Arzı Qız, sadece bir sevda ya da keder ikâyesi degildir.

Qırım’nıñ yalı boyunda yerleşken Mishor kasabası, sadece tabiatiyle degil, asırlardır nesilden nesilge keçken mukaddes bir ikâyenen de meşhurdır. Türk mifologiyası ve halq medeniyetinde pek müim bir yer tutqan Arzı Qız efsanesi, Qırım Tatarlarınıñ milliy idealerini, temizligini ve Vatanğa bolğan sadakatini eñ güzel şekilde timsal ete.

Efsanege köre, Mishor köyüniñ eñ dülber qızı bolğan Arzı, toyuna qısqa bir vaqıt qala, çeşme başından Alirza adlı bir quldar tarafından qaçırıla. İstanbul’ğa bafra sultanınıñ haremine satılğan Arzı Qız, Vatansızlıqtan ve hasretten er kün sararıp sola. Közyaşları tınmağan dülber qız, doğurğan balasıpınen beraber özüni Boğaz’nıñ qaranlıq sularına taşlay. Aynı o kün Mishor çeşmesiniñ yanında bir suw qızı (mermaid) peyda ola. Qırım halqı, bu suw qızınıñ öz yurtuna keri qaytqan Arzı Qız olduğuna inana.

Destannıñ Farqlı Varyantları

Arzı Qız efsanesi, Qırım’nıñ farqlı bölgelerinde ve Türk dünyasınıñ diger qollarında çeşit-türlü detaylarnen añlatıla:

• Sultan Ögündeki İsyankâr Ruh: Bazı rivayetlerde, Arzı Qız’nıñ sultanğa iç boyun egmegeni, saraynıñ eñ yüksek binalarından birinden özüni doğrudan deñizge taşlap, esaret altında yaşamaqdansa ölmevni saylağanı añlatıla.
• Mishor Çeşmesiniñ Közyaşları: Halq arasında aytılğan bir diger varyantqa köre, Arzı qaçırılğan soñ, köydeki meşhur Mishor çeşmesiniñ suwı büs-bütün kesile. Ne zaman ki Arzı Boğaz’da suw qızına aylana, çeşme keri aqmağa başlay; lâkin bu sefer suwnıñ tadı asret közyaşları kibi acı ve şor ola.
• Alirza’nıñ Cezası: Destannıñ bazı qırıntılarında, zalım quldar Alirza’nıñ bu qaçırma vaqiasından soñ qaçqan suw qızı tarafından cezalandırılğanı, gemisiniñ Mishor qayalarında batırılğanı aytıla.

Mishor Sahilindeki Eykeller ve Mimariylik

Arzı Qız’nıñ bu acını yaşatqan asil ruhı, Mishor sahilinde tunc ve taşqa çevrilip ebedileştirilgen. Tanılğan heykelci Amandus Adamson tarafından yaratılğan bu abide kompleksi eki müim qısımdan ibarettir:

• Arzı ve Mishor Çeşmesi: Sahildeki çeşme eykelinde, Arzı Qız qolundaki qumğanı (suw qabı) ile tasvir etile. Onıñ arqasında ise şeytani bir baqışnen qıznı seyretken ve qaçırmağa azırlanğan zalım quldar Alirza’nıñ silueti yer ala.
• Deñizdeki Suw Qızı Eykeli: Sahilden bir parça uzaqta, deñizniñ ortasında, qasında balasını tutqan bir suw qızı eykeli bar. Bu eser, Arzı Qız’nıñ Vatanına bir suw qızı olaraq keri qaytqan anını canlandıra. Dalğalarğa qarşı turğan bu tunc heykel, estetik ceetten yalı boyunıñ eñ duyğulı mimariy timsalidir.

Türk Mifologiyası ve Milliy İdeal

Arzı Qız, sadece bir sevda ya da keder ikâyesi degildir. Alimler ve medeniyetşinaslar, bu efsaneniñ Qırım Tatarlarınıñ azatlıqqa bolğan aşkını ve esaretke boyun egmegen milliy ruhüni köstergenini ifade ete. Mishor sahili bugün de bu eykellerle bu acını ve asil ruhnı yaşatmağa devam ete.