1 Ekim Doğu Türkistan Matem Künü
1 Ekim: Doğu Türkistan İçün Yas ve Matem Künü
Kırımınsesi Gazetesi
1 Ekim Doğu Türkistan Matem Künü, Doğu Türkistan Türkleriniñ tarihiy hafızasında mühim yer tutqan bir tarih olaraq, 1949 senesinde Çin Halk Cumhuriyetiniñ kurulmasınen beraber bölgede yaşanğan büyük siyasiy değişikliklerniñ hatırlanğan künlerinden biridir. Çin Halk Cumhuriyeti bu tarihni milliy bayram olaraq kutlarken, Doğu Türkistan diasporasınıñ ve insan aqıqları teşkilâtlarınıñ bir qısmı 1 Ekımni işğal, baskı ve milliy kimlikke qarşı yürütülgen siyasiylerniñ başlangıcı olaraq yad ete.
1 Ekim 1949 senesinde Mao Zedong başçılığındaki Çin Komünist Partiyası Pekinde Çin Halk Cumhuriyetiniñ qurulğanını ilan etti. Lâkin Doğu Türkistan meselesini yalnız bu tarihnen bağlamaq, bölgede bundan evel yaşanğan tarihiy hadiselerniñ tam manasını bermey. 1944–1949 yılları arasında Doğu Türkistanıñ bir qısmında İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti adlı siyasiy yapı mevcud edi. 1949 senesinde bu yapı dağıldı ve Çin Halk Azatlıq Ordusı bölgeniñ idaresini öz qoluna aldı.
Bu sebepnen 1 Ekim, Doğu Türkistan Türkleriniñ bir qısmı içün yalnız Çin Halk Cumhuriyetiniñ qurulğan künü degil, aynı zamanda 1949 senesinde başlağan yeni siyasiy devirdiñ semboliy tarihidir.
1949 senesi: Doğu Türkistan tarihiniñ mühim dönüm noqtası
Doğu Türkistan meselesini añlamaq içün 1949 senesinden evelki hadiselerge de baqmaq kerektir. 1944 senesinde İli, Altay ve Tağbağ bölgelerinde İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti quruldı. Bu devletniñ siyasiy merkezi Ghulca şehrinde edi. Cumhuriyetniñ qurulması, bölgede yaşayan Uygur, Qazaq, Qırğız ve diğer Türk halklarınıñ öz kaderini tayin etüv talebiniñ tarihiy misallerinden biri olaraq bahalandırıla.
İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti uzun ömürli olmasa da, Doğu Türkistan tarihiniñ mühim bir devrini teşkil ete. 1949 senesiniñ yaz aylarında Çin Komünist Partiyası Çin ana qıtasında hakimiyetni tamamlayaraq Doğu Türkistanğa doğru ilerledi.
1949 Ağustosında İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyetiniñ bir sıra önde kelgen devlet adamları ve askeriy şahsiyetleri Sovyetler Birligine barış görüşmeleri içün uçqan uçaqta hayatlarını kaybetti. Bu hadiseniñ sebebi ve tafsilâtı hakkında tarihçiler arasında türlü görüşler bar. Hadiseden soñ Doğu Türkistan’daki siyasiy durum tez şekilde değişti.
1949 senesi soñlarına doğru Çin Halk Azatlıq Ordusı bölgeniñ mühim merkezlerinde idareyi ele aldı. Böylece Doğu Türkistan Çin Halk Cumhuriyeti idaresine dahil etildi.
Bugün Çin devleti bu topraqlarnı Sincan Uygur Muhtar Bölgesi olaraq adlandıra. Doğu Türkistan adı ise Uygur Türkleriniñ ve Doğu Türkistan diasporasınıñ mühim bir qısmı tarafından tarihiy ve milliy ad olaraq qullanıla.
“İşğal” ve “birleşme” ifadeleri
1949 hadiseleriniñ nasıl tarif etilmesi de bugünge qadar tartışmalı meselelerden biridir. Çin Halk Cumhuriyetiniñ resmi tarih anlatımında 1949 senesinde bölgeniñ Çin Halk Cumhuriyetine qoşulması “barışçıl azat etüv” ve devletniñ birlikliginiñ sağlanması olaraq izah etile.
Buna qarşılıq, Doğu Türkistan bağımsızlığı taraftarları, diaspora teşkilâtlarınıñ bir qısmı ve bazı tarihiy-siyasiy araştırmacılar aynı hadiseni “işğal” veya “ilhak” olaraq tarif ete.
Bu farklı terminler hadiselerge berilgen siyasiy ve tarihiy yorumlarnıñ birbirinden ayrılğanını köstere. Tarihiy haberlerde bu ifadelerniñ hangi tarafqa ait olğanını açık şekilde belirtmek ve resmiy görüşnen tarihiy hadise arasında farq qoymaq mühimdir.
Doğu Türkistan’da insan aqıqları meselesi
1949 senesinden soñ Doğu Türkistan’da siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy ve medeniy hayatta büyük değişiklikler yaşandı. Bölgeniñ nüfus quruluşı, til siyaseti, diniy hayatı ve eğitim sistemi zaman içinde devlet siyasiyleriniñ tesiri altında qaldı.
Soñ yıllarda ise Uygur Türkleri ve bölgede yaşayan diğer Türk ve musulman topluluklarınıñ insan aqıqları ile bağlı beynelmilel seviyede ciddi endişeler bildirilmekte.
Birleşmiş Milletler İnsan Aqıqları Yüksek Komissarlıgınıñ 2022 senesinde yayımlanğan değerlendirmesinde, Sincan Uygur Muhtar Bölgesinde Uygurlar ve diğer ekaliyet topluluklarına qarşı geniş çaplı keyfiy tutuvlar, diniy ve medeniy haklarğa sınırlamalar, işkence ve kötü muamele iddiaları haqqında ciddi endişeler bildirildi. Raporda bazı uygulamalarnıñ insanlıqqa qarşı suçlar teşkil etüvi mümkün olabilecegi de ifade etildi.
Çin Halk Cumhuriyeti ise bu iddialarnıñ mühim qısmını red ete. Çinli resmiyler bölgede yürütülgen siyasiylerni terörizm, ayrımcılık ve diniy aşırılıqqa qarşı küreş çerçivesinde izah ete. Pekin yönetimi, meslekî eğitim merkezleri dep tarif etilgen yapılarğa dair ileri sürülgen bazı iddialarnıñ doğru olmağanını bildirip, bölgede insan aqıqlarıñ qorçalanğanını savuna.
Bu sebepnen Doğu Türkistan meselesi hakkında haber hazırlarken beynelmilel teşkilâtlarnıñ raporları ile Çin Halk Cumhuriyetiniñ resmiy açıklamalarını ayrı-ayrı köstermek, haber ile yorumnı birbirine qarıştırmamaq mühimdir.
1 Ekimniñ Doğu Türkistan diasporası içün manası
Bugün 1 Ekim, Doğu Türkistan diasporasınıñ bir qısmı tarafından yas ve matem künü olaraq yad etile. Türkiye dahil dünyanın türlü memleketlerinde yaşağan Doğu Türkistanlılar bu tarih dolayısınan toplantılar, basın açıklamaları, konferanslar ve anma merasimleri keçirip, bölgede yaşanğan hadiseler haqqında dünya kamuoyına malümat bermege çalışa.
Bu faaliyetlerde ana tilniñ qorçalanması, diniy erkinlik, ailelerniñ ayrılmaması, tutqun olğan şahıslarnıñ aqıbeti, medeniy mirasnıñ saqlanması ve insan aqıqları meseleleri önde kele.
Doğu Türkistan diasporası içün 1 Ekimniñ manası yalnız 1949 senesinde yaşanğan siyasiy hadiselernen sınırlı degil. Bu tarih, 1949’dan soñ yaşanğan siyasiy, içtimaiy ve medeniy değişikliklerniñ de semboliy ifadesine aylandı.
Milliy kimlik ve tarihiy hafıza
Doğu Türkistan meselesinde milliy kimlik, ana til ve medeniy miras meseleleri ayrı bir yer tutа. Uygur Türkleriniñ edebiyatı, musikası, milliy adetleri ve tarihiy eserleri asırlar boyunca Orta Asiya medeniyetiniñ mühim unsurlarından biri olğan.
Soñ yıllarda Doğu Türkistan’daki diniy ve medeniy hayatqa dair uygulamalar beynelmilel teşkilâtlarnıñ diqqetini çekti. Birleşmiş Milletlerniñ türlü mekanizmları bölgedeki insan aqıqları vaziyeti ile bağlı meselelerni izlemekte ve Çin hükümetine türlü sualler yöneltmekte.
Bu meselelerniñ müzakere etilmesi yalnız siyasiy açıdan degil, tarihiy ve medeniy açıdan da mühimdir. Çünkü bir halqınıñ ana tilini, tarihini ve medeniyetini yaşatması, öz milliy kimligini gelecek nesillerge aktaruvınıñ esas şartlarından biridir.
Kırım Tatarlarınıñ sürgün, vatansızlıq ve ana vatanga qaytuv tarihiy tecribesi de bu meselelerni añlamaq bakımından ayrı bir manaya iye. Kırım Tatar halkı 18 Mayıs 1944 sürgüniniñ ağır neticelerini nesiller boyunca yaşattı ve milliy hafızanıñ saqlanması içün büyük küreş yürüttü.
Bu yüzden Türk dünyasınıñ türlü halqları arasında tarihiy tecribelerniñ qarşılaştırmalı şekilde ögrenilmesi, farklı halklarnıñ yaşağan hadiseleriniñ daha iyi añlaşılmasına yardım ete.
1 Ekim: Tarihni hatırlama ve gelecekke baqış
1 Ekim Doğu Türkistan diasporasınıñ bir qısmı içün tarihiy hafızanıñ yaşatılğan künidir. Bu tarih etrafında yapılan anma faaliyetleri 1949 senesinde yaşanğan siyasiy dönüşümni, soñraki devredeki değişikliklerni ve bugün devam etmekte olğan insan aqıqları tartışmalarınıñ hatırlanmasına vesile ola.
Doğu Türkistan meselesinde farklı taraflarnıñ tarihni ve bugünki vaziyetni türlü şekilde izah etkeni tabiiydir. Lâkin tarihiy hadiselerge doğru ve güvenilir kaynaklar temelinde baqmaq, her türlü haberniñ esas şartıdır.
Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq Doğu Türkistan meselesini tarihiy belgeler, beynelmilel raporlar ve taraflarnıñ resmiy açıklamaları temelinde okuyıcılarımızğa ulaştırmağa devam etemiz. Tarihni unuttırmamaq, milliy hafızanı saqlamaq ve insan aqıqları meseleleriniñ doğru añlaşılmasına katkıda bulunmaq matbuatnıñ mühim vazifelerinden biridir.
1 Ekim, Doğu Türkistan Türkleriniñ tarihiy hafızasında yaşağan hadiseler üstünde düşünmek, geçmişni añlamaq ve gelecek nesillerge tarihiy hakikatlerni aktarmaq içün mühim bir gündir.
