İlber Ortaylı: “Azeriy degen bir millet yoq, Stalin degen matüv özü tapıp çıqarğan”

İlber Ortaylı: “Azeriy degen bir millet yoq, Stalin degen matüv özü tapıp çıqarğan”

Tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı, 2017 yılında Lüleburgaz’da keçirilgen “Çınaraltı Sohbetleri”nde Azerbaycanlılar ve “Azeri” adı üzerinde dikkat çekici sözler ayttı. İlber Ortaylı Azeriy degen bir millet yoq dep, Azerbaycanlılar ve “Azeri” sözlerini birbirinden ayırğan açıklaması ile tanılğan. Bu sözler, yıllar keçse de Türk dünyasında milliy kimlik ve tarih meselesi etrafında tartışılmağa devam ete.

Belli tarihçı ve professor İlber Ortaylı, Nevşehirde keçirilgen medeniy bir konferenşiyada çıqış yapqanda, Türk dünyasınıñ etnik ve til yapısınen bağlı diqqat çekici ve emiyetli beyanatlarda bulundı. Ortaylı, keniş kütleler tarafından qullanılğan “Azeri” kelimesiniñ asılında ilmiy ve etnik bir esasqa dayanmağanını, bu kavramnıñ çar Rusiyesi siyasetleriniñ devamı olaraq Sovetler Birligi devrinde mahsus çıqarılğanını iddia etti.

Öz çıqışında mezkür meseleniñ tarihıy tamırlarına ve arkaplanına toqtatılğan professor, Çar Rusiyesiniñ ve soñra bolşeviklerniñ Türk halklarını bir-birinden ayırmaq içün farqlı yapma adlandırmalar qullanğanını hatırlatarq şunı qayd etti:

“Tarihta Azeri degen bir millet yoqtur. Bu kelimeni Stalin degen matüv (mahlüq) özü tapıp çıqarğan, Türk dünyasını bölmek içün uydurğandır. Doğrusı Azerbaycan Türkleridir. Çünki olarnıñ tili, soyu ve medeniyeti bütünüyle Türk milletiniñ ayrılmaz bir parçasıdır.”

Professor Ortaylı, 1930-ncı yıllarda Sovet ittifaqı içerisinde keçirilgen “milliyetlerni belgilev ve tüzetüv” siyasetiniñ neticesinde, soydaşlarımıznıñ pasportlarındaki “Türk” ibaresiniñ iptal etilip, yerine “Azerbaycanlı” veya “Azeri” yazılğanını tarihiy vesikalarnen izah etti.

Azerbaycan Ziyalıları ve Halqından Tam Destek

Ortaylınıñ bu beyanatları Azerbaycan paytahtı Baküde ve medeniyet dünyasında keniş ses ketirdi. Azerbaycanlı tarihçılar, tilşinaslar ve ulu kütle professor sitemlerine büyük qoltutuv (destek) bildirdi.

Baküden kelgen tepkilerde ve beyanatlarda şu esaslı noqtalarğa diqqat çekildi:

• “Biz Azeri degilmiz, Azerbaycan Türkümiz”: Azerbaycan ziyalıları ve gençlik teşkilâtları, Türkiye ve dünya medeniyetine hitap eterek, “Stalin devrinde bizge bu adı qorçalap taqqan Ruslar bile bugün şunı añladı. Türkiye kibi qardaş devletlerde bizge ‘Azeri’ deyilmesini istemeymiz, bilesiniz ki biz Azerbaycan Türkümiz” dep Ortaylınıñ fikrini tasdiqladılar.

• Tarihıy Gerçeklikniñ Tiklenmesi: Azerbaycan milliy şairleri Cafer Cabbarlı ve Ahmed Cevadnıñ sovet devrinden evel yazğan şiirlerinde bile “Bakünıñ Türk qızları” ibaresini qullanğanlarını hatırlatqan Baküdeki ilim adamları, Ortaylınıñ tarihiy gerçeklikni cesürliknen tilge ketirgenini bildirdiler.

• Türk Devletleri Teşkilâtı Vurgusı: Baküdeki siyasiy talilciler, Türk dünyasınıñ til ve soy birligini quvvetlendirmek kerekken bu devirde, suniy adlandırmalardan vazgeçip öz aslımızğa qaytuvnıñ emiyetini qayd ettiler. [1]

Lüleburgaz’daki sözler

Ortaylı, etkinlik sırasında bir dinleyiciniñ ailesiniñ Bulgaristan’dan köçkenini anlatması üzerine Azerbaycanlı ve Azeri sözlerini birbirinden ayırdı. Tarihçiniñ aktarılan sözlerine göre, “Azerbaycanlı başka, Azeri başka” dep, Türkler arasında “Azeri” adınen ayrı bir millet bulunmadığını söyledi. Ardından bu adlandırmanı Stalin devri siyaseti ile bağladı ve Stalin hakkında sert ifadeler kullandı.

Bu sözler 18–19 Ağustos 2017 tarihli haberlerde geniş şekilde yer aldı. Sözcü, Ortaylı’nın Lüleburgaz Belediyesi tarafından düzenlengen kültür etkinliginde konuşqanını ve sözlerini haberleştirdi. Aynı sözler Yurt Gazetesi, Haber Kıbrıs ve başka yayınlarda da yayımlandı.

Açıklamanıñ tarihiy bağlamı

Ortaylı’nıñ sözleriniñ esasında “Azeri” ve “Azerbaycanlı” atamalarınıñ tarihiy manası yatmaqta. Bu mesele yalnız bir söz seçimi degil, Sovyetler Birligi devrinde milliy kimliklerniñ nasıl tarif etilgeni meselesi ile de bağlıdır. 1930’lı yıllarda Sovyet milliyetler siyaseti çerçevesinde Azerbaycan’daki halkın adı, dili ve milliy mensubiyeti konusunda yeni resmiy tarifler öne çıktı.

Bununla beraber, “Azeri” veya “Azerbaycanlı” atamasını tek başına Stalin’niñ bir anda icat etkeni şeklinde anlatmaq tarihiy bakımından tartışmalıdır. 2017’de Ortaylı’nıñ sözlerine cevap bergen tarihçi Candan Badem, Azerbaycan ve Azerbaycanlı sözleriniñ Stalin tarafından icat etilgeni fikrine itiraz etti. Badem, Sovyet dönemindeki resmiy terminologiya ile “Azeri” sözünü birbirinden ayırmaq gerektiğini savundu.

Azerbaycanlı kimligi ve Türk dünyası

Azerbaycan meselesinde bir başqa mühim nokta da milliy kimlik ile vatandaşlıq arasındaki farktır. “Azerbaycanlı” sözi bir devletke ve yurda bağlılıq bildirgen vatandaşlıq manasında kullanılabilir. “Türk” ise etnik, tarihiy ve kültürel kimlikni ifade etken daha geniş bir kavramdır. Bu sebepten Azerbaycan’da özüni “Azerbaycanlı”, “Türk” veya her iki kavramnen tarif etken insanlar bulunabilir.

Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsız bir devlet olaraq öz vatandaşlarını Azerbaycanlılar dep tanıy. Bunun yanında Azerbaycan Türkleri özleriniñ tarihiy ve dil bağlarını Oğuz Türkleri ile ilişkilendirir. Böylece vatandaşlıq kimligi ile milliy-kültürel kimlikni bir-birine qarşu qoymadan birlikte değerlendirmek mümkün.

Sovyet milliyetler siyaseti

Sovyetler Birligi’nde milliyetler siyaseti, imparatorluq coğrafiyasında yaşayan halklarnı idarä etmek içün geniş bir sınıflandırma sistemi qurğan edi. Dil, bölge, etnik kimlik ve siyasiy idarä şekilleri bu sistem içinde yeniden tariflendi. Azerbaycan da bu süreçten ayrı qalmağan.

Ortaylı’nın açıklaması bu tarihiy çerçevede okunğan zaman, onun esas vurğusı “Azeri” sözünüñ Türk kimliginden ayrı bir millet adı olaraq kullanılmasına yönelgeni körüne. Fakat tarihiy terminologiya hakkında daha geniş ilmiy araştırmalar, sözlerniñ ne zaman ve hangi siyasiy şartlarda yayılğanını ayrıca incelemeni gerektirir.

1936’dan sonraki resmiy terminologiya

Sovyetler Birligi’nde 1936 yılında yeni anayasa qabul etilgeninden soñ milliyetlerniñ resmiy adlandırılması daa belirgin bir şekil aldı. Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti de bu idarî ve siyasiy sistemniñ parçası edi. Kimlik kartları, resmiy belgeler, mektep kitapları ve idarî metinlerde kullanılan terminologiya zaman içinde değişti. Bu değişiklikler yalnız kelimelerden ibaret olmayıp, Sovyetlerniñ milliyetlerni sınıflandırmaq ve idarä etmek siyaseti ile de bağlı edi.

Lâkin tarihiy bir sözniñ ortaya çıkışını tek bir kişige bağlamaq her zaman kolay degil. “Azeri”, “Azerbaycanlı”, “Türk” ve “Azerbaycan Türkü” sözleriniñ farklı devirlerde farklı bağlamlarda kullanılması, meseleniñ çok qatlamlı olduğunu körsete. Bu yüzden Ortaylı’nın sert ifadesi haber değeri taşısa da, tarihiy araştırma bakımından ayrıca kaynaklar ve dönemler üzerinden değerlendirilmesi kerek.

Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsızlığınıñ ve milliy kimliginiñ temel unsurlarından biri olaraq Azerbaycanlı kimligini öne çıqara. Aynı zamanda ülkeniñ çoğunluq halkınıñ Türk dili ve Oğuz mirası ile bağlılığı da geniş şekilde tanınır. Bu iki husus birbirine zıt olmaq zorunda degil.

“Azeri” sözi etrafındaki tartışma

“Azeri” sözi yalnız Türkiye’de degil, İran Azerbaycanı, Azerbaycan Cumhuriyeti ve Türk dünyasınıñ başqa bölgelerinde de farklı anlamlarda kullanıla. Bir yerde vatandaşlıq, başqa yerde dil veya milliy kimlik manasını taşıyabilir. Bu sebepten kelimeniñ tarihiy seyri, siyasi şartlar ve yerli kullanım birlikte ele alınmalıdır.

Kırım’ın Sesi Gazetesi arşivinde de Azerbaycan Türkleri, Azeri adı ve Türk kimligi üzerine daha önce yayımlanğan yazılar bulunmaqta. Bu yazılar, meseleniñ Kırım Tatar basını bakımından da Türk dünyasınıñ ortak tarihiy hafızası ile bağlı olduğunu körsete.

Ortaylı’nın 2017’deki sözleri bugün yeniden gündeme kelgende esas mesele yalnızca bir tarihçinin sert ifadesi degil. Esas mesele, Türk dünyasında millet, dil, vatandaşlıq ve tarihiy hafıza kavramlarınıñ nasıl tanımlanacağıdır. Azerbaycan örnegi, bu kavramlarnıñ Sovyet mirası, yerli tarih ve çağdaş milliy kimlik ile birlikte değerlendirilmesiniñ zaruriyligini körsete.

Tarihiy tartışmaların sağlıklı yürütülmesi içün hem Ortaylı’nın sözleri hem de bu sözlere yöneltilgen ilmiy itirazlar birlikte oqutulmalıdır. Böylece okuyucı bir iddianıñ yalnızca manşetini degil, onun tarihiy bağlamını da anlayabilir.

İlber Ortaylı’nın 2017’deki açıklamalarını haberleştiren kaynaklar:

• Sözcü – İlber Ortaylı: “Azeri diye bir millet yoktur…”
• Haber Kıbrıs – İlber Ortaylı: “Azeri diye bir millet yok…”
• Yurt Gazetesi – İlber Ortaylı’dan “Azeri” ve Stalin yorumu

• Azeri mi Türk mü? Yüz Yıllık Asimilasyon Projesi
• İran’daki Azerbaycan Türkleri
• Kırım’dan Azerbaycan’a, Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan gönül köprüsü

• Sözcü – Ortaylı’nın açıklamalarının haber metni
• AVİM – İlber Ortaylı’nın “Azeri” açıklamasına ilişkin arşiv kaydı

Yurt Gazetesi – Ortaylı’nın açıklaması ve etkinlik bilgileri