Noğaylar – Qırım Şölüniñ Temeli
Noğaylar – Qırım Şölüniñ Temeli
Noğay halqınıñ rolüni derinden añlamadan, Qırım Hanlığınıñ tarihını tolu ve ilmiy şekilde izah etmek mümkün degildir. Noğaylar sırf han akimiyetiniñ itifaqdaşları degil ediler; olar hanlıqnıñ şöl mıntıqasınıñ demografik yapısını ve askeriy quwetiniñ mühim dayanağını teşkil ettiler.
Perekop boyunundan tış, keñ Qara deñiz şöllerinde tahminen 500 miñ şadırnıñ mevcut olğanı qayd etile. Bu raqam yüz mıñlarca qorantını ifade ete ve noğay ordalarında millionlarnen halq yaşağanını köstere. Tarhankuttan Keriçke qadar, Perekopqa deyin uzanan şöl arazileri Şirin, Qırq, Barın, Uysun, Yaşlav, Qıpşaq, Arğın, Nayman, Manguş, Könırat, Katağan, Seceut ve diger uruflarnıñ köşebe yurtları olıp kelgen.
Noğay mırzaları hanlıqnıñ askeriy ve siyasiy sistemasında esas mevqe tutqanlar. Olar atlı qoşunlarnı temin etip, şöl topraqlarını idare etkenler ve sıñır havfsızlığını temin etüvde mühim rol oynağanlar. Noğay unsuru olmasa, ne Qırım hanlarınıñ seferlerini, ne de şöl mıntıqasınıñ stratejik varlığını tasavur etmek mümkin bolur edi.
1783 senesine qadar — Qırımnıñ Rus imperiyası tarafından anneksiya etilgen zamanına deyin — noğaylar yarımadanıñ ve onıñ şöl rayonlarınıñ ealisiniñ mühim bir qısmı olaraq qaldılar. Olarnıñ region tarihına qoşqan issesi, aslında bütün Qırım devletçilik tecrübesiniñ şekillenmesinde temel amillerdendir.
Netice olaraq aytqanda, Qırım şölüniñ tarihı büyük ölçüde Noğay halqınıñ tarihınen iç içedir. Bu mirasnı tarihiy rivayetten silip taşlamaq mümkin degil.
