Qanun Ögünde Sultan da, Köylü de Eşit Edi
Kırım’ın Sesi Haber Merkezi
QIRIM HANLIĞI DEVRİNDE ADALET: QADIASKER DEFTERLERİNDEN EŞSİZ VESİQALAR
Kırım Tatar medeniyetiniñ eñ müim temeli – adalet ananesidir. Halqımıznıñ asırlar devamında asrağan adalet duyğusı, Qırım Hanlığı devrinde qurulğan qadı mahkemeleri ve Şeriyye sicilleri (Qadıasker defterleri) vastasınen eñ yüksek seviyege irişken edi.
Rus işgalleri vaqtında Bahçesaray’daki hanlıq arşivleri haince yaqılğan olsa da, künümüzge qadar saqlanıp qalğan mübarek defterler şimdiki nesillerge ceddimizniñ adalet ananesini bütün çılpaqlığınen köstere. Belli tarihçımız Prof. Dr. Halil İnalcık’nıñ ğayretleriyen ilim dünyasına qazandırılğan bu siciller, hanlıqta qanun ögünde herkesniñ eşit olğanını isbatlay.
Qanun Ögünde Sultan da, Köylü de Eşit Edi
Qırım Hanlığı’nda adalet sisteminiñ başında bulunğan qadılar, hanğa degil, doğrudan qanunlarğa bağlı ediler. Qadı mahkemelerinde iç bir vaqıt soylulıq unvanı ya da diniy farqlar köz ögüne alınmay edi.
Mahkeme vesiqalarına baqqanımızda körüne ki, han sülalesinden kelgen bir sultan yahut küçlü bir mirza, sıradan bir köylü ya da tüccarnen davalı olğanda qadı ögüne çıqmağa mecbur edi. Şimdiki tarihçılarnıñ tetqiqatlarına köre, Qırım’da yaşağan Ermeni, Yahudi (Qaray) ve Rum ehalisi de adil işleyişi içün öz cemaat mahkemelerini degil, hanlıqnıñ qadı mahkemelerini saylap alğanlar.
Qadınlarnıñ Aq-Uquqları Hukuk Eliyle Qorunğan
Qadıasker defterlerindeki eñ emiyetli qayıtlar – evlilik, boşanma, nafqa ve tereke (miras) işleridir. Bu vesiqalar Kırım Tatar qadınlarınıñ o devirde ne qadar büyük bir uquqiy iradege saip olğanını köstere.
Kayıtlarda keçken Ziyade Sultan Hanım ve Âlemhan Bikeç kibi qadınlarnıñ terekeleri köstere ki; o devirde hanlıqta qadınlar öz adlarına mülk saibi ola, ticaret yapabilir, qocalarından bağımsız uquqiy sözleşmeler imzalay bilir ediler. Bir qadın haqsızlıqqa oğrağanda doğrudan mahkemege muracaat etip, öz aqqını qoruy bilgen edi.
Ceza Degil, Toplumsal Sulh (Uzlaşı) Ög Sırada Edi
Hanlıq devrinde asayiş vaziyetini közden keçirgenimizde, eñ çoq rastlanğan suçlar – at hırsızlığı, uruş-töbeş ve darp vaqiaları edi. Lâkin mahkeme qayıtlarında şaşırtıcı bir husus bar: Suç qaytları çoq olsa da, idâm kibi ağır cezalar pek siyrek berilgen.
Bunıñ eñ büyük sebebi, Kırım Tatar adalet medeniyetinde adamlarnı cezalandırmaqtan ziyade, toplumsal barışıq qurtarmaq maqsadı bar edi. Mahkeme qayıtlarında “Musaliha” (sulh/uzlaşma) adlı yüzlernen dosya tapıla. Qadı, taraflarnı cezalandırmazdan evel mahalle sakinlerini ve aqsaqallarnı araya qoyup, adamlarnı barıştırmağa tırışa edi. Ömür qaza kibi ağır vaqialarda bile, “kısas” yerine “diyet” (maddi tazminat) ödenip, geride qalğan qoranta qorunğan edi.
Sürgünde de Silahımız Adalet ve Sivil Mücadele Oldı
Ceddimizniñ hanlıq devrinde qurğan bu adalet ve uquq terbiyesi, halqımıznıñ qanına öyle bir siñgen ki, eñ ağır facialarda bile özüni kösterdi. 18 Mayıs 1944 senesi Vatanından sürgün etilgen Kırım Tatarları, Stalin rejiminiñ bu devasa haqsızlığına qarşı iç bir vaqıt silâhqa yahut şiddetke sarılmadı.
TARİHİN TOZLU SAYFALARINDAN CANLI BELGELER
Kırım Hanlığı kadıasker defterlerinde (şeriyye sicillerinde) yer alan ve o devrin adalet anlayışını, günlük hayatını ve öz dilimizi birebir gösteren orijinal vaka örnekleri:
👩⚖️ VESİQA 1: Qadın Haqlarınıñ Qorunması (1611 Senesi)
Bu vesiqa, Kırım Tatar qadınlarınıñ mülkiyet saibi olabilmesini ve iradesi tışında malınıñ satılamayacağını köstere.
- Orijinal Mahkeme Qayıtı:
“Bahçesaray mahallesinden Bikeç bint-i (kızı) Ahmed, meclis-i şer’-i şerîfde zevci (kocası) Memet bin Alî mahzarında da’vâ edüp buyurdu ki: Benim rızam olmadan mülk-ü mevrûsum (miras kalan mülküm) olan haneni satmıştır. Şer’an aqqım talep ederim.”
- Adalet: Qadı, qocanıñ qadından izinsiz yapqanı bu satışı hükümsüz sayğan, evni qadınğa qaytarğan ve qocağa tazminat cezası kesken.
⚖️ VESİQA 2: Din Farqı Gözetmeksizin Eşitlik (1609 Senesi)
Müslüman ve gayrimüslim tebaanın qanun ögünde bir tutulğanına dair eşsiz bir vesiqadır.
- Orijinal Mahkeme Qayıtı:
“Zimmî (Gayrimüslim) Ohannes veled-i (oğlu) Kirakor, Kırım asilzadelerinden Canbek Mirza aleyhine da’vâ açup: ‘Zikr olunan mirza, benden aldığı elli adet kürkün akçesini vaktinde edâ etmeyüp beni mağdur etmiştir’ dedikde, şuhûdü’l-hâl (mahalle şahitleri) istima olundu.”
- Adalet: Mahkeme, unvanı ne olursa olsun Canbek Mirza’nı suçlu tapqan ve Ermeni tüccar Ohannes’niñ aqqı olan paranı deral ödemesine üküm etken.
🤝 VESİQA 3: Ceza Yerine “Sulh” Medeniyeti (1613 Senesi)
Kırım Tatar uquq medeniyetiniñ eñ müim hususı olğan toplumsal barışıq (uzlaşma) vesiqası.
- Orijinal Mahkeme Qayıtı:
“Kefe kazasına bağlı köyden müteveffâ (vefat eden) Selim’in vârisleri, maktûlün qan davasından ferâgat edüp, katil canibinden (tarafından) yüz elli filori ‘diyet-i kâmile’ (kan bedeli) almağa rıza gösterüp, meclis-i şer’de sulh olundular.”
- Adalet: Öldürmek yerine geride qalğan yetimlerniñ ayatını maddi güvenceye alğan bu “musaliha” ükmü ile eki qoranta arasındaki qan davası ebediyen bitirilgen.
🐎 VESİQA 4: At Hırsızlığına Qarşı Sert Tedbirler (1704 Senesi)
Hanlık ekonomisinin temeli hayvancılık olduğu için asayişin nasıl korunduğunu gösteren bir kayıttır.
- Orijinal Mahkeme Qayıtı:
“Bağçesaray kurbunda (yakınında) sâkin tatar cemaatinden Tohtamış, gece vaktinde komşusu Seyit Alî’nin ahırından iki baş at sirkat edüp (çalıp) satarken yakalanmıştır. Suçu sâmit olub, ceza-i lâyıkı tescil olundu.”
- Adalet: Atlar saibine aynen qaytarılğan, hırsızğa ise em maddi tazminat em de kamu düzenini bozğanı içün ağır ceza ve sürgün berilgen.
