Hanlar, âlimler ve sanatkârlar yetiştirgen ilim, maneviyat ve medeniyetni zirvege taşığan altın devir.
Qırım Hanlığınıñ Altın Devri: Maneviyat, İlim ve Medeniyetniñ Unutulmaz İzleri
Qalem ve qılıç ustası hanlarnıñ, ulu alimlerniñ ve köz nûru zanaatçılarnıñ mirası: Qırım Tatar ruhunıñ asıl sımâsını şekillendirgen altın devir
Qırım Hanlığı, asırlar devamında Qara deñizniñ şimalinde tek askeriye ve siyaset sahasında egemenlik sürmekle qalmayıp, aynı zamanda eñ yüksek medeniyet, ilim, sanat ve maneviyat merkezlerinden biri olaraq dünya tarihinde silinmez bir iz qaldırdı. Hanlıqnıñ paytahtı Bahçesaray başta olmaq üzere, Kefe, Gözleve ve Aqmescit kibi büyük şeerler, Şerq medeniyetiniñ eñ güzel ve asıl nümünelerini özünde topladı. Bugün bizge qalğan bu ulu miras, qadimiy tamırlarımıznıñ ne qadar derin ve zengin olğanını köstermektedir.
Dinî Ayat: Adalet, Tâlim ve Hoşgörü Müesseseleri
Hanlıqta dinî ayat, devletniñ ve toplumnıñ eñ esas temel taşı edi. İslâm dini, adaletli idare etüvniñ ve toplumsal nizamnıñ areketlendirici quveti oldı. Şer’iy ve örfiy uquq kedi (kadı) ve müftüler eliyle eñ adaletli şekilde yürütülerek halqnıñ refahı qorçalandı.
Hanlıqnıñ er köşesinde yükselgen camiler, medreseler ve tekiyeler, tek diniy ilimlerni degil, aynı zamanda felsefe, astronomiya, riyaziyat (matematika) ve edebiyatnı da ögretti. Bahçesaray’daki Zıncırlı Medrese kibi ulu ilim ocaqları, bütün İslâm dünyasından talebelerni ve alimlerni özüne çekken birer maarif merkezine aylandı. Tasavvuf medeniyeti de halqnıñ maneviy dünyasını derinleştirdi; Mevlevî, Halvetî ve Nakşibendî tarikatları gönüllerni terbiye etti. Bunen beraber, hanlar Qırımda yaşağan Hristiyan ve Musevi cemaatlerine de büyük bir inanç serbestliği tanıdı. Bu medeniy tolerantlıq, hanlığnıñ asırlarca pâyidar olmasını temin etti.
Edebiy ve Sanat Ayatı: Saray Medeniyetinden Halq İndine
Medeniy ve edebiy ayat, Hanlıqta bir kenevirlengen qaranfil kibi açıldı ve inkişaf etti. Qırım Tatar tili, hanlarnıñ ve sultanlarnıñ qaleminde eñ yüksek edebiy seviyege irişti. I. Mengli Giray ve, hususan, Bora Gazi Giray Han kibi şair hanlarnıñ qaleminden çıqqan yüksek divan şiirleri, tilimizin ne qadar zengin ve incelikli bir til olğanını bütün dünyağa isbatladı.
Hansaraynıñ muhteşem divanhanelerinde añlatılğan dastanlar, yırlanğan çınlar, maneler ve çalınğan an’aneviy nameler, tatar ruhunıñ asıl sımâsını şekillendirdi. Mimari sahasında da hanlıq özüne has bir üslüp yarattı. İtalyan, Osmanlı ve Selçuqlu tesirlerini özünde barındırğan Hansaray, camiler, türbeler ve çeşmeler, Türk-İslam sanatınıñ eñ zarif abideleri olaraq yükseldi. Saray zanaatçılarının elinden çıqqan kuyumculuk, bakırcılık ve deri işleme sanatı ise Hanlığnıñ iqtisadiy ve estetik seviyesini eñ yuqarığa taşıdı.
Keçmişten Kelcekke Parlağan Işıq
Qırım Hanlığınıñ asırlar evel yarattığı bu yüksek dinî, ilmiy ve medeniy miras, bugün tek bir keçmiş saifesi degil, aynı zamanda kelecek nesillerimiz içün yol kösterecek bir meşaledir. Bu medeniyetni ögrenmek, añlamaq ve yaşatmaq, er bir Qırım tatarınıñ milletine ve tarihına qarşı eñ muqaddes borcudır.
