bölümü ise ortak Türk dilleri söz varlığından alınmıştır. Tarihî kaynaklarda bazı kelimelerin farklı yazılışları ve kullanım biçimleri bulunmaktadır. Bu nedenle liste, yaşayan dil ile tarihî kelime hazinesini birlikte tanıtmayı amaçlayan bir kültür sözlüğü olarak değerlendirilmelidir. Özellikle yöresel söyleyişlerin ana dili konuşurlarıyla karşılaştırılması, sözlüğün sonraki baskılarında doğruluğu artıracaktır.

Kırım Hanlığı döneminde maddî ve manevî kültürü temsil eden kelime grupları – Tarihî mutfak ve ev eşyaları.

Kırım Tatarlarının maddî kültürü ve geleneksel mutfak eşyaları – Sahan, sini, ibrik ve diğer araçlar.

Encyclopaedia Iranica – Crimean Tatar – Kırım Tatarcasının tarihî kelime ilişkileri.