Unutulğan Türk Takvimi Qırım Tatarlarınıñ 12 Hayvanlı Takvimi
Qırım Tatarları da On İki Hayvanlı Türk Takvimini başqa Türk qavimleri kibi bilgen ve qullanğanlardır. Bu takvim Türk dünyasınıñ ortak mirasıdır; Göktürk , Uyghur, Qıpçaq boyları, Altın Orda, devrinden Qırımğa da kelip yerleşken ananelerniñ bir parçası olğan
Bu takvim 12 yıllıq devrinen ibaret:
- Sıçan yılı
- Ud (Sığır) yılı
- Bars yılı
- Tavışqan yılı
- Luu (Ejderha) yılı
- Yılan yılı
- Yılqı (At) yılı
- Qoy yılı
- Biçin (Maymun) yılı
- Tavuq yılı
- İt yılı
- Doñuz yılı
Soñra devre qayta başlana.
Qırım Tatarlarında qullanılışı
Qırım Tatarları arasında bu takvim hususan: Yaş-esap etüvde “Men Bars yılında doğdum”, “O Tavışqan yılı tuvdı” dep yıllarnı hayvan atlarınen esaplağanlar. Ziraat ve mevsim esaplarında Çiftçilik, malçılıq, yaylağa köçüv zamanlarını belgilemekte qullanılğan.
Qıpçaq-Qırım mirasında yıllar bu usulnen atalıp kelgen.
Qırım Hanlığı devrinde resmi olaraq İslamî-Hicrî takvim qullanılğan olsa da, halk arasında eski Türk takvim ananeleri yaşap qalğan. Bu ikisi yan yana var olğan: Dini ve resmi işler içün Hicrî takvim Halk arasında eski 12 hayvanlı takvim Bu, halk hikmeti olaraq yaşağan.
Nowruz ile de bağları bar. Bahar kirişleri, güneş devri, yıldız közetüvleri bu takvimniñ temelinde yatqan. Eski Türkler astronomiyada pek ilgeride olğanlar.
“On İki Aylıvannı Takvim atalarımıznıñ vaqtını, mevsimini ve yıllarnı belgilegen eski Türk mirasıdır. Her yıl bir ayıvannıñ adınen atalır ve on eki yılda bir devri tamam olur.”
On İki Hayvanlı Türk Takvimi’nde qaysı yılnıñ qaysı ayvanğa kelgenini esaplamaq içün qullanılğan usul (formul) şöyledir:
Esaplama Usulı (Formul)
Kerekli yıl adını tapmaq içün mıtlaqa mına bu esapnı yapmaq kerek:
[Yıl] – 3 ÷ 12 = [Qalğan sayı]
Yani, merak etkeniñiz yılnı 3-ten çıqarıp, çıqqan neticeni 12-ge bölesiñiz. Bölüvden soñra elimizde qalğan sayı (qalıq), bizge ayvannıñ sırasını bere.
Misal (Örnek)
Deyik ki, 1944 yılını tapmaq isteysiñiz: işlemini yapqanda, bölüvden qalğan sayı 9 ola.
Cedvelge (listeye) baqsaq, 9 sayısı Maymıl yılına denk kele.
Siz öz doğğan yılıñıznı bu usulnen esaplap baqmağa istersiñizmi?
Sıçqan yılı: Fare yılı. Döngünün ilk yılıdır.
Sıyır yılı: Sığır yılı (bazı yerlerde Ud olarak da bilinir). Bereket ve zahmet yılı kabul edilir.
Bars yılı: Pars/Kaplan yılı. Güç ve cesaretle ilişkilendirilir.
Qoyan yılı: Tavşan yılı. Genellikle huzurlu ve sakin bir yıl olarak görülür.
Ulu yılı: Ejder yılı (Eski Kıpçak etkisindeki metinlerde Nag veya Lüi olarak da geçer). Güçlü doğa olaylarıyla anılır.
Yılan yılı: Yılan yılı. Hikmet ve gizem yılıdır.
Yılqı yılı: At yılı. Hareketlilik ve hızın temsilcisidir.
Qoy yılı: Koyun yılı. Bolluk ve hayır yılı olarak nitelendirilir.
Maymıl / Biçin yılı: Maymun yılı. Kırım Tatar halk dilinde daha çok Maymıl tercih edilse de eski kaynaklarda Biçin olarak geçer.
Tavuq yılı: Tavuk yılı. Rızık ve aile saadetiyle ilişkilendirilir.
İt yılı: Köpek yılı. Sadakat ve koruma yılıdır.
Toñuz yılı: Domuz yılı. Döngünün son yılıdır.
Kırım Tatarlarında bu takvime dair bilgiler genellikle sözlü gelenekle (halk inanışları, deyimler) ve Cönk adı verilen eski el yazmalarıyla günümüze ulaşmıştır. Her ne kadar resmi işlerde İslami takvimler kullanılsa da, halk arasında mevsimleri ve yaşı (Müçel hesabı) takip etmek için bu kadim sistem hep hafızalarda kalmıştır.
Qırım Tatarları da On İki Aylıvannı Türk Takvimi yahut On İki Yıllıq Aylanma Takvim başqa Türk qavimleri kibi bilgen ve qullanğanlardır. Bu takvim eski Türk dünyasınıñ ortak mirasıdır; Göktürk Uyghur Qıpçaq boyları ve Altın Orda devrinden Qırımğa da kelip yerleşken ananelerniñ bir parçası olğan.
Qırım Tatarlarında qullanılışı
Qırım Tatarları arasında bu takvim hususan: Yaş-esap etüvde “Men Bars yılında doğdum”, “O Tavışqan yılı tuvdı” dep yıllarnı hayvan atlarınen esaplağanlar. Ziraat ve mevsim esaplarında Çiftçilik, malçılıq, yaylağa köçüv zamanlarını belgilemekte qullanılğan.
Her yılnıñ öz mizacı bar dep sanalğan: Bars yılı cür’et ve küreş yılı Yılqı yılı hereket ve sefer yılı Qoy yılı bereket yılı Destanlar ve sözlü ananedeQıpçaq-Qırım mirasında yıllar bu usulnen atalıp kelgen.
Qırım Hanlığı devrinde devrinde resmi olaraq İslamî-Hicrî takvim qullanılğan olsa da, halk arasında eski Türk takvim ananeleri yaşap qalğan. Bu ikisi yan yana var olğan: Dini ve resmi işler içün Hicrî takvim Halk arasında eski 12 hayvanlı takvim
Qırımtatar añlatmalarında bazı işaretler
Bäzı eski qocamanlar şöyle der edi: Sıçan yılı qıtlıqqa imtihanlı olur. Bars yılı uruşlı, çetin yıl ola. Qoy yılı bereket keltire. Bu, halk hikmeti olaraq yaşağan.
Nowruz ile de bağları bar. Bahar kirişleri, güneş devri, yıldız közetüvleri bu takvimniñ temelinde yatqan. Eski Türkler astronomiyada pek ilgeride olğanlar.
“On İki Aylıvannı Takvim atalarımıznıñ vaqtını, mevsimini ve yıllarnı belgilegen eski Türk mirasıdır. Her yıl bir ayıvannıñ adınen atalır ve on eki yılda bir devri tamam olur.”
Bu takvim yalnız yıl saymaq içün degil, ömür, tabiat ve qader anlayışınen bağlı olğan.
“Yıllar ayıvan adlarınen döner, insan ömrü de bu devrlernen beraber aylanır.”
