Qırım Evleriniñ Yüregi Olğan Qadim Fırınlar Niçün Yoqlana?
KIRIM’IN SESİ GAZETESİ
Peş Medeniyetiniñ Soñu: Qırım Evleriniñ Yüregi Olğan Qadim Fırınlar Niçün Yoqlana?
Qırım Tatarlarınıñ eski evlerinde peş dep adlandırılğan fırın, tek ekmek pişirgen yer degil edi. O, evni ısıta, aş pişirmege yardım ete ve aileniñ kunlük yaşayışında müim yer tutа edi. Bugün peşlerniñ azayması, Qırım Tatar ev medeniyetinde yaşanğan büyük deñişüvniñ bir nişanı olaraq körüne.
Bir fırından da ziyade
Qırım Tatarlarınıñ eski ev medeniyetinde bazı eşya ve yapılar, kunlük ihtiyaçlardan da ziyade manaya sahip edi. Peş de şularnıñ biridir. Ev içinde ya da evniñ divarına bitişik yapılğan bu fırın, köy yaşayışında aileniñ kunlük işlerinde müim yer tutа edi.
Peş çoqusı kerpiç, tuğla ve başka yapı malzemelerinden yapılır edi. Onıñ şekli evniñ mimarisine ve yaşanğan yerge köre deñişe edi. Bazı peşler ev içindeki bir odanıñ divarına bitişik yapılır, bazıları ise evniñ dışında ayrı bir yerde bulunır edi.
Qırım Tatar aşhanesini araştırğan ilmiy yazılarda peşniñ saman yakılarak qullanılğan fırın olğanı, hamur aşlarını pişirmege ve qış aylarında evni ısıtmağa yardım etkeni aytıla. Bazı peşlerde sıcak suv almaq içün ayrıca bölümler de bulunğan.
Bu xüsusiyetler peşni birden fazla ihtiyacqa cevap bergen eski ev sistemi yapqan.
Peşniñ yapısı ve qullanılışı
Peşniñ işleyişi bugünki elektrikli fırınlardan farqlı edi. Yakacaq olaraq saman qullanılabilir edi. Fırın içi yeterince qızğanda hamur aşları pişirile edi. Bu iş tecrübe ve dikkat talap ete edi.
Peşni yakmaq vaqtında qullanılğan aletlerden biri sürgüş edi. Araştırmalarda sürgüş, uzun bir sırıqnıñ ucuna geniş tahta parçası yerleştirerek yapılğan alet olaraq tarif etile. Fırın içine saman atmaq ve yanğan samanı dışarı çıqarmaq içün qullanılır edi.
Bu ayrıntı peş medeniyetiniñ tek bir yapıdan ibaret olmağanını köstere. Fırınnen beraber qullanılğan aletler, yakacaq hazırlamaq usulları ve pişirme tecrübesi de bu medeniyetniñ parçası edi.
Evniñ sıcaklığı ve ekmekniñ qokusı
Peş, bilhassa qış aylarında evni ısıtmağa yardım ete edi. Eski evlerde ısıtma sistemleri bugünki kibi merkezi degil edi. İnsanlar evniñ mimarisine, yakacaq türüne ve kunlük ihtiyaçlarına köre türlü usullar qullana edi.
Peşniñ ev içinde bulunğan yeri de evniñ düzenini tesir ete edi. Bazı evlerde peş iki odanı ayırğan divar içinde yerleşe edi. Bir taraftan yakıla, öbür taraftan ise sıcaklıq bere edi. Böylece bir yapı birkaç mekânnıñ qullanılışına yardım ete edi.
Peş çevresinde oluşqan kunlük hayat
Ekmek, eski toplumlarda tek beslenme aracı degil, aile yaşayışınıñ da müim parçası edi. Hamur hazırlamaq, fırınnı yakmaq, pişirme vaqtını bellemek ve ekmekni saqlamaq belli bir iş bölüşümini talap ete edi.
Peş qullanılğan evlerde bu işler kunlük yaşayışnıñ tabiiy akışı içinde yapılır edi. Fırın hazırlamaq ve pişirme işi ev halkınıñ ortak tecrübesine dönüşe edi.
Bazı hatıralarda komşu qadınlarınıñ fırın çevresinde toplandığı, taze ekmek yanında sohbet etkeni ve eski bilgilerini bir-birine aktardığı aytıla. Bu hatıralar peşniñ yalnızca aş pişirgen yer degil, aynı zamanda sosyal bir buluşma yeri olğanını da köstere.
Eski ev mimarisinde peş
Qırım Tatarlarınıñ eski evleri, yaşanğan bölgeniñ coğrafi şartlarına köre türlü şekillerde gelişti. Dağlıq bölgelerde taş ve kerpiç evler öne çıqa edi. Bazı evlerde ekmek fırını dış divarğa bitişik ya da avluda ayrı bir yapı olaraq qurula edi.
B. Ya. Kuftin Qırım Tatar evleri üzerine yazğan araştırmalarında, bazı dağ köylerinde evniñ dışına ya da ocak bölümine bitiştirgen kubbeli ekmek fırınlarından söz ete. Tarihiy kaynaklarda bu fırınlar “furun” adınen de anıla.
Peş ve furun her bölgede aynı yapı degil edi. Peş bazı evlerde ısıtma ve pişirme işlevlerini birleştirgen sistem olaraq tarif etile. Furun ise çoqusı kaynaklarda ekmek pişirmege mahsus kubbeli fırın olaraq anlatıla.
Ev planı ve kunlük ihtiyaç
Eski evlerde aşhana, ısıtma ve yemek hazırlama yerleri bugünki evlerdeki kibi kesin çizgilerle ayrılğan degil edi. Ocak bulunğan bölüm evniñ kunlük yaşayışında müim yer tutа edi.
Peşniñ yerleşimi odalarnıñ qullanılışına ve aile azalarınıñ hareketine tesir ete edi. Ev içinde bulunğan peş bir odanıñ divarına bitişik yapılabilir edi. Dışarıda bulunğan örnekler ise avlu ya da ek yapılarınıñ parçası ola edi.
Bu sebepten peşniñ yoqlanması tek eski fırınnıñ ortadan qalması degil. Eski ev planınıñ ve ev içindeki işlevli düzenniñ de deñişmesi ile bağlıdır.
Peşler niçün azaldı?
Peş medeniyetiniñ gerilemesini tek bir sebepnen izah etmek mümkün degil. Bu deñişüv uzun yıllar içinde yaşanğan ekonomik, sosyal, mimari ve siyasi hadiselerniñ birleşmesi ile açıklana.
Modern fırınlar ve yeni ısıtma sistemleri
Bugünki yaşayışta ekmek mahalle fırınlarından ya da hazır ürünlerden alınabilir. Evlerde elektrikli ve gazlı fırınlar qullanılmağa başladı. Bu deñişüv peşniñ kunlük işlevini büyük ölçüde azayttı.
Peşni yakmaq ve temizlemek vaqt talap ete edi. Saman ya da başka yakacaq hazırlamaq, fırınnıñ yeterince qızmasını beklemek ve pişirme işini kontrol etmek lazım edi.
Modern fırınlar ise daha kolay ve tez qullanılış imkânı berdi.
Isıtma sistemleriniñ deñişmesi de peşniñ önemini azayttı. Soba, kalorifer ve başka modern ısıtma araçları yayılğanda, peşniñ hem ekmek pişirme hem de evni ısıtma vazifesine ihtiyaç azaldı.
Evlerniñ yeniden yapılması
Eski peşler kerpiç ve tuğla kibi malzemelernen, evniñ mimarisine uyğun qurula edi. Yeni evler başka planlar ile yapılğanda, peşni yerleştirecek alan da azaldı.
Aşhananıñ ayrı oda olması, banyolarnıñ modern sistemlernen yapılması ve ısıtma tesisatlarınıñ qurulması peşniñ eski vazifelerini gereksiz yapqan olabilir.
Lâkin bütün eski evler peş sebebinden yıqıldı ya da bütün yeni evlerden peş bilerek kaldırıldı dep aytmaq doğru degil. Bu deñişüv türlü yerlerde farklı hıznen yaşandı.
1944 sürgünü ve kültürel hafızadaki kırılma
Qırım Tatarlarınıñ eski ev medeniyetini anlamak içün 18 Mayıs 1944 sürgünini unutmaq mümkün degil. Sovyet idaresiniñ Qırım Tatarlarını toplu olaraq Qırımdan sürgün etmesi, insanlarnıñ yalnız yaşağan yerlerinden ayrılmasına degil, evleri, eşyaları ve kunlük hayat düzenleri ile bağlarınıñ kopmasına da sebep oldu.
Sürgün vaqtında insanlar yanlarına az eşya alabilgen. Evlerde qalğan mutfak aletleri, geleneksel üretim araçları ve kunlük yaşayışnıñ birçok unsuru geride qaldı. Sürgün edilen insanlar yeni coğrafiyalarda başka iklim, ekonomik şartlar ve ev düzenleri ile karşılaştı.
Qırım Tatar aşhanesini sürgün tesiri altında araştırğan yazılarda, geleneksel yemekler ve pişirme usullarınıñ bazı yerlerde unutulğanı, bazı bilgileri ise yaşlı kuşaq tarafından gençlere aktarılğanı belirtilе.
Peşniñ yoqlanmasını yalnız sürgün ile açıklamaq doğru degil. Lâkin sürgün, eski evlerden ayrılmaq, ailelerin parçalanması ve eski yaşayış biçiminiñ kesintiye uğraması sebebinden peş medeniyetiniñ aktarılmasını zorlaştırğan müim tarihiy etkenlerden biridir.
Vatan dışında yeni evler
Sürgün edilen Qırım Tatarları Orta Asya başta olmaq üzere türlü bölgelerde yeni hayat qurmağa mecbur oldu. Yeni yerleşimlerde ev mimarisi, yapı malzemeleri ve yakacaq türleri deñişe edi.
Qırımda alışılğan peş sistemi yeni çevrede aynı şekilde yapılmayabilir edi. Aileler yaşağan yerleriniñ şartlarına uyğunlaştı.
Böylece peş bazı ailelerde qullanılmağa devam etken, bazı ailelerde ise kunlük yaşayıştan çıqqan.
1989 yılından itibaren Qırımğa dönüşler başlaması kültürel mirasni yeniden canlandırmaq içün yeni bir dönem açtı. Lâkin dönüş, eski evler ve eski yaşayış düzeniniñ bütünüyle geri gelmesi demek degil edi.
Peş medeniyetini bugün nasıl yaşatmaq mümkün?
Peşniñ bütünüyle ortadan qalğanını aytmaq doğru degil. Bazı köylerde, eski evlerde ve kültürel miras çalışmalarında peş örnekleri hâlâ görülebilir. Lâkin peşniñ bugün yoqlanmağa yüz tutqan eski ev araçlarından biri olğanını söylemek mümkün.
Bu mirasni qorumaq içün önce mevcut peş örneklerini belgelemek lazım. Eski evlerde bulunan fırınlarnıñ fotoğrafları, ölçüleri, yapı malzemeleri ve qullanılış şekilleri kayıt etilebilir.
Peşniñ yalnız dış görünüşini degil, nasıl yakılğanını, hangi aletler qullanılğanını ve hangi hamur aşlarınıñ pişirilgenini de belgelemek müimdir.
Sürgüş kibi aletlerni qorumaq ve eski bilgileri yazılı, görsel şekilde aktarmaq kültürel hafızanı güçlendire.
Qırım Tatar köylerinde yaşağan yaşlılar ile yapılacaq sözlü tarih çalışmaları da müim kaynak olabilir. Fırın nasıl yapılğan, hangi yakacaq qullanılğan, ekmek nasıl pişirilgen ve komşular arasında nasıl paylaşılğan? Bu bilgiler kitaplarda bulunmağan ayrıntılarnı da ortaya çıqarabilir.
Bir fırınnıñ yoqlanmasından daha büyük mesele
Peş medeniyetiniñ gerilemesi modernleşmeniñ tabiiy neticelerinden biri olaraq görüle bilir. İnsanlar daha kolay, tez ve güvenli ısıtma ve pişirme usullarına yöneldi.
Lâkin bu deñişüv eski evlerdeki ortak üretim biçimlerini ve kuşaqtan kuşaqqa aktarılan bilgileri de azayttı.
Peş, Qırım Tatar evlerinde ekmek pişirgen, evni ısıtqan ve kunlük yaşayışnı düzenlegen bir yapı edi. Onıñ çevresinde birikgen tecrübe yalnız mimari unsur degil, kültürel hafızanıñ da parçası edi.
Bugün peşni qorumaq geçmişe qaytmaq ya da modern yaşayıştan vazgeçmek demek degil. Esas maksat Qırım Tatarlarınıñ tarihiy ev medeniyetini tanımaq, yoqlanğan bilgileri kayıt etmek ve gelecek kuşaqlara aktarmaqdır.
Bir zamanlar ev divarlarına yaslanğan, saman ateşi ile ısınğan ve ekmek qokusını taşığan peşler, Qırım Tatar medeniyetiniñ sessiz tanıklarıdır. Onıñ hikâyesi bir fırınnıñ niçün yoqlanğanını anlatırken, aynı zamanda bir halknıñ evini, hafızasını ve geçmişnen bağını da anlatır.

KIRIM’IN SESİ NEWSPAPER
The End of the Peş Tradition: Why Did the Ancient Ovens at the Heart of Crimean Tatar Homes Disappear?
LEAD
The peş, a traditional oven found in Crimean Tatar homes, was much more than a place to bake bread. It helped heat the house, prepare food and shape the daily rhythm of family life. Its gradual disappearance reflects a wider transformation in Crimean Tatar domestic culture, traditional architecture and the transmission of household knowledge from one generation to another.
More than an oven
In traditional Crimean Tatar homes, certain objects and structures served purposes beyond their immediate practical use. The peş was one of them. Built inside a house or against one of its walls, this oven played an important role in everyday life, particularly in rural communities.
Peş ovens were commonly made from materials such as mudbrick, clay and brick. Their design varied according to the architecture of the house and the region in which it stood. Some were built against the wall of an interior room, while others were placed outside the house in a separate structure.
Studies of Crimean Tatar culinary culture describe the peş as an oven fired with straw and used for baking dough-based foods. It could also provide heat during the winter. Some examples included additional sections designed to provide hot water.
These features made the peş a multifunctional part of the traditional household.
How the peş was built and used
The peş operated differently from modern electric ovens. Straw could be used as fuel, and the oven was heated until it reached a suitable temperature for baking. Managing this process required experience and careful attention.
One of the tools associated with firing the peş was the sürgüş. In descriptions of traditional kitchen equipment, it is identified as a long pole fitted with a broad wooden piece at its end. It was used to push straw into the oven and remove the burnt material after firing.
This detail illustrates that the peş tradition was not limited to the oven itself. The tools, fuel preparation and practical knowledge required to operate it were also part of the cultural tradition.
The warmth of the home and the smell of bread
The peş helped keep homes warm, especially during the colder months. Traditional houses did not have central heating systems like those used today. Heating methods depended on the design of the house, the available fuel and the needs of the household.
The location of the peş could influence the arrangement of rooms. In some houses, the oven was built into a wall separating two rooms. It could be fired from one side while providing warmth to the other. In this way, a single structure served more than one space.
Research on traditional Crimean Tatar homes indicates that the peş could combine baking, heating and, in some cases, hot-water functions. However, it would be inaccurate to assume that every household used the same design. Regional differences, the size of the house and the family’s economic circumstances all affected its form.
Everyday life around the peş
Bread was not simply a food in traditional societies; it was also closely connected with family life. Preparing the dough, firing the oven, deciding when to bake and storing the bread required a particular division of labour.
In households where the peş was used, these tasks formed part of the ordinary rhythm of daily life. Preparing the oven and baking could become shared experiences among family members.
Some recollections describe women from neighbouring households gathering around the oven, talking over freshly baked bread and passing traditional knowledge to one another. Such memories reveal the social dimension of the peş. It was not only a cooking facility but could also serve as a place of interaction and community.
The peş in traditional architecture
Traditional Crimean Tatar houses developed in different forms according to the geography of the peninsula. In mountainous areas, stone and mudbrick construction was common. Historical architectural studies describe bread ovens attached to the exterior walls of some houses or built as separate structures in courtyards.
In his research on Crimean Tatar dwellings, B. Ya. Kuftin documented domed bread ovens built outside or beside the hearth in certain mountain villages. Historical sources also refer to such ovens as “furun.”
The terms peş and furun should not automatically be treated as names for exactly the same structure in every region. The peş is described in some studies as a domestic system combining heating and cooking functions, while the furun is often presented as a domed oven primarily used for baking bread. Local terminology and construction methods may have changed over time.
House plans and domestic needs
In traditional homes, cooking, heating and food preparation were not always separated into distinct spaces as they are in many modern houses. The area around the hearth was central to everyday household activity.
The placement of the peş affected the use of rooms and the movement of family members through the house. An indoor peş could be built against a room wall, while an outdoor example might form part of the courtyard or an additional building.
The disappearance of the peş therefore represents more than the loss of an old oven. It is connected with the transformation of traditional house plans and the functional organisation of domestic space.
Why did the peş become less common?
The decline of the peş tradition cannot be attributed to a single cause. It developed through a combination of economic, social, architectural and political changes over many decades.
Modern ovens and new heating systems
Today, bread can be purchased from bakeries or supplied as a ready-made product. Electric and gas ovens have become common in homes, reducing the everyday need for traditional peş ovens.
Firing and cleaning a peş required time and effort. Fuel such as straw had to be prepared, the oven had to reach the proper temperature, and the baking process needed to be monitored.
Modern ovens offered a faster and more convenient alternative.
Changes in heating systems also reduced the importance of the peş. As stoves, central heating and other modern technologies became more widespread, households no longer needed a single structure to provide both warmth and baking facilities.
Rebuilding homes and changing architecture
Traditional peş ovens were integrated into houses built with mudbrick, clay and other local materials. When new homes were constructed according to different plans, the space needed for a peş was often no longer available.
Separate kitchens, modern bathrooms and installed heating systems made many of the peş’s former functions unnecessary.
Nevertheless, it would be inaccurate to claim that all old houses were demolished because of their ovens or that every new house deliberately removed the peş. The transition took place at different speeds in different communities.
The 1944 deportation and a break in cultural memory
The deportation of 18 May 1944 is essential to understanding the history of Crimean Tatar domestic culture. The Soviet authorities forcibly deported the Crimean Tatar population from Crimea, severing not only people’s connection with their homeland but also their ties to their houses, belongings and familiar ways of life.
During the deportation, people were able to take only limited possessions. Household tools, kitchen equipment, traditional production implements and many elements of everyday life were left behind.
Deportees faced new climates, economic conditions and housing arrangements in their places of exile.
Research on the effects of deportation on Crimean Tatar cuisine explains that traditional dishes and cooking methods were forgotten in some communities, while certain forms of knowledge survived because older generations passed them on to their descendants.
The disappearance of the peş should not be attributed solely to deportation. However, the forced abandonment of homes, the separation of families and the interruption of traditional life were significant historical factors that made the transmission of peş-related knowledge more difficult.
Building new homes outside the homeland
Deported Crimean Tatars were forced to establish new lives in different regions, particularly in Central Asia. The architecture of their homes, construction materials and available fuels could differ greatly from those in Crimea.
The peş system familiar in Crimea could not always be reproduced in the new environment. Families adapted to local conditions.
As a result, some continued using traditional ovens, while others gradually stopped incorporating them into everyday life.
The beginning of mass returns to Crimea in 1989 opened a new period for cultural revival. Yet returning did not mean that the old houses and traditional domestic arrangements could be restored in their entirety.
Many families built new homes or settled in dwellings with different architectural features.
How can the peş tradition be preserved today?
It would be incorrect to say that the peş has disappeared completely. Examples may still be found in some villages, old houses and cultural heritage projects. Nevertheless, it is increasingly recognised as a traditional household feature that is disappearing.
The first step in preserving this heritage is to document existing examples. Photographs, measurements, construction materials and descriptions of how the ovens were used can be recorded in old houses.
Documentation should include not only the appearance of the peş but also how it was fired, which tools were used and what kinds of dough-based foods were baked in it.
Preserving tools such as the sürgüş and recording traditional knowledge in written and visual form can strengthen cultural memory.
Oral-history interviews with older people in Crimean Tatar villages could also provide valuable information. How was the oven built? What fuel was used? How was bread baked and shared among neighbours? These accounts may reveal details that cannot be found in written sources alone.
A loss greater than the disappearance of an oven
The decline of the peş tradition can be understood as one consequence of modernisation. People adopted easier, faster and more convenient methods of heating and cooking.
Yet this transformation also reduced shared forms of production and the practical knowledge passed from one generation to another.
The peş was a structure in Crimean Tatar homes where bread was baked, the house was warmed and daily life was organised. The experience accumulated around it was not merely an architectural feature; it was part of cultural memory.
Preserving the peş today does not mean returning to the past or rejecting modern life. The purpose is to recognise Crimean Tatar domestic heritage, document knowledge that is disappearing and pass it on to future generations.
Once built against the walls of homes, warmed by straw and associated with the smell of freshly baked bread, the peş remains a silent witness to Crimean Tatar culture. Its story explains not only why an oven disappeared, but also how a people’s home, memory and connection with the past have changed.

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ
Peş Kültürünün Sonu: Kırım Evlerinin Kalbi Olan Kadim Fırınlar Neden Yok Oldu?
SPOT
Kırım Tatarlarının geleneksel evlerinde bulunan peş, yalnızca ekmek pişirilen bir fırın değildi. Evin ısınmasına, yemek hazırlanmasına ve aile hayatının sürdürülmesine katkı sağlayan bu kadim yapı, geleneksel mimarinin önemli unsurlarından biriydi. Peşlerin giderek azalması, Kırım Tatarlarının ev kültüründe yaşanan büyük değişimin sembollerinden biri olarak görülüyor.
Bir fırından çok daha fazlası
Kırım Tatarlarının geleneksel ev kültüründe bazı yapılar, günlük ihtiyaçların ötesinde anlam taşıyordu. Peş de bunlardan biriydi. Evlerin içinde veya duvarlarına bitişik olarak yapılan bu özel fırın, özellikle kırsal yaşamda ailelerin gündelik düzeninin önemli bir parçasıydı.
Peşler çoğunlukla kerpiç, tuğla ve benzeri malzemelerden inşa edilirdi. Yapının biçimi, evin mimarisine ve bulunduğu bölgenin şartlarına göre değişebilirdi. Bazı peşler evin içindeki bir odanın duvarına bitişik yapılırken bazıları evin dışında, ayrı bir bölümde bulunurdu.
Kırım Tatar mutfağını inceleyen araştırmalarda peşin saman yakılarak kullanılan bir fırın olduğu, hamur işlerinin pişirilmesinde ve soğuk mevsimlerde ısınmada yararlanıldığı belirtilmektedir. Bazı örneklerde sıcak su elde etmeye yarayan bölümlerin de bulunduğu aktarılır.
Bu özellikler peşi, birden fazla ihtiyaca cevap veren geleneksel bir ev sistemi hâline getiriyordu.
Peş nasıl kullanılırdı?
Peşin çalışma düzeni, modern fırınlardan farklıydı. Yakıt olarak saman kullanılabiliyor, fırın içindeki sıcaklık uygun seviyeye ulaştığında hamur işleri pişiriliyordu. Bu işlem belirli bir deneyim ve dikkat gerektiriyordu.
Peşin yakılması sırasında kullanılan araçlardan biri sürgüştü. Geleneksel mutfak araçlarını anlatan kaynaklarda sürgüş, uzun bir sırığın ucuna geniş bir tahta parçası yerleştirilerek yapılan araç olarak tanımlanır. Fırının içine saman atmak ve yanmış samanı dışarı çıkarmak için kullanılırdı.
Peşin kullanılması yalnızca fırını yakmaktan ibaret değildi. Yakıtın hazırlanması, fırının uygun sıcaklığa ulaşması, pişirme zamanının belirlenmesi ve fırının temizlenmesi de deneyim gerektiriyordu.
Bu nedenle peş kültürü, fırının kendisiyle birlikte kullanılan araçları ve kuşaktan kuşağa aktarılan bilgileri de kapsıyordu.
Evin sıcaklığı ve ekmeğin kokusu
Peş, özellikle soğuk mevsimlerde evin ısınmasına katkıda bulunuyordu. Geleneksel evlerde ısıtma sistemleri bugünkü gibi merkezi değildi. İnsanlar evin mimarisine, yakıtın türüne ve günlük yaşamın ihtiyaçlarına göre farklı yöntemler kullanıyordu.
Peşin bulunduğu yer, evin iç düzenini de etkileyebiliyordu. Bazı örneklerde iki odayı ayıran duvarın içine yerleştirilen peş, bir taraftan yakılıyor, diğer taraftan ısı sağlıyordu. Böylece tek bir yapı, farklı mekânların kullanımına katkı sunabiliyordu.
Kırım Tatar evlerinde peşin ekmek ve hamur işi pişirme işlevinin yanı sıra ısınma ve sıcak su ihtiyacına da cevap verebildiği belirtilmektedir. Ancak bütün evlerde aynı modelin kullanıldığı söylenemez. Bölgesel farklılıklar, evin büyüklüğü ve ailenin ekonomik durumu peşin biçimini değiştirebiliyordu.
Peş çevresinde oluşan gündelik hayat
Ekmek, geleneksel toplumlarda yalnızca beslenme aracı değil, aynı zamanda aile düzeninin önemli bir parçasıydı. Hamurun hazırlanması, fırının yakılması, pişirme zamanının belirlenmesi ve ekmeğin saklanması belirli bir iş bölümü gerektiriyordu.
Peşin kullanıldığı evlerde bu işler, günlük hayatın doğal akışı içinde gerçekleşiyordu. Fırının hazırlanması ve pişirme süreci, ev halkının ortak deneyimlerinden biri olabiliyordu.
Bazı hatıralarda komşu kadınların fırın çevresinde bir araya geldiği, taze ekmek eşliğinde sohbet ettiği ve geleneksel bilgileri birbirine aktardığı anlatılır. Bu tür hatıralar, peşin sosyal yönünü de ortaya koymaktadır.
Peş, yalnızca yemek hazırlanan bir yer değil, ev içindeki paylaşımın ve komşuluk ilişkilerinin de bir parçasıydı.
Geleneksel ev mimarisinde peş
Kırım Tatarlarının geleneksel evleri, yaşanılan bölgenin coğrafi özelliklerine göre farklı biçimlerde gelişmiştir. Dağlık bölgelerde taş ve kerpiç yapıların öne çıktığı, bazı evlerde ekmek fırınının dış duvara bitişik veya avluda ayrı bir yapı olarak düzenlendiği tarihî mimari araştırmalarda aktarılmaktadır.
B. Ya. Kuftin’in Kırım Tatar konutları üzerine yaptığı incelemelerde, özellikle bazı dağ köylerinde evlerin dışına veya ocak bölümünün yanına eklenen kubbeli ekmek fırınlarından söz edilir. Bu fırınlar tarihî kaynaklarda furun adıyla da anılmaktadır.
Peş ile furun kavramlarının her bölgede tamamen aynı yapıyı ifade ettiği düşünülmemelidir. Peş, bazı geleneksel evlerde ısıtma ve pişirme işlevlerini bir araya getiren sistem olarak tanımlanırken furun çoğu kaynakta ekmek pişirmeye yönelik kubbeli fırın şeklinde anlatılır.
Yerel adlandırmaların ve yapıların zaman içinde değişmiş olması mümkündür.
Ev planı ile günlük ihtiyaç arasındaki ilişki
Geleneksel evlerde mutfak, ısınma ve yemek hazırlama alanları bugünkü konutlardaki gibi birbirinden kesin çizgilerle ayrılmıyordu. Ocağın bulunduğu bölüm, evin günlük yaşamında önemli bir yer tutuyordu.
Peşin konumu, odaların kullanımını ve aile üyelerinin hareketini etkileyebiliyordu. Evin içinde bulunan peş, bir odanın duvarına bitişik şekilde inşa edilebiliyor; dışarıda bulunan örnekler ise avlu veya ek yapıların bir parçası olabiliyordu.
Bu nedenle peşin kaybolması, yalnızca eski bir fırının ortadan kalkması anlamına gelmez. Geleneksel ev planının ve ev içindeki işlevsel düzenin de değişmesiyle bağlantılıdır.
Peşler neden azaldı?
Peş kültürünün gerilemesini tek bir nedene bağlamak mümkün değildir. Bu değişim, uzun yıllar içinde yaşanan ekonomik, toplumsal, mimari ve siyasi gelişmelerin birleşimiyle açıklanabilir.
Modern fırınların ve yeni ısıtma sistemlerinin yaygınlaşması
Modern yaşamda ekmek, mahalle fırınlarından veya hazır ürünlerden temin edilebiliyor. Evlerde elektrikli ve gazlı fırınların kullanılması, geleneksel peşin günlük işlevini büyük ölçüde azalttı.
Peşin yakılması ve temizlenmesi zaman gerektiriyordu. Saman veya benzeri yakıtların hazırlanması, fırının uygun sıcaklığa ulaşmasının beklenmesi ve pişirme sürecinin kontrol edilmesi gerekiyordu.
Modern fırınlar ise daha kolay ve hızlı kullanım imkânı sundu.
Isınma sistemlerinin değişmesi de peşin önemini azalttı. Soba, kalorifer ve diğer modern ısıtma araçları yaygınlaştıkça, peşin hem ekmek pişirme hem de ısınma işlevini aynı anda yerine getirmesine duyulan ihtiyaç azaldı.
Evlerin yeniden yapılması ve mimari değişim
Geleneksel peşler, kerpiç ve tuğla gibi malzemelerle yapılan, evin mimarisiyle bütünleşen yapılardı. Yeni konutların farklı planlarla inşa edilmesi, peşin yerleştirileceği alanı ortadan kaldırabiliyordu.
Yeni evlerde mutfakların ayrı bir oda hâline gelmesi, banyoların modern sistemlerle düzenlenmesi ve ısıtma tesisatlarının kurulması, peşin eski işlevlerini gereksiz hâle getirdi.
Bununla birlikte, her eski evin peş nedeniyle yıkıldığını veya her yeni evde peşin bilinçli olarak kaldırıldığını söylemek doğru olmaz. Bu değişim, farklı yerleşimlerde farklı hızlarda gerçekleşmiştir.
1944 sürgünü ve kültürel hafızadaki kırılma
Kırım Tatarlarının geleneksel ev kültürünü anlamak için 18 Mayıs 1944 sürgününün etkisini göz ardı etmek mümkün değildir. Sovyet yönetiminin Kırım Tatarlarını topluca Kırım’dan sürgün etmesi, yalnızca insanların yaşadıkları yerlerden ayrılmasına değil, evleriyle, eşyalarıyla ve gündelik hayat düzenleriyle bağlarının kopmasına da yol açtı.
Sürgün sırasında insanlar yanlarına sınırlı eşya alabilmişti. Evlerde bulunan araçlar, mutfak gereçleri, geleneksel üretim araçları ve günlük yaşamın birçok unsuru geride kaldı.
Sürgün edilen topluluklar yeni coğrafyalarda farklı iklim, ekonomik şartlar ve konut düzenleriyle karşılaştı.
Kırım Tatar mutfak kültürünün sürgün nedeniyle değiştiğini ele alan araştırmalar, geleneksel yemeklerin ve pişirme yöntemlerinin bazı bölgelerde unutulduğunu, bazı bilgilerin ise yaşlı kuşaklar tarafından sonraki nesillere aktarılabildiğini vurgulamaktadır.
Peşin kayboluşunu doğrudan yalnızca sürgüne bağlamak doğru değildir. Ancak sürgün, geleneksel evlerin terk edilmesi, ailelerin parçalanması ve eski yaşam biçiminin kesintiye uğraması nedeniyle peş kültürünün aktarılmasını zorlaştıran önemli tarihî etkenlerden biridir.
Vatan dışında yeni evler kurmak
Sürgün edilen Kırım Tatarları, Orta Asya başta olmak üzere farklı bölgelerde yeni yaşamlar kurmak zorunda kaldı. Yeni yerleşimlerde evlerin mimarisi, kullanılan malzemeler ve yakıt türleri değişebiliyordu.
Kırım’da alışılmış olan peş sistemi, yeni çevrede aynı şekilde kurulamayabiliyordu. Aileler bulundukları yerdeki konut şartlarına uyum sağladı.
Böylece geleneksel fırın, bazı ailelerde kullanılmaya devam ederken bazı ailelerde gündelik hayatın dışına çıktı.
1989’dan itibaren Kırım’a dönüşlerin başlaması, kültürel mirasın yeniden canlandırılması açısından yeni bir dönem açtı. Ancak dönüş, geçmişteki evlerin ve eski yaşam düzeninin bütünüyle geri gelmesi anlamına gelmiyordu.
Birçok aile yeni evler inşa etti veya farklı mimari özelliklere sahip konutlara yerleşti.
Peş kültürü bugün nasıl yaşatılabilir?
Peşin tamamen ortadan kalktığını söylemek doğru değildir. Bazı köylerde, eski evlerde ve kültürel miras çalışmalarında peş örnekleri hâlâ görülebilir. Ancak peşin günümüzde yok olmaya yüz tutan geleneksel ev araçlarından biri olduğu anlaşılmaktadır.
Bu mirasın korunması için öncelikle mevcut peş örneklerinin belgelenmesi gerekir. Eski evlerde bulunan fırınların fotoğrafları, ölçüleri, yapım malzemeleri ve kullanım biçimleri kayıt altına alınabilir.
Peşin yalnızca dış görünüşünü değil, nasıl yakıldığını, hangi araçlarla kullanıldığını ve hangi hamur işlerinin pişirildiğini de belgelemek önemlidir.
Sürgüş gibi araçların korunması, geleneksel bilgilerin yazılı ve görsel olarak aktarılması kültürel hafızayı güçlendirebilir.
Kırım Tatar köylerinde yaşayan yaşlılarla yapılacak sözlü tarih çalışmaları da bu konuda önemli bir kaynak olabilir. Fırının nasıl yapıldığı, hangi yakıtın kullanıldığı, ekmeğin nasıl pişirildiği ve komşular arasında nasıl paylaşıldığı gibi bilgiler, yalnızca kitaplardan öğrenilemeyen ayrıntılar sunabilir.
Bir fırının kayboluşundan daha büyük bir mesele
Peş kültürünün gerilemesi, modernleşmenin doğal sonuçlarından biri olarak görülebilir. İnsanlar daha kolay, hızlı ve güvenli ısınma ve pişirme yöntemlerine yöneldi.
Ancak bu değişim, geleneksel evlerdeki ortak üretim biçimlerinin ve kuşaklar arasında aktarılan bilgilerin de azalmasına neden oldu.
Peş, Kırım Tatar evlerinde ekmeğin piştiği, evin ısındığı ve günlük yaşamın düzenlendiği bir yapıydı. Onun çevresinde biriken deneyim, yalnızca mimari bir unsur değil, aynı zamanda kültürel hafızanın parçasıydı.
Bugün peşin korunması, geçmişe dönmek veya modern yaşamı reddetmek anlamına gelmiyor. Asıl amaç, Kırım Tatarlarının tarihî ev kültürünü tanımak, kaybolan bilgileri kayıt altına almak ve gelecek kuşaklara aktarmaktır.
Bir zamanlar evlerin duvarlarına yaslanan, samanın ateşiyle ısınan ve ekmeğin kokusunu taşıyan peşler, Kırım Tatar kültürünün sessiz tanıklarıdır. Onların hikâyesi, bir fırının neden yok olduğunu anlatırken aynı zamanda bir halkın evini, hafızasını ve geçmişle kurduğu bağı da anlatmaktadır.

