Akyar Cuma Camisi Şeerniñ Ayakta Qalğan Tek İslam Abidesi

Akyar Cami-i Şerifiniñ Tarihine Añlamlı Bir Bañış: 1914 Senesindeki İnşaat Efsanesi ve 1854 Tarihli Timm Gravürü

Akyar Cuma Camisi Şeerniñ Ayakta Qalğan Tek İslam Abidesi

Bugün Akyarda itaat ve ibadet içün qapıları açıq olğan ve ayakta qalğan yegâne faal cami Akyar Cuma Camisidir. Bu muhteşem mimariy abideniñ taht-ı revaçqa çıquvı ve bugünge qadar saqlanıp qaluwı, asırlarca devam etken qonşu halqlarnıñ dostluğu ve İslâm dünyasınıñ birdemligi ile bağlıdır.

Camininiñ kene bir qaç müim tarihiy basamağı ve tasviri şunlardır:

1. Buhara Emiriniñ İanesi ve Çarlıq Devri

• Finansal Destek: Cami, 1900-li yıllarnıñ başında, Rus Çarı III. Aleksandr devrinde inşa etilmege başlanğandır. Binanıñ qurulması içün eñ büyük maddiy yardım ve paralar Buhara Emiri Seyid Abdulahat Han tarafından yollanğandır.
• Müim Adım: Bu dindaş destegi sayesindedir ki, Akyar Müslüman cemaatı öz vaqtında azametli ve taş bir ibadethaneniñ qurulışını muvaffaqiyetnen tamamlay bilgenler.

2. Sürgünlik, Eziyetler ve 1944 Tarihli Adım

• Camininiñ Keri Berilmesi: Sovet Rusiyesi devrinde cami qapatılğan ve farqlı maqsatlar içün qullanılğan edi. Lâkin Ekinci Dünya Cengi esnasında, Kırım Tatarlarınıñ Vatanlarından qanlı bir surette sürgün etilgen 1944 senesinde, cami resmiy surette kene Müslümanlarğa keri berildi.

3. Vatanga Avdet ve Zeytinburnu Müftüsiniñ Yardımı

• Orjinal Çehreye Doğru: Sürgünlikten soñ Vatanları Kırımğa qaytmağa başlağan Kırım Tatarları, Akyar Cuma Camisini özüniñ evelki asıl (orjinal) aline ketirmek içün büyük bir areket başlattılar. Sovetler devrinde yıqılğan hususiyetleriniñ tamir etilmesi eñ müim maqsat edi.
• Minareniñ Yañıdan Quruluvı: Caminiñ eñ bariz eksikligi olğan minaresi, 2000 senesinde Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Zeytinburnu Müftüsü Abdullah Cihangir’niñ balaban yardımları ve desteginen kene sızılıp, azametnen köklerge doğru yükseltildi.

Akyarnıñ (Sivastopol) ilk camisiniñ 1914 senesinde inşa etilgeni aqqında malümatlarğa sıq rast kelinedi. Lâkin tarihnıñ terenliklerine dalğanda ve meşur ressamlarnıñ qaldırğan miraslarına baqqanda, bu topraqlarda İslâm medeniyetiniñ ve ibadethaneleriniñ keçmişi çoq daha evelge dayandığı köz ögüne serile.

Vilyam Timm (Georg Wilhelm Timm) tarafından neşir etilgen ve usta ressam İvan Ayvazovskiyniñ (K.I. Aivazovsky) doğasından (canlı baqıp) sızğan resmi esasında azırlanğan 1854 tarihli “Sivastopol Manzarası” gravürü, resmiy tarih tezleriniñ eksikligini isbatlağan müim bir vesiqadır. Gravürde şeerniñ merkezinde büyük bir cami ve onıñ minaresi açıq-aydın körünmekte. Kırım Savaşı (1854-1855) esnasında sızılğan bu resim, 1914 senesinden tam 60 yıl evel Akyarda faal ve azametli bir caminiñ bar olğanını köstere.

Bu mevzuda diqqatqa lâyıq tarihiy faktlar ve tüşünceler şunlardır:

1. Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devri (Ak-Yar Yerleşimi)

• İç Deñiz Statusı: Kırım Hanlığı ve Osmanlı İmparatorlığı devrinde Karadeniz, Türk dünyasınıñ bir iç deñizi edi. Bu sebepten o devirde Ak-Yarda (bugünki Sivastopol) Rusiyeniñ qurğanı kibi büyük askeriye donanma qalesi inşa etmege lüzum yoq edi.
• Tarihiy Camiler: Şeer büyük bir askeriye üssü olmasa da, mında er vaqıt yerli eali yaşağan Ak-Yar köyü ve oña bağlı yerleşimler bar edi. Evliya Çelebiniñ ve diger seyahatçılarnıñ qaldırğan qayıtlarına köre, bölgede ealiniñ diniy ihtiyaclarını qarşılağan cami ve mescitler mevcut edi.

2. 1854 Tarihli Timm Gravürü ve Ayvazovskiy Sırrı

• K.I. Yazısı: Gravürde İvan Konstantinovç Ayvazovskiyniñ adı ne içündir “I.K.” degil de “K.I.” olaraq basılğandır. Bu yazım hatası ya da o devirdeki neşir hususiyetlerinden ibaret olsa da, resimniñ “doğasından” (натура) sızılğanı kerçektir.
• Mevcut Caminiñ Yoq Etilmesi: 1854 senesinde resmedilgen bu cami, büyük ihtimalnen Kırım Savaşı esnasındaki şiddetli bombardımanlarda ya da Rusiyetniñ şeer planlaştırma siyaseti neticesinde yerle-yeksan etilgen.

3. 1914 Senesindeki “İlk” Cami Aldatmacası

• Yañıdan İnşaat: 1914 senesinde resmiy açılışı yapılğan cami (Buhara Emiri Seyid Abdulahat Han ve Rusiye çarlığı desteginen qurulğan bügünkü Akyar Cuma Camisi), asılında şeer tarihındaki ilk cami degil, Rus hakimiyeti devrinde qurulmasına izin berilgen ilk resmiy taş camidir.
• Tarihnı Unutturuv Çabası: Resmi qılavuzlarnıñ şeer tarihını sadece 1783 (Rus işgali) senesinden başlamağa tırışması, ondan evelki asırlıq İslâm ve Türk-Tatar keçmişini körüvden kelmesine sebep ola.

Netice olaraq, Ayvazovskiyniñ fırçasından çıqqan ve Georg Wilhelm Timm tarafından ebedileştirilgen 1854 tarihli gravür, Akyarnıñ qadimiy medeniy kimligini saqlap qalğan eñ bariz şitillerden biridir. Şeer rehberlerindeki “1914” tarihi, İslâmiyetniñ mındaki varlığınıñ başlangıcı degil, sadece soñki mimariy abideniñ qurulğan yılıdır.

Memba : Nizami İbraimov

Sun’iy zeka imkânlarından istifade etildi.