Kırım Hanlığı Devrinde Qadın Aqları ve Nafaqalaşma Şer’iyye Sicillerinde Nasıl Aks Etile?
✍️ Redaktör Yazısı: Adalet ve Qadın Qadrınıñ Hanlıq Devrindeki Aynası
Tarihnıñ tozlu saifalarnı aralıp Kırım Hanlığı’nıñ şer’iyye sicillerine ve mahkeme qaydlarına baqqanda, yalnış bir devletin uquq sistemini degil; insannı, aileyi ve adaletni merkezine alğan muhteşem bir Kırım Tatar medeniyetini köremiz. Bugün çağdaşlıq maskesi altında insannı ve aileyi yalnızlaştıran modern dünya, bundan yüzlerce yıl önce Karadeniz’in kuzeyinde yeşeren bu köklü adalet nizamından ögrenecek çoq şeyge saiptir.
Kırım Hanlığı devri, İslâm uquqınıñ sarsılmas adaleti ile bozğur medeniyetiniñ hür ruhunuñ muazzam bir sentezi edi. Batı dünyasında qadınnıñ adı bile doğru dürüst anılmağanda, mülkiyet aqlı elinden alınğanda, Kırım Tatar qadını öz çeyiziniñ mutlak saibi, nikâh sözleşmesine şart qoyqan qadar hür bir iradenin temsilcisi edi.
Mahkeme qaydlarında saqlanğan kerçek dava örnekleri bu medeniyetniñ qorçayıcı refleksini köstere. Bir qocanın seferge ketkende geride nafaqa kefili qaldırmağa mecbur olması, devletniñ eñ küçücük bir aile ferdini bile aç qaldırmamaq iradesini isbatlay. Üzerine quma ketirilmesini istemegen qadınnıñ bu aqlını nikâh kâğıdına yazdıra bilmesi ve qadılarnıñ erifniñ rızasına baqmadan bu şartnı yerine ketirmesi, qadın qadrınıñ ne qadar yüksekte tutulğanını köstere.
Daha da hayranlıq uyandırıcı o ki, bu adalet faqat Müslüman tebaayla sınırlı qalmayıp, Hanlıq sınırlarında yaşağan Ermeni, Rum ve Yudi qadınlarnıñ da öz mahkemelerindense Kırım qadılarına müracaat etmesiyle küresel bir tescil alğan edi.
Qırım’ın Sesi olaraq, 1783 Rus işgaliyle dağıtılmağa istenen bu muazzam kültür mirasımızı gururla selamlaymız. Bizler; qadınnı ezdirmeyen, balanı sahipsiz bıraqmayan, adaletle yoğrulmuş Kırım Tatar kimligini qorumaq ve gelecek nesillerge taşımaq içün çalışa edecegiz. Çünki Kırım Hanlığı yalnış topraqlarnıñ degil, adaletniñ de hanlığı edi.
Kırım Hanlığı devrindeki (1441–1783) aile medeniyeti ve qadın-qoca munasebetleri, bugün bile emiyetini coymayan medeniy ve uquqiy zenginligimizni köstere. O devirden qalğan ve bugün arşivlerde saqlanğan Qadı Sicilleri (mahkeme qaydları) incelgelişinde, Kırım Tatar medeniyetinde qadın aqlarınıñ ve nafaqa sisteminiñ ne qadar adil ve quvvetli qorçalanganı bellidir.
Hanlıq devrinde şer’iy uquq esas alınsa da, Kırım Tatar qadınınıñ içtimaiy ve iqtisadiy ayatı, Bozkır medeniyetiniñ serbestligi ve Örf-Adet qaideleri ile birleşip, diger İslâm memleketlerine baqqanda çoq ileri seviyede edi.
Nafaqa – Qadın ve Bala İçün Mecburiy Bir Teminat Edi
Kırım Hanlığı uququna köre, bir qoca evli ekende öz qadınına ve balalarına mesken, aş-suv ve kisve (giyim) tapmağa mecbur edi. Eger qoca bu vazifesini yerine ketirmese, qadın doğrudan-doğruya Qadı Mahkemesine şikâyet ete bile edi. Mahkemeler nafaqanı o devirniñ para birimi olğan Akçe veyahut Guruş üzerinden, erifniñ tölébilme quvvetine (zengin ya da fuqare olğanına) köre quruşı quruşına esaplay edi.
Mahkeme qaydlarında eñ diqqat çekici şeylerden biri – “Nafaqa Kefilligi” sistemidir. Bir qoca ticaret içün veyahut askerlik (sefer) içün uzun vaqıtqa Kırım dışına ketkeninde, mahkeme qararı ile geride qalğan ailesine yetecek qadar para (nafaqa-i cariye) ayırmağa ve öz yerine Qırım’da sayğılı bir kişini kefil (garantör) olaraq köstermeğe mecbur edi. Eger qoca qaytmasa ya da para yollamasa, kefil olğan şahıs qadınğa nafaqasını tölé edi.
Qadınlar Mahkemede Öz Aqlarını Cesürce Qorçalay Ediler
Şer’iyye sicillerinde yer alğan kerçek dava örnekleri, Kırım Tatar qadınlarınıñ uquqiy sistemde ne qadar faal olğanını isbatlay:
- Nikâhta Hususiy Şartlar: Qırım Tatar qadınları nikâh qıyılğan vaqıtta kelecekteki aqlarını qorçalamaq içün hususiy şartlar yazdıra bile ediler. Bir davada, Züleyha isimli qadın, qocasınıñ öz üzerine ekinci bir qadın (quma) ketirgenini aytıp mahkemege müracaat ete. Nikâh kâğıdında “Eger Züleyha’nıñ üzerine bir qadın daha alsam, özü benden boş olsun” şartı yazılganı içün, Qadı erifniñ rızasına baqmadan çiftni ayıra ve qadınğa bütün mehrini töléttire.
- Şiddetke Qarşı Sınırsız Qorçalav: Mahkeme qaydlarında kösterilgenine köre, hanlıq köylerinden birinde yaşağan Meryem Hatun, qocasından dayaq aşadığı içün Qadı huzurına kelir. Qomşularnıñ şahitligi dinlenilgen soñ, Qadı “eyü keçim” qavidesini bozğan kiyevni qabahatlı taba ve evlilikni zorla bitire (tefrik). Qadınnıñ mehir ve nafaqa aqları da eriften tölttirile.
- Çeyiz Qadınnıñ Şahsey Mülkü Edi: Evlilik bitken vaqıtta (Muhala – añlaşmalı boşanma), qadın nafaqa aqlarından vazgeçse bile, atasınıñ evinden ketirgen yatak, baqır qaplar ve sandıq kibi şahsey çeyizini (cihaz) tam olaraq keri ala edi. Erif qadınnıñ mülküne el uzatamaz edi.
Hanlıq Adaleti Gayrimüslim Qadınlarnı da Qorçalay Edi
Qırım Hanlığı adaletiniñ eñ parlaq çizgilerinden biri de şudır ki; mahkemelerge faqat Müslüman qadınlar degil, hanlıq tebaası olğan Ermeni, Rum ve Yudi qadınlar da sıq-sıq müracaat ete ediler. Öz diniy mahkemelerindense Kırım qadılarının qararlarını daha tez ve adil tapqan gayrimüslim qadınlar, nafaqa ve mülkiyet davalarını tatar mahkemelerinde çeze ve aqlarını tam alıp çıqa ediler.
Balalarnıñ Baqımı Babalarnıñ Boynunda Edi
Boşanuv olğan soñ, balalarnıñ terbiye ve baqım uququ (hidane) anasına berilse de, olarnıñ bütün masrafları, aş-suvı ve kiyimi balalar ergenlik çağına kelgencede tamamen babasınıñ boynunda qala edi. Mahkeme bu pararnıñ tölenmesini sıqı şekilde nezaret ete edi.
Tarihçilerniñ Baquşı
Bugün tarihçı ve uquqşinaslarnıñ bildirgenine köre, o devir Avrupasında qadınlarnıñ iç bir uquqiy ve mülkiyet aqlı yoq ekende, Kırım Hanlığı sicillerindeki bu qaydlar bizim medeniyetimizniñ ne qadar ileri ve çağdaş olğanını köstere. 1783 senesinde Rus işgali başlağance Kırım’da qadın aqlanması ve aile teminatı eñ yüksek seviyede edi. Bu asıl ananelerimiz, Kırım Tatar halqınıñ adaletke ve qadın qadrına ne qadar büyük qıymet bergenini köstergen eñ güzel misaldir.
Kırım’ın Sesi
Kırım Hanlığı devrindeki (1441–1783) aile medeniyeti ve qadın-qoca munasebetleri, bugün bile emiyetini coymayan medeniy ve uquqiy zenginligimizni köstere. O devirden qalğan ve bugün arşivlerde saqlanğan Qadı Sicilleri (mahkeme qaydları) incelgelişinde, Kırım Tatar medeniyetinde qadın aqlarınıñ ve nafaqa sisteminiñ ne qadar adil ve quvvetli qorçalanganı bellidir.
Hanlıq devrinde şer’iy uquq esas alınsa da, Kırım Tatar qadınınıñ içtimaiy ve iqtisadiy ayatı, Bozkır medeniyetiniñ serbestligi ve Örf-Adet qaideleri ile birleşip, diger İslâm memleketlerine baqqanda çoq ileri seviyede edi.
Nafaqa – Qadın ve Bala İçün Mecburiy Bir Teminat Edi
Kırım Hanlığı uququna köre, bir qoca evli ekende öz qadınına ve balalarına mesken, aş-suv ve kisve (giyim) tapmağa mecbur edi. Eger qoca bu vazifesini yerine ketirmese, qadın doğrudan-doğruya Qadı Mahkemesine şikâyet ete bile edi. Mahkemeler nafaqanı o devirniñ para birimi olğan Akçe veyahut Guruş üzerinden, erifniñ tölébilme quvvetine (zengin ya da fuqare olğanına) köre quruşı quruşına esaplay edi.
Mahkeme qaydlarında eñ diqqat çekici şeylerden biri – “Nafaqa Kefilligi” sistemidir. Bir qoca ticaret içün veyahut askerlik (sefer) içün uzun vaqıtqa Kırım dışına ketkeninde, mahkeme qararı ile geride qalğan ailesine yetecek qadar para (nafaqa-i cariye) ayırmağa ve öz yerine Qırım’da sayğılı bir kişini kefil (garantör) olaraq köstermeğe mecbur edi. Eger qoca qaytmasa ya da para yollamasa, kefil olğan şahıs qadınğa nafaqasını tölé edi.
Qadınlar Mahkemede Öz Aqlarını Cesürce Qorçalay Ediler
Şer’iyye sicillerinde yer alğan kerçek dava örnekleri, Kırım Tatar qadınlarınıñ uquqiy sistemde ne qadar faal olğanını isbatlay:
- Nikâhta Hususiy Şartlar: Qırım Tatar qadınları nikâh qıyılğan vaqıtta kelecekteki aqlarını qorçalamaq içün hususiy şartlar yazdıra bile ediler. Bir davada, Züleyha isimli qadın, qocasınıñ öz üzerine ekinci bir qadın (quma) ketirgenini aytıp mahkemege müracaat ete. Nikâh kâğıdında “Eger Züleyha’nıñ üzerine bir qadın daha alsam, özü benden boş olsun” şartı yazılganı içün, Qadı erifniñ rızasına baqmadan çiftni ayıra ve qadınğa bütün mehrini töléttire.
- Şiddetke Qarşı Sınırsız Qorçalav: Mahkeme qaydlarında kösterilgenine köre, hanlıq köylerinden birinde yaşağan Meryem Hatun, qocasından dayaq aşadığı içün Qadı huzurına kelir. Qomşularnıñ şahitligi dinlenilgen soñ, Qadı “eyü keçim” qavidesini bozğan kiyevni qabahatlı taba ve evlilikni zorla bitire (tefrik). Qadınnıñ mehir ve nafaqa aqları da eriften tölttirile.
- Çeyiz Qadınnıñ Şahsey Mülkü Edi: Evlilik bitken vaqıtta (Muhala – añlaşmalı boşanma), qadın nafaqa aqlarından vazgeçse bile, atasınıñ evinden ketirgen yatak, baqır qaplar ve sandıq kibi şahsey çeyizini (cihaz) tam olaraq keri ala edi. Erif qadınnıñ mülküne el uzatamaz edi.
Hanlıq Adaleti Gayrimüslim Qadınlarnı da Qorçalay Edi
Qırım Hanlığı adaletiniñ eñ parlaq çizgilerinden biri de şudır ki; mahkemelerge faqat Müslüman qadınlar degil, hanlıq tebaası olğan Ermeni, Rum ve Yudi qadınlar da sıq-sıq müracaat ete ediler. Öz diniy mahkemelerindense Kırım qadılarının qararlarını daha tez ve adil tapqan gayrimüslim qadınlar, nafaqa ve mülkiyet davalarını tatar mahkemelerinde çeze ve aqlarını tam alıp çıqa ediler.
Balalarnıñ Baqımı Babalarnıñ Boynunda Edi
Boşanuv olğan soñ, balalarnıñ terbiye ve baqım uququ (hidane) anasına berilse de, olarnıñ bütün masrafları, aş-suvı ve kiyimi balalar ergenlik çağına kelgencede tamamen babasınıñ boynunda qala edi. Mahkeme bu pararnıñ tölenmesini sıqı şekilde nezaret ete edi.
Tarihçilerniñ Baquşı
Bugün tarihçı ve uquqşinaslarnıñ bildirgenine köre, o devir Avrupasında qadınlarnıñ iç bir uquqiy ve mülkiyet aqlı yoq ekende, Kırım Hanlığı sicillerindeki bu qaydlar bizim medeniyetimizniñ ne qadar ileri ve çağdaş olğanını köstere. 1783 senesinde Rus işgali başlağance Kırım’da qadın aqlanması ve aile teminatı eñ yüksek seviyede edi. Bu asıl ananelerimiz, Kırım Tatar halqınıñ adaletke ve qadın qadrına ne qadar büyük qıymet bergenini köstergen eñ güzel misaldir.
