ELMMETRIK DÜŞÜNCƏNIN ƏDƏBIYYAT ŞÜNASLIQDA YENI MƏRHƏLƏSI
ELMMETRIK DÜŞÜNCƏNIN ƏDƏBIYYAT ŞÜNASLIQDA YENI MƏRHƏLƏSI
(Filologiya elmləri üzrə fəsəfə doktoru, dosent Zakirə Əliyeva ilə müsahibə)
Son illərdə elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsində elmmetrik və bibliometrik göstəricilərin
rolu getdikcə artır. Bu istiqamətdə Azərbaycan humanitar elmlərində aparılan araşdırmalar
xüsusi maraq doğurur. Müsahibimiz, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, AMEA
Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Rəqəmsal ədəbiyyatşünaslıq və süni intellekt”
şöbəsnin müdiri Zakirə Əliyevadır. Z.Əliyevanın tədqiqatlarında Azərbaycan ədəbiyyatının və
ədəbiyyatşünaslığının populyarlaşması, rəqəmsallaşması, elmi irsin elektron mühitə
inteqrasiyası, elmi fəaliyyətin beynəlxalq görünürlüyü, biblioqrafik və elmmetrik araşdırmalar və
s. mövzular mühüm yer tutur. Bu yaxınlarda alimin “Salidə Şərifovanın yaradıcılığı elmmetrik
diapazonda” adlı monoqrafiyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk elmmetrik tədqiqatlardan
biri kimi ədəbi və elmi mühitə təqdim olundu. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının və
ədəbiyyatşünas alimlərimizin rəqəmsal inkişaf mühitində populyarlaşması baxımından bu
elmmetrik araşdırma modeli ilk və təqdirəlayiq addımdır. Hər iki mühitdə maraqla qarşılanan
“Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın yaradıcılığı elmmetrik diapazonda” adlı
monoqrafiyası haqqında müəlliflə bir söhbətə ehtiyac olduğunu hiss etdik.. Əminik ki, kitabın
yaranma ideyası, elmmetriyanın humanitar elmlərdəki rolu və gələcək perspektivlər mövzusunda
müsahibəmiz oxuculara həm də adı çəkilən nəşr haqqında dolğun və əhəmiyyətli informasiya
əldə etməyə imkan verəcək.
Hörmətli Zakirə xanım, ilk növbədə bir müsahibə çərçivəsində oxucularımıza
rəqəmsal humanitar elmlər haqqında fikirlərinizi necə ifadə edərdiniz?
– XXI əsrin yaratdığı ənənəvi akademik fəaliyyət ilə rəqəmsal texnologiyaların sintezi
nəticəsində yeni elmi ekosistem, hibrid elmi mühit yaranmaqdadır. Süni intellekt, böyük
verilənlər bazaları, rəqəmsal korpuslar və elmmetrik sistemlər humanitar elmlərin də inkişafında
mühüm rol oynamaqdadır. Gələcək məhz bu istiqamətə məxsusdur. Ümumiyyətlə,
rəqəmsallaşma artıq humanitar elmlərin də ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdədir. “Elektron
Akademiya” çərçivəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında bu sahədə ciddi islahatlar
aparılır. AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin ifadəsi ilə desək “humanitar və
rəqəmsal təfəkkürün qovşağında” tədricən beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil olmamız və nüfuzlu
qlobal elmi şəbəkələrdə yer almamız daha dinamik inkişafın ilkin təməlləridir. Çalışdığım
Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu da daxil olmaqla, alimlərimizin elmi profillərinin
sistemli idarə olunması, açıq elm prinsiplərinin tətbiqi və databazaların təşəkkülü, elmi biliklərin
rəqəmsallaşması, beynəlxalq görünürlüğünün artırılması, nüfuzlu elmi bazalarda təmsil olunma
prosesləri genişlənir. Rəqəmsal texnologiyalar yeni tədqiqat metodları yaradır və bu proses
qaçılmazdır. Ədəbiyyat İnstitutunda “Rəqəmsal ədəbiyyatşünaslıq və süni intellekt” şöbəsinin
yaradılması da bu zərurətdən irəli gəlmişdir.
– Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda yeni yaradılmış və rəhbərlik etdiyiniz
“Rəqəmsal ədəbiyyatşünaslıq və süni intellekt” şöbəsi haqqında yığcam məlumat verə
bilərsinizmi?
– Bildiyiniz kimi, 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İlham Əliyev
“Azərbaycan Respublikasında Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası” haqqında Fərman və
“Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası”nın təsdiq
edilməsi haqqında Sərəncam” kimi mühüm sənədlər imzaladı. Həmin sənədlərə əsasən və
müasir dövrün tələblərinə müvafiq olaraq Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti
İsa Həbibbəylinin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar əsasında akademkin qeyd etdiyi kimi
elmi qurumun “Elektron Arxitektura”sı formalaşdırıldı. Bu baxımdan rəqəmsal humanitar elmlər
və süni intellekt texnologiyalarının elmi fəaliyyətə inteqrasiyasının ilkin mərhələsi kimi Nizami
Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Rəqəmsal ədəbiyyatşünaslıq və süni intellekt” şöbəsi
2026-cı ilin yanvar ayından fəaliyyətə başladı. Ədəbiyyat İnstitutunun mövcud elmi potensialı və
Sİ texnologiyalarının sürətli inkişaf potensialı nəzərə alınmaqla şöbənin fəaliyyət istiqamətləri,
strateji prioritetləri müəyyənləşdirildi.
Hazırda şöbədə rəqəmsal ədəbiyyatşünaslıq sahəsində Sİ tətbiqləri ilə tədqiqat
proseslərinin modelləşdirilməsi imkanları, strateji planlaşdırma, rəqəmsal mətnlərin, “Data-
xəzinə” korpuslarının yaradılması və idarə edilməsi sahəsində mühüm proseslərə start
verilmişdir. Fərəhli haldır ki, şöbədə qısa müddət ərzində Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının və
ədəbiyyatşünas alimlərimizin rəqəmsal inkişaf mühitində populyarlaşması baxımından ilk elmi
məhsul – ilk elmmetrik araşdırma modeli hazırlanmışdır. “Ədəbiyyatşünas alimin elmmetrik
portreti” seriyasından Google Scholar, Web of Science, Academia.edu, ResearchGate, DergiPark
Academik və digər nüfuzlu elmi platformalarda H indeksinin göstəricisi ilə fərqlənən
ədəbiyyatşünas alimimiz haqqında “Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın yaradıcılığı
elmmetrik diapazonda” kitabı nəşr olunmuşdur.
Elə müsahibəmizin əslində əsas mövzusu həm ədəbi, həm də elmi mühitdə maraqla
qarşılanan “Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın yaradıcılığı elmmetrik
diapazonda” adlı kitabınız haqqındadır. Bu kitabın ərsəyə gəlməsi və ideyanın necə
yaranması haqqında məlumat verməyinizi xahiş edərdik.
– Son illərdə elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsində elmmetrik göstəricilərin rolu
əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Dünyada artıq yalnız nəşrlərin sayı deyil, onların təsir gücü, istinad
göstəriciləri, beynəlxalq elmi bazalarda görünürlüğü də nəzərə alınır. Mənə maraqlı idi ki,
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elminin tanınmış nümayəndələrinin elmi fəaliyyəti bu meyarlar
baxımından necə görünür. Beləliklə, nəzəriyyəçi alim Salidə Şərifovanın yaradıcılığının
elmmetrik təhlili ideyası yarandı və nəticədə bu kitab ərsəyə gəldi.
Əsas məqsəd Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə olaraq bir alimin elmi
fəaliyyətinin elmmetrik modelini yaratmaq idi. Eyni zamanda, məqsəd yalnız faktları toplamaq
deyil, həmin faktları vizual şəkildə təqdim etməklə alimin elmi fəaliyyətinin inkişaf dinamikasını
göstərmək, infoqrafik nümunələrlə, statistik göstəricilərlə elmi məhsuldarlığı, nəşr dinamikasını
və beynəlxalq nüfuzu daha aydın ifadə etmək idi.
– Nə üçün məhz Salidə Şərifovanın yaradıcılığını araşdırma obyekti seçdiniz?
– Seçim təsadüfi deyil. Bunun bir neçə səbəbi var. Əvvəla, Salidə Şərifova müasir
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının ən məhsuldar alimlərindən biridir. Salidə Şərifovanın geniş
elmi fəaliyyəti, zəngin nəşr bazası və beynəlxalq elmi platformalardakı təmsilçiliyi belə bir
araşdırma üçün əlverişli nümunə hesab olundu. Onun əsərlərinin mövzu dairəsi olduqca genişdir.
Digər tərəfdən, müxtəlif beynəlxalq elmi bazalarda təmsil olunması, aktivliyi, əsərlərinə edilən
istinadların sayı və elmi nüfuzu onu elmmetrik tədqiqat üçün maraqlı elmmetrik obraza çevirir.
Bundan əlavə, onun yaradıcılığı üzərində aparılan təhlil bütövlükdə Azərbaycan humanitar
elmlərinin rəqəmsal görünürlüğü barədə də müəyyən təsəvvür yaradır. Təsadüfi deyil ki, Salidə
Şərifova 2024-cü ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda “İstinadda rekord”
diplomu təltif edilmiş ilk ədəbiyyatşünas olmuşdur. Göründüyü kmi, təqdim edilən elmmetrik
diapazon alimin akademik irsinin gələcək tədqiqatlar üçün etibarlı metodoloji baza yaratdığını
nümayiş etdirir və bu elmmetrik obraz humanitar düşüncə sistemimizdə elmi inkişafın strateji
istiqamətlərini müəyyənləşdirən model kimi önəmlidir.
– Humanitar elmlərdə elmmetriyanın tətbiqi bəzən mübahisəli hesab olunur. Siz bu
məsələyə necə yanaşırsınız?
– Doğrudur, humanitar elmlərin xüsusiyyətləri fərqlidir. Burada yalnız rəqəmlərlə nəticə
çıxarmaq mümkün deyil. Müasir dövrdə elmmetriya yalnız təbiət və texniki elmlər üçün deyil,
humanitar elmlər üçün də mühüm qiymətləndirmə vasitəsidir. O, alimin elmi nüfuzunu, təsir
gücünü, sitat indekslərini və beynəlxalq görünürlüğünü obyektiv şəkildə müəyyən etməyə imkan
verir. Məsələn, bir alimin əsərlərinin hansı ölkələrdə oxunduğunu, hansı mövzuların daha çox
maraq doğurduğunu, hansı tədqiqatların daha çox sitat aldığını müəyyənləşdirmək mümkündür.
Bu məlumatlar elmi siyasətin formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Əsas məqsəd
yalnız bir alimin elmi fəaliyyətini statistik göstəricilərlə təqdim etmək deyildi. Mən çalışmışam
ki, elmmetrik məlumatlar vasitəsilə bir tədqiqatçının yaradıcılıq yolunun dinamikasını, elmi
maraqlarının inkişafını və beynəlxalq elmi mühitdəki mövqeyini ortaya qoyum. Bu baxımdan
kitab həm də elmi portret nümunəsidir.
– Kitabda hansı metodoloji yanaşmalardan istifadə etmisiniz?
Araşdırmada bibliometrik, elmmetrik və vebometrik təhlil metodlarından istifadə
olunmuşdur. Google Scholar, ResearchGate, ORCID, Academia.edu, Web of Science və digər
beynəlxalq platformalar əsas məlumat mənbələri kimi araşdırmaya cəlb edilmişdir. Tədqiqat
çoxşaxəli mənbələr üzərində qurulub. Ədəbiyyat İnstitutunun biblioqrafik salnamələri,
kitabxanaların elektron kataloqları və s. -bu mənbələr birgə şəkildə alimin elmi fəaliyyətinin
daha dolğun mənzərəsini yaratmağa imkan verdi.
– Tədqiqat zamanı sizi ən çox təəccübləndirən nəticələr hansılar oldu?
Qeyd etdiyim kimi ilk növbədə, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü Salidə
Şərifovanın elmi fəaliyyətinin mövzu diapazonunun son dərəcə geniş olması diqqətimi xüsusilə
cəlb etdi. O, həm Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı, həm də ədəbiyyat nəzəriyyəsi, roman janrı,
Qarabağ mövzusu, türk xalqları ədəbiyyatı və digər istiqamətlərdə ardıcıl fəaliyyət göstərmişdir.
Onun ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsindəki tədqiqatları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə roman
janrının nəzəri problemləri, janr müxtəlifliyi, müharibə romanları və müasir ədəbi proseslə bağlı
araşdırmaları Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm yer tutur.
Salidə Şərifovanın milli ədəbi irsin qorunmasına aid araşdırmaları, xüsusilə, Yunus Əmrə,
Şota Rustaveli, Səyat Nəva (Sayat Nova), Molla Cümə və digər ədiblərlə bağlı apardığı
tədqiqatları onların mənsubiyyəti, ədəbi təsir dairəsi və mədəni identifikasiya problemlərinin
elmi müstəvidə yenidən dəyərləndirilməsini ehtiva edir. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə bəzi xalqlar
tərəfindən bəzi ədəbi şəxsiyyətlərin fərqli şəkildə mənimsənilməsi və başqa ədəbi-mədəni
müstəvidə təqdim edilməsi, alternativ ədəbi-mədəni kontekstlərdə interpretasiya olunması
ədəbiyyatşünaslıqda mürəkkəb və çoxqatlı elmi problem kimi özünü göstərməkdədir. Salidə
Şərifovanın tarixi mənbələrə və elmi faktlara əsaslanaraq onların Azərbaycan ədəbi-mədəni
mühiti ilə bağlılığını əsaslandıran araşdırmaları Azərbaycanda deyil, xaricdə çap edilməsi,
həmçinin həmin tədqiqatlara qarşı ciddi elmi etirazların irəli sürülməməsi onların metodoloji
əsaslarının və faktoloji dayanıqlığının göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu tədqiqatların
Azərbaycandan kənarda, beynəlxalq elmi nəşrlərdə çap olunması onların yalnız milli elmi
mühitlə məhdudlaşmadığını, geniş akademik dövriyyəyə daxil olduğunu bir daha təsdiq edir. Bu
fakt həmin araşdırmaların elmi qəbul olunma səviyyəsini və beynəlxalq elmi diskursda rezonans
doğura bilmə potensialını artıran mühüm göstəricisidir. Bu istiqamətdə irəli sürülən elmi
müddəalara qarşı ciddi və sistemli akademik etirazların formalaşmaması isə milli ədəbi irsin
qorunmasında əvəzsiz xidmətləri olan Salidə Şərifovanın araşdırmalarının yüksək akademik
obyektivliyə, elmi sistemliliyə və güclü mənbəşünaslıq bazasına söykəndiyinin göstəricisidir.
– Bu monoqrafiyanın Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı üçün yeniliyi nədən ibarətdir?
Əsərin əsas yeniliyi ədəbiyyatşünas alimin fəaliyyətinin ilk dəfə sistemli elmmetrik model
əsasında araşdırılmasıdır. Bu yanaşma gələcəkdə digər alimlərin də elmi portretlərinin
hazırlanması üçün metodoloji nümunə rolunu oynaya bilər.
Digər tərəfdən elmmetrik göstəricilər təkcə hesabat xarakteri daşımır. Onlar alimləri daha
görünən olmağa, beynəlxalq əməkdaşlığa qoşulmağa və tədqiqatlarının təsir dairəsini
genişləndirməyə təşviq edir. Eyni zamanda, bu göstəricilər elmi fəaliyyətin strateji
planlaşdırılması üçün də faydalıdır.
Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının elmmetrik portretlərinin
hazırlanması ayrıca bir tədqiqat istiqamətinə çevrilməlidir. Gələcəkdə müxtəlif alimlərin və elmi
məktəblərin, elmi tariximizin öyrənilməsi rəqəmsal elmi göstəricilər əsasında müqayisəli təhlili
bu sahədə yeni nəticələr verə bilər. Bu kitab həmin istiqamətdə ilk addımlardan biridir. Faktiki
olaraq müəllifi olduğum “Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın yaradıcılığı elmmetrik
diapazonda” adlı monoqrafiyada metodologiya apropasiya edilmiş və formalaşmışdır.
Monoqrafiyada Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə olaraq konkret bir alimin çoxşaxəli
elmi fəaliyyəti həm nəzəri aspektdən, həm də elmmetrik göstəricilər, elmi kommunikasiya
imkanları, beynəlxalq görünürlük səviyyəsi, istinad dinamikası və akademik təsir gücü
prizmasından kompleks şəkildə araşdırılaraq ictimaiyyətə təqdim edilir. Tam əminəm ki, təqdim
olunan monoqrafiyadakı belə yanaşma gələcəkdə ayrı-ayrı alimlərin, elmi məktəblərin və
bütövlükdə Azərbaycan filoloji fikrinin inkişaf tarixinin yeni elmi metodologiya əsasında
yenidən qiymətləndirilməsi üçün fundamental bazaya çevriləcək. Bu istiqamətin məhz humanitar
elmlərdə də rəqəmsal analitika, elmmetrik təhlil və akademik fəaliyyətin sistemli monitorinqi
kimi yanaşmaların Azərbaycan elmi mühitində institusional səviyyədə tətbiqinə təkan verəcəyinə
də əminəm. Ona görə də müəllifi olduğum bu monoqrafiya yalnız bir tədqiqat işi deyil, eyni
zamanda gələcək elmi araşdırmalar üçün yeni metodoloji paradiqmanın başlanğıcıdır.
– Son olaraq oxuculara nə demək istərdiniz?
– Ümid edirəm ki, oxucular yalnız Salidə Şərifovanın elmi fəaliyyəti haqqında deyil,
bütövlükdə müasir elmdə baş verən transformasiyalar haqqında da yeni təsəvvür əldə edəcəklər.
Kitab göstərir ki, elmi fəaliyyət artıq yalnız kitab və məqalələrin sayı ilə ölçülmür. Bu gün elmin
rəqəmsal izi, beynəlxalq görünürlüğü və təsir gücü də böyük əhəmiyyət daşıyır. Elmi fəaliyyət
daim yenilənən və inkişaf edən bir prosesdir. Humanitar elmlər də bu dəyişikliklərdən kənarda
qalmamalıdır. Rəqəmsal texnologiyalar və elmmetrik yanaşmalar elmi düşüncənin yeni
imkanlarını açır. Əsas məqsədimiz bu imkanlardan istifadə etməklə Azərbaycan elmini daha
geniş beynəlxalq elmi məkanda tanıtmaqdır.
Müsahibəni apardı: Müşfiq BORÇALI,
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Junalistlər Birliyinin və Turan Yazarlar Birliyinin üzvü,
“Ziya” qəzetinin, ZiM.Az, Ziya.info.az, Elm.info.az və Turan.info.az saytlarının Baş redaktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Prezident təqaüdçüsü
