Çıñ ve Mane: Halqnıñ Canlı Sesi
Milliy “Çıñ” ve “Mane” Folklorı
Kırımınsesi Gazetesi – Seydişehir
Qırım tatarlarınıñ milliy folklorında Milliy “Çıñ” ve “Mane” Folklorı, halqnıñ duyğularını, quvançını, qayğısını ve içki dünyasını bildirme hususiyeti ile ayrı bir yerge iye. Çıñlamaq, qafiyeli qısqa şiirler aytmaq şeklinde ortaya çıqqan ve asırlar boyunca ağızdan-ağızğa berilerek yaşatılğan önemli bir söz sanatıdır. Bu folklor türü, yalnız eğlence yahut toy merasimi içün qullanılmağan, aynı zamanda halqnıñ yaşayışını, añısını ve tarihiy tecribesini de aks ettirgen.
Çıñlamaq – halqnıñ söz ile añlatqan duyğuları
Çıñ, Qırım tatarlarınıñ sözlü folklorında en canlı türlerden biridir. Çıñlarda az söz ile çoq mana añlatmaq esastır. Birkaç satırdan ibaret olğan qafiyeli sözler, insanlarnıñ o anda yaşağan duyğularını ifade ete.
Çıñ aytqan insan, özüniñ quvançını da, qayğısını da, arzularını da sözge köçüre. Bu sebepten çıñlar halqnıñ gündelik yaşayışından ayrılamaz bir unsur olğan.
Çıñlarda sevgi, ayrılıq, dostluq, aile, toy, gençlik ve hayatnıñ türlü meseleleri mevzu etilgen. Bazı çıñlarda ise toplumda yaşanğan hadiselerge qarşı ince bir tenqid yahut kinayeli fikir de yer alğan.
Qafiyeli sözler ile yaşatılğan til
Çıñnıñ eñ müim hususiyetlerinden biri onıñ qafiyeli ve añda qalıcı olmasıdır. Qısqa sözler kolayca yadta qalğanı içün bu folklor örnekleri nesilden-nesilge aktarılğan.
Bu usul Qırım tatarcasınıñ canlı qalmasına da büyük yardım etken. İnsanlar çıñlar vastası ile ana tiliniñ sözlerini, deyimlerini ve ifade şekillerini kullanğan. Böylece til kitaplarda yahut yazılı metinlerde değil, doğrudan halqnıñ yaşayışında yaşamağa devam etken.
Çıñ aytmaq içün mutlaka yazılı bir metin kerek olmağan. İnsanlar öz duyğularına ve hadiselerine uyğun olaraq sözlerniñ şekilini değiştirip, yeni çıñlar yaratqan. Bu ise folklornıñ daim inkişaf etmesine imkan bergen.
Mane folklorında toplum ve yaşayış
Mane de Qırım tatarlarınıñ milliy sözlü mirasında müim yer tutqan folklor unsurlarından biridir. Mane ve çıñlarda halqnıñ dünyanı nasıl körgeni, nelerge sevingeni ve nelerden qayğılanğanı añlaşılabilir.
Bu eserlerde sade insanlarnıñ hayatı merkezde turğan. Köy yaşayışı, tabiat, aile münasibette, sevgi ve ayrılıq kibi mevzular söz sanatınıñ içinde aks etken.
Folklor – tarihniñ canlı hafızası
Folklor eserleriniñ müim taraflarından biri de olarnıñ tarihiy hafızanı saqlamasıdır. Yazılı kaynaklarnıñ sınırlı olğan devirlerinde halq başından keçken hadiseler, duyğular ve yaşayış tarzı sözlü olaraq nesilden-nesilge berilgen.
Çıñ ve mane örneklerinde bu hafızanıñ izlerini körmek mümkündür. Bir çıñnıñ qısqa sözlerinde bile bir devirdiñ insanı, onun arzusu yahut yaşağan bir hadiseniñ izi bulunabilir.
Bu sebepten çıñlar yalnız folklor araştırıcıları içün değil, Qırım tatar tilini ve milliy kimligini ögrenmek istegen herkes içün de kıymetlidir.
Genç nesil içün yaşatmaq müim
Bugün milliy folklor örnekleriniñ yaşatılması, ana tiliniñ gelecek nesillere aktarılması bakımından ayrıca ehemmiyetlidir. Çıñ ve mane kibi söz sanatları gençlerge geçmiş ile bağ qurmağa imkan bere.
Mekteplerde, kültür etkinliklerinde, folklor topluluklarında ve aile içinde bu mirasnıñ yaşatılması, unutılmağa yüz tutqan sözlerniñ tekrar kullanılmasına yardımcı olabilir. Büyüklerden ögrenilgen çıñlarnı kayda geçirmek de müimdir.
Sözlü miras gelecekke taşınmalı
Qırım tatar folklorınıñ yaşaması içün yalnız eski örneklerni toplamaq kifayet etmez. Onıñ ruhını ve ifade hususiyetlerini de gelecek nesillerge añlatmaq kerek.
Çıñlamaq – halqnıñ öz söziniñ quvetini kullanıp duyğusını bildirme yoludur. Onıñ qısqa, qafiyeli ve canlı olması Qırım tatarcasınıñ tabiatını da yansıta.
Milliy folklor, bir halqnıñ geçmişini añlatqan hazinedir. Çıñ ve mane kibi örnekler ise bu hazineniñ içinde halqnıñ sesini bugünki nesilge taşığan canlı köprülerdir.
Qırım tatarlarınıñ milliy sözlü mirasınıñ ögrenilmesi, derlenmesi ve genç nesillerge aktarılması, milliy til ve kimlikniñ korunmasına önemli katkı sağlaya. Çünkü halqnıñ añısı yalnız kitaplarda değil, onıñ sözünde, türküsinde, şiirinde ve nesilden-nesilge keçken folklorında da yaşar.
Çıñ
1.
Qırım bağında gül açar,
Yel esse, yapraq saçılır.
Yurt sevgisi köñülde,
Aytqan sözüm yad qalır.
2.
Köklerimiz derinde,
İzlerimiz yerinde.
Qırım deseñ, canlanır,
Sevgi bizim dilimizde.
3.
Ay doğdı Qırım gecesi,
Yıldızlarnıñ nurı güzel.
Ana tilim bir hazinedir,
Onı saqlamaq bize farz.
4.
Dağlar turar başı ile,
Deniz oynar taşı ile.
Qırım bizim sevdamızdır,
Yaşar yürek sesi ile.
5.
Çıñ aytayım, söz aytayım,
Köñülimniñ özin aytayım.
Ata-babam mirasını,
Balalarıma men qaldırayım.
6.
Qırım toprağı altındır,
Her bir taşı yadındır.
Kimligini saqlap qalğan,
Halqımız da bahtlıdır.
7.
Kök bayrağım kökte dalğalanır,
Köñüllerde sevgi uyanır.
Qırım tatar sözü yaşasa,
Milliy ruh da canlanır.
8.
Toylarımızda çıñ aytılır,
Köñüllerge nur saçılır.
Bir söz ile bir duyğu,
Asırlardan bizge qalır.
9.
Ana sözüm, tatlı sözüm,
Sen menim içki özüm.
Tilim menim kimligimdir,
Onı saqlamaq böyük borcum.
10.
Qırım deseñ, yürek çalır,
Uzaq yollar yaqın qalır.
Milliy sözni yaşatqan halq,
Öz yolunda sağlam turar.
Mane
1.
Qırımnıñ güzel bağı,
Gülge tolğan her bir dağı.
Yurt sevgisi köñül içre,
Qırım bizim can otağı.
2.
Deniz mavi, kökler mavi,
Qırımnıñdır her bir yeri.
Ana tilde söylenir,
Atalarnıñ güzel sözi.
3.
Akşam oldu ay doğdı,
Yıldız kökke nur saçtı.
Qırım tatar birligi,
Köñüllerde yer açtı.
4.
Bir söz aytsam, mane olsun,
Köñüllerge derman olsun.
Ana tilde aytqan sözüm,
Gelecekke miras olsun.
5.
Bağçada bir gül gördüm,
Gül yanında iz gördüm.
Atalardan qalğan sözü,
Yüregimde söz gördüm.
6.
Qırım dağı başı qar,
Köñlümizde türlü arzu bar.
Tilimizni saqlap qalsaq,
Gelecekte bizge bahar.
7.
Çeşme başı suyu tatlı,
Ana sözüm ondan tatlı.
Milliy tilin saqlap qalğan,
Halqıñ olur daim bahtlı.
8.
Köyümüzde toylar olsun,
Evlerimiz nurla dolsun.
Çıñlarımız, manelerimiz,
Nesillerge miras olsun.
9.
Qırım göğü mavi gök,
Yüregimde yanar bir köz.
Ana tilim menim içün,
Dünyadaki eñ tatlı söz.
10.
Mane aytıp, söz aytayım,
Köñül açıp, iz qaldırayım.
Qırım tatar milliy sözün,
Gelecekke men taşıyayım.
