İsmail Gaspıralınıñ mirası: 1893 senesinde Osmanlı ve Kiril elifbeleri ile basılğan Tercüman gazetesi
İsmail Gaspıralınıñ mirası: 1893 senesinde Osmanlı ve Kiril elifbeleri ile basılğan “Tercüman” gazetesi
Qırım Tatar milliy uyanışınıñ önderlerinden biri olğan büyük maarifçi, jurnalist ve fikir adamı İsmail Bey Gaspıralı, neşir etken “Tercüman” gazetesi ile bütün Türk ve İslâm dünyasınıñ medeniy inkişafına böyük tesir kösterdi.
18 Aprel 1893 senesinde neşir etilgen bu hususiy sayı, gazeteniñ hem Osmanlı elifbesi, hem de Kiril elifbesi ile basılğan nüsḫaları ile tarihqa kirdi. Bu usul, Qırım Tatarları ile Rusya İmparatorlığı idaresindeki başqa türk halkları arasında fikir ve malümat alış-verişini arttırmaq maqsadını taşıy edi.
1883 senesinde Bağçasaray şeerinde neşrine başlanğan “Tercüman”, “Dilde, fikirde, işte birlik” şiarını bayraq etip, maarif, medeniyet, siyaset ve cemiyet meselelerini ele alğan ilk umumtürk gazetelerinden biri oldı. Gazete, Qırımdan Orta Asiyağa, Qafqazdan Anadoluğa qadar geniş bir coğrafiyada oquldı.
Bugün de İsmail Gaspıralınıñ neşircilik mirası ve “Tercüman” gazetesi, Qırım Tatar halkınıñ milliy kimligi ve Türk dünyasınıñ birlik fikrini yaşatqan en müim tarihî abidelerden biri olaraq qıymetlendirile.
Tercüman Gazetesi, İsmail Bey Gaspıralı, ’nıñ Unutulmaz Mirası ve “Dilde, Fikirde, İşte Birlik”
BAHÇESARAY – Qırım Tatar basımcılığı, edebiyatı ve medeniyeti tarihiniñ eñ emiyetli köşe taşı olğan tarihiy Tercüman gazeti, ulu mütefekkir İsmail Bey Gaspıralı niyetlengenideymiş, öz devriniñ eñ tesirli neşiri olaraq tarihta yerini qoruy.
1883 senesi aprel 13 (25)-de Bahçesarayda neşir etilmege başlanğan bu unikal gazett, tek Qırımda degil, İstanbuldan Qazanğa, Türkistandan Sibiryağa qadar bütün Türk-İslam dünyasında uyanuv, esaret altında tili ve dini qorçalav devrini başlatqan edi.
“Dilde, Fikirde, İşte Birlik” Şiarınıñ Gazetteki Tatbikatı
İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bütün ömrüni bağışlağan “Dilde, fikirde, işte birlik” mefkuresi, kuru bir uran (slogan) degil, “Tercüman” gazeti vastasınen ayatqa keçirilgen bir ameliy programmadır. Gazett bu şiarı şay tatbiq etti.
1. Dilde Birlik: Ortaq Edebiy Tilniñ Şekillenüvi
Gaspıralı, Boğaziçindeki qayqıcı ile Kaşgardaki deveci, Qazandaki tüccar ile Bahçesaraydaki mektep hocası eynen bir tilde añlaşabilmeli, dep inana edi. Bu maqsatnen:
Gazetniñ tili olaraq Kırım Tatar Türkçesiniñ cenüp şivesi (Yalıboyu) esasında şekillengen, Osmanlı Türkçesine yaqın ve mahalliy unsurlardan arındırılğan sade bir Ortaq Edebiy Til qullanıldı.
Metinlerde arap, acem ya da rus tillerinden kelgen yabancı kelimeler yerine, bütün Türk dünyasınıñ añlayabilecegi qadimiy türk kelimeleri saylap alındı.
Bu saede “Tercüman”, İstanbulda oqulğanı kibi Kaşgarda ve Semerkandda da iç bir tercimege muhtaç olmadan eynen añlaşıldı ve oquldı.
2. Fikirde Birlik: Umumi Türk Dünyası Matbuatı
Fikirde birlik, Türk halklarınıñ ortaq problemelerine bir pencerden baqabilmesini temin etmek demek edi.
Gazet, Rusiye Müslümanlarınıñ tasil, qadın uquqları, iqtisadiyat ve din işlerindeki meselelerini umumi bir til ile muzakeret etti.
Qazandaki bir mektep reformu, Türkistandaki bir kütüphane faaliyeti ya da İstanbuldaki bir edebiy munakaşa eynen vaqıtta “Tercüman” saifelerine taşındı. Böylece farqlı coğrafiyalardaki aydınlar eynen meseleler etrafında oylanmağa ve fikir yürütmege başladı.
3. İşte Birlik: Usûl-i Cedîd ve Ameliy Adımlar
Gaspıralı, fikriy uyanuvnıñ mutlaqo amelde (işte) bir neticege varılması kerekligini müdafaa etti.
Usûl-i Cedîd Mektepleri: Gazet, yañı tasil sisteminiñ tüzülüşini ve elifbesini (Savtiye usulı) bütün dünyağa ilân etti. “Tercüman”da basılğan ders planları ve mektep usulları saesinde, qısqa vaqıtta Türkistandan Sibiryağa qadar binlerce yañı usul mektebi açıldı.
Milliy İane ve Dayanışma: Gazet, bir iane ve haberleşme merkezi kibi çalıştı. Rusiye içindeki açlıq, quraqlıq ya da yangın felaketlerinde Türk dünyasından toplanğan iane haberlerini ve maktublarını basaraq, milletniñ beraberlikte areket etme iradesini pekiştirdi.
Eki Alfabetli Medeniy Köpür: Tarihiy Belgeniñ Emiyeti
Gaspıralı İsmail Bey, Rusiye İmperiyasındaki musulman türk halkları ile rus idaresi ve aydınları arasında bir añlaşuv köpürü qurmaq, sansür engellerini aşmaq ve Türk dünyasınıñ sesini resmiy dairelerge de işittirmek maqsadınen neşirni eki dilde ve eki ayrı alfabette azırlay edi:
Osmanlı Alfabesinde Qırım Tatarca: Gazetniñ sol saifesinde Arap arfli (Osmanlı) alfabesinen büyük arflarla “ترجمان” (Tercüman) serlevası yer ala. Bu saifede bütün Türk dünyasınıñ añlayabilecegi ortaq edebiy til qullanılğan.
Kiril Alfabesinde Rusça : Sağ saifede ise eynen o metinlerniñ rusça tercimesi olğan “ПЕРЕВОДЧИКЪ” (Perevodçik) qısmı buluna. Bu usul, gazetniñ resmiy dairelerde de oqulmasını, tanılmasını ve sansürden qurtulmasını temin etken.
“Tercüman”, tek bir haber vasıtası degil, eynen vaqıtta mekteplerde yañı tasil sistemini darqatqan, qadın qızlar uquqlarını qorçalağan, milliy tefekkürni şekillendirgen ve Türk dünyasını fikirde birleştirgen bir akademiy vazifesini kordi. Bugün közümüz ögündeki bu tarihiy nusha, Qırım Tatar halkınıñ medeniy mustaqilligi, entellektual quvveti ve dünya medeniyetine qoşqan büyüginden-büyük isesiniñ eñ canlı, eñ mukaddes şaitidir.
