Dünya Qırımtatar Dernek Reisi Mustafa Sarıkamış’tan Qırım Tarihi
Qırımtatar halqınıñ asırlarğa uzanğan tarihı, Qırım Hanlığı, 1783’ten soñ yaşanğan büyük deñişiklikler, 18 Mayıs 1944 sürgünligi ve vatanga qaytış küreşi Dünya Qırımtatar Dernek Reisi Mustafa Sarıkamış tarafından tarihiy bir bütünlik içinde ele alındı.
Kırımınsesi Gazetesi — Dünya Qırımtatar Dernek Reisi Mustafa Sarıkamış, Qırım ve Qırımtatar halqınıñ tarihına dair azırlağan sunumında, yarımadanıñ qadim devirlerinden başlayaraq Qırım Hanlığına, Rusiye İmparatorlığı devrine, Sovet repressiyalarına, 1944 sürgünligine ve bugünki Qırım meselesine qadar uzanğan tarihiy süreçni anlattı.
Sarıkamış, Qırımtatar kimligini yalnız bir tarih devrine bağlamanıñ doğru olmayacağını, Qırımnıñ asırlar boyunca Qıpçaq, Oğuz ve başqa toplulıqlarnıñ qarşılaşqan geniş bir medeniyet meydanı olğanını qayd etti.
Qırımtatar Halqınıñ Tarihiy Teşekküli
Qırım, Qara deñizniñ şimalında yer alğanı sebebinden qadim zamanlardan berli türlü halqlar, devletler ve ticaret yolları arasında bir köprü vazifesini yerine ketirdi.
Yarımadada İskitler, grek koloniyaları, Gotlar, Hazarlar, Peçenekler ve Qıpçaqlar başta olmaq üzere türlü toplulıqlarnıñ izleri bulunmaqta. Orta asırlarda ise Qıpçaq-Türk unsurları Qırımnıñ til ve medeniyet yapısınıñ şekillenmesinde müim rol oynadı.
Bu uzun tarihiy süreçni tek bir halqqa ya da tek bir menşege bağlamaq yerine, Qırımtatar halqınıñ Qırım yarımadasında asırlar devamında şekillengen tarihiy ve medeniy bir toplulıq olaraq değerlendirilmesi daha doğru bir çerçeve teşkil ete.
Qırım’daki orta asır Türk tili mirasınıñ eñ müim kaynaklarından biri Codex Cumanicus eseridir. XIII–XIV asırlarğa ait bu eser Qıpçaq/Kuman tiliniñ söz hazinesini ve Qara deñiz çevresindeki Türk til dünyasını añlamaq içün müim bir menbadır.
Qırım Hanlığı ve Milliy Medeniyetniñ İnkişafı
XV asırda Qırım Hanlığı tarih sahnesine çıqtı. 1440’lı yıllarda Hacı I Giray etrafında şekillengen hanlıq, Qırımnıñ siyasiy ve medeniy tarihında yüz yıllarca devam etken bir devirni başlattı.
Bahçesaray zaman içinde hanlıqnıñ siyasiy ve medeniy merkezine çevrildi.
Qırım Hanlığı devrinde medreseler, camiler, saraylar, edebiyat ve musiqiy medeniyet inkişaf etti. Qırım’daki Türk-İslâm medeniyeti, yerli Qırım mirası ile Qıpçaq ve Osmanlı medeniyet çevreleriniñ tesiri altında kendine mahsus bir hususiyet qazandı.
Zincirli Medrese ve Hansaray bu medeniy mirasnıñ bugünki künge qadar ulaşqan eñ tanınğan yadigârları arasındadır.
Qırım Hanlığı tarihı aqqında Kırımınsesi Gazetesi yazıları
1783 Qırım Tarihında Büyük Bir Dönüm Noqtası Oldı
XVIII asırda Rusiye ve Osmanlı devletleri arasındaki rekabet Qırımnı doğrudan etkiledi.
1774 Küçük Kaynarca Antlaşmasından soñ Qırım Hanlığı Osmanlı Devletinden bağımsız olaraq tanındı. Lâkin bu vaziyet uzun sürmedi. Rusiye İmparatorlığı 1783 yılında Qırımnı ilhak etti.
Bu tarih Qırımtatar halqınıñ siyasiy, içtimaiy ve demografik tarihında büyük bir dönüm noqtası oldı.
XIX asır boyunca Qırımtatarlarınıñ büyük qısmı Qırım’dan Osmanlı topraqlarına köç etti. Bilhassa Qırım Savaşından soñ köçler büyük ölçüge ulaştı. Dobruca, Anadolu ve başqa Osmanlı bölgeleri Qırım’dan ayrılmaq zorunda qalğan ailelerniñ yerleşken esas merkezleri arasında oldı.
Bugün Türkiye’deki geniş Qırım Tatar diasporasınıñ tarihiy kökleriniñ müim bir qısmı bu köçlerge dayanmaqta.
İsmail Bey Gaspıralı ve Milliy Uyanış
XIX asırnıñ soñlarında Qırım, bütün Türk ve Müslüman dünyasını etkilegen büyük bir fikir adamını yetiştirdi: İsmail Bey Gaspıralı.
Gaspıralınıñ Bahçesaray’da neşir etken Tercüman gazetesi, Qırım hudutlarını aşaraq geniş Türk dünyasına ulaştı.
Onıñ maarif, til ve modernleşme fikirleri Türk dünyasında büyük tesir yarattı. “Dilde, fikirde, işte birlik” düşüncesi de Gaspıralı mirasınıñ eñ tanınğan ifadelerinden biri olaraq hafızalarda qaldı.
İsmail Bey Gaspıralı aqqındaki yazılarımız
1917: Qurultay ve Noman Çelebicihan
1917 yılı Qırımtatar milliy hareketi içün ayrı bir ehemmiyet taşıy.
Qırımtatar Milliy Qurultayı toplanaraq milliy-siyasiy teşkilatlanma yolunda tarihiy bir adım attı. Bu devriniñ eñ müim şahsiyetlerinden biri Noman Çelebicihan edi.
Çelebicihan yalnız bir siyaset adamı degil, aynı zamanda şair, fikir adamı ve Qırımtatar milliy hareketiniñ remizlerinden biri oldı.
1918 yılında Bolşevik kuvvetleri tarafından tutulğan Noman Çelebicihan öldürüldi. Onıñ “Ant Etkenmen” şiiri soñraki nesiller içün milliy hafızanıñ eñ müim eserlerinden birine çevrildi.
Noman Çelebicihan ve Qırımtatar Milliy Qurultayı
18 Mayıs 1944: Bir Halqnıñ Vatanından Sürgünligi
Qırımtatar tarihınıñ eñ ağır saifelerinden biri 18 Mayıs 1944’te açıldı.
Stalin idaresindeki Sovet yönetimi Qırımtatar halqını toplu şekilde Qırım’dan sürgün etti. Aileler qısa vaqt içinde evlerinden çıqarılıp yük vagonlarına bindirildi ve esasen Orta Asiya bölgelerine sürgün etildi.
Sürgün etilgenler arasında qadınlar, balalar ve qartlar da bar edi.
Sürgün yolculığı ve sürgünniñ ilk yıllarında açlıq, hastalıq ve ağır yaşayış şartları sebebinden çok sayıda insan hayatını coydı. Qırımtatar milliy hareketiniñ tarihiy hesaplarında ölüm nisbeti yüksek olaraq qayd etilse de, farklı arşiv ve akademik çalışmalarda toplam qurban sayısı ve nisbeti üzerinde farklı hesaplamalar bulunmaqta.
Sürgün yalnız insanlarnıñ yerinden çıqarılması ile sınırlı qalmadı. Qırım’daki Qırımtatar yer adları deñiştirildi, medeniy miras ağır zarar kördi ve halqnıñ vatanga qaytışı uzun yıllar boyunca engellendi.
Birleşken Milletler insan aqları mekanizmaları da 1944 yılında Qırımtatarlarınıñ Sovet makamları tarafından toplu sürgün etilgenini tarihiy bir fakt olaraq qayd ete.
18 Mayıs 1944 Qırımtatar Sürgünligi aqqındaki haberlerimiz
Vatanga Qaytış İçün On Yıllarca Küreş
Qırımtatar halqı sürgünlikni qabul etmedi.
Sovet devrinde başlayıp on yıllarca devam etken milliy hareketniñ esas talaplarından biri Qırım’a qaytış aqqı edi.
1980’li yıllarnıñ soñlarından itibaren yüz biñlerce Qırımtatar ailesi vatanga qaytmağa başladı. Qaytqan aileler ev, topraq, iş ve vatandaşlıq meseleleri başta olmaq üzere ciddi iqtisadiy ve içtimaiy problemler ile qarşılaştılar.
2001 Ukraina nüfus sayımı da Sovetler Birliginiñ soñ yılları ile 2001 arasında Qırımtatar nüfusındaki büyük artışnıñ esas sebeplerinden birini Qırım’a qaytış köçü olaraq körsete.
2014’ten Soñ Qırım ve Qırımtatarları
2014 yılı Qırım tarihında yañı ve tartışmalı bir devrini başlattı.
Birleşken Milletler ve geniş xalqara camia Qırımnı Ukraina toprağı olaraq tanımağa devam ete ve Rusiye Federatsiyasınıñ 2014’te yarımada üzerinde tesis etken kontrolını işğal ve qanunsız ilhak çerçevesinde değerlendire.
BM İnsan Aqları İzleme Missiyası, 2014’ten soñ Qırım’da ciddi insan aqları ihlallerini belgeledi. Qırımtatar faalları ve liderleri de bu uygulamalardan özellikle etkilengen toplulıqlar arasında qayd etildi.
BM raporlarında keyfiy tutuvlar, zorla kaybolmalar, ifade ve toplanma serbestligine qoyulğan sınırlamalar, medeniy kimlik üzerinde baskılar ve bazı Qırımlı tutuklılarnıñ Rusiye Federatsiyasına nakil etilmesi kibi meseleler yer aldı.
Mustafa Sarıkamış: “Tarihimizi Bilmek Milliy Hafızamıznı Qorumaqtır”
Dünya Qırımtatar Dernek Başkanı Mustafa Sarıkamış, tarih sunumınıñ esas maqsadınıñ yalnız keçmişni anlatmaq olmadığını, Qırımtatar halqınıñ milliy hafızasını gelecek nesillerge ulaştırmaq olduğunu ifade etti.
Sarıkamışnıñ değerlendirmesine köre, Qırım meselesini añlamaq içün yalnız bugünki siyasiy vaziyetke degil, Qırımnıñ asırlarğa uzanğan tarihına da baqmaq kerek.
Qırımtatar halqınıñ tilini, medeniyetini, tarihını ve milliy hafızasını qorumaq ise bu tarihiy devamlılıqnıñ esas parçalarından biridir.
“Bir millet tarihını bilse, kimligini qoruy bilir. Qırımnıñ tarihını ve Qırımtatar halqınıñ yaşağanlarını gelecek nesillerge doğru menbalar ile anlatmaq bizim milliy vazifemizdir.”
Qırım — Bir Coğrafiyadan Ziyade Milliy Hafıza
Qırımtatar halqı içün Qırım yalnız doğulğan veya yaşanğan bir coğrafiya degil.
Bahçesaray’dan Aqmescitke, Kezlev’den Kefege, Or Qapudan Yaltağa qadar Qırımnıñ şehirleri, köyleri, mezarlıqları, camileri, medreseleri ve tarihiy eserleri yüz yıllıq bir milliy hafızanı taşıy.
1783, 1917, 1944 ve 2014 kibi dönüm noqtaları Qırım tarihını deñiştirdi. Amma sürgünlerge, köçlerge ve siyasiy sarsıntılarğa rağmen Qırımtatar halqınıñ Qırım ile bağı devam etti.
Bu sebepten Qırım tarihını araştırmaq, doğru menbalar ile anlatmaq ve gelecek nesillerge aktarmaq yalnız akademik bir mesele degil, milliy hafızanı qoruv meselesidir.
