17  Nisan 1938 Aydınlarnıñ Qatliamı Bir Facia Degil, Soyqırımdır

1937–1938 Temizlikleri: Qırım’da Facia

17 Aprel 1938 Qırım Tatar Aydınlarınıñ Şeadeti ve Mirası

17 Aprel 1938 künü qurşunğa dizilgen aydınlarımız, tek siyasiy liderler degil; aynı zamanda Qırım Tatar tilini, tarihını ve sanatını zemaneviy ilmiy esaslarğa oturtqan çoq taraflı şahıslar edi. Bu qatliam, halqımıznıñ yaddaşında “Ziyalılar Katliamı” veya “Qara Aprel” olaraq qalındı.

Munda, o qaranlıq künde ayatını ğayıp etken bazı kilit şahıslar ve olarnıñ emiyetli işleri:

Önde Kelgen Qırım Tatar Ziyalıları

Asan Sabri Ayvazov (1878–1938) İsmail Gasprinskiyniñ talebesi ve Qırım Tatar Milliy Qurultayınıñ Parlament Reisi edi. Em oca, em de tesirli bir gazetacı edi. Eserleri: Tercüman, Vatan Hadimi ve Millet kibi gazetalarda yazdı. Eñ emiyetli eserlerinden biri tasil usulları aqqında yazılğan “Usûl-i Tedrîs ve Ta’lîm” kitabıdır. Meqsadı: “Tilde, fikirde, işte birlik” degen mukaddes fikirnen Qırım Tatarlarınıñ milliy añını uyandırmağa tırıştı.

Osman Aqçoqraqlı (1879–1938) Tarihçı, arheolog ve hattat. İstanbul ve Sankt-Peterburgda tasil aldı; Rus, Arap ve Fars tillerini mükemmel bile edi. Eserleri: Qırımdaki tarihiy kitabeler ve tamğalar üzerinde yapqan tetqiqatları ile tanıldı. “Nenkecan Hanım Türbesi” ve “Ğazi Mansur Ziyareti” kibi maqale-eserleri ile Qırımnıñ tarihını qayd etti. Hizmeti: Qırım Tatar tarihını efsanelerden ayırıp, ilmiy esaslarğa oturtqan ilk alimlerden biridir. Üsein Bodaninskiy (1877–1938)Kimdir: Ressam, etnograf ve Bağçasaraydaki Hansaray Müzeyiniñ qurucısıdır. Eserleri: Qırımnıñ köylerini gezip, halq nıñ kiyim-keçegini, adetlerini ve mimarlığını tedqiq etti. 1920-nci yıllarda Qırımda teşkil etilgen büyük arheologik ekspeditsiyalarnıñ yolbaşçısı edi. Meqsadı: Qırım Tatar sanatını ve tarihını madiy medeniyet vesiqaları ile qorumaq ve dünyaga tanıtmaq edi.

Abdullah Latif-zade (1890–1938)  Zemaneviy Qırım Tatar edebiyatınıñ temelini qoyğan şair, edebiyatşınas ve ocadır. Eserleri: Klassik şiiriyet ile yañı tekniklerni birleştirdi; toplumsal meselelerni ve vatan sevgisini işlegen şiirler yazdı.

Katliamnıñ Toplumsal Neticeleri Bu kıymetli insanlar yoq etilgen soñ, Qırım Tatar cemiyeti şunlarnı ğayıp etti: Bilgi Birikimi: Arhivler, elyazmalar ve tarih araştırmaları saipsiz qaldı. Tasil Kadrosı: Mekteplerde ders berecek, yañı nesillerge milliy kimlikni ögretecek lider kadro tamamen yoq etildi. Sürgünlik Yolı: Bu aydınlar qatliamı, halqımıznı müdafaasız qaldırıp, 1944 senesi yaşanacaq olan Büyük Sürgünlikke zemin azırladı.

Qırım Tatarları er yıl 17 Aprel künü bu ulu şahıslarnı “Şeitlerimiz” dep añmağa devam ete.

1937–1938 senelerindeki tasfiyelerde Qırım’da: Tahminen 8.000 Qırım Tatarı tevqif etildi, 3.000 kişi idam etildi.
İdam etilgenlerniñ emiyetli bir qısmı: aydınlar, yazıcılar, ocasıylar, din adamları, yerli idareciler ve cemaat liderleri edi.

Neden kesin sayı yoq?
İdamlar çoqu vaqıt gizli yapıldı. Bir çoq kişi “ğayıp” olaraq qayd etildi. Vesiqalar ya yoq etildi, ya da eksik tutuldı.
Munda sayıdan da ziyade emiyetli olğan şey şudır: Hedef alınğanlar tesadufiy insanlar degil, hususan Qırım Tatar cemiyetiniñ fikir ve medeniyet liderleri edi. Yani maqsat — doğrudan-doğru bir milletni başsız qaldırmaq edi.

17 Aprel 1938: Qara Kün

17 Aprel 1938, Büyük Temizlik (Büyük Terör) devrinde, İosif Stalin idaresindeki Sovet rejimi tarafından Qırım Tatar aydınlarınıñ sistemli sürette yoq etilgen eñ qaranlıq künlerinden biridir.

Sovetler Birligi miqyasında yürütilgen baskı siyaseti çerçivesinde Qırım’da: Yazıcılar, ocasıylar, din adamları, alimler ve devlet memurları “Milliyetçi”, “inkilap düşmanı” ya da “halq düşmanı” kibi asılsız qabaatlamalar ile tevqif etildi, işkence kördi ve çoqusı idam etildi.

Temel Maqsatlar: Qırım Tatarlarınıñ milliy añını yoq etmek. Halqnı lidersiz ve müdafaasız qaldırmaq. Sovet ideologiyasına tam bağlı bir yapı qurmaq.

Bu tasfiyeler, 1944 senesi yaşanacaq olan Qırım Tatar Sürgünligi içün de zemin azırladı.

Faciadan Soñra Qırım Tatar Cemiyeti

Medeniy qopuş: Til, edebiyat ve tarih tetqiqatları büyük darbe aldı.

Tasil boşluğu: Aydın kadrolarnıñ yoq etilmesiyle nesiller arasındaki bağ kesildi.

Kimlik krizi: Halq uzun yıllar özüni ifade etmekte zorlandı.

Tarihiy Emiyet
17 Aprel 1938, Qırım Tatar halqı içün bir yas künü, aynı zamanda hatıra ve direnüvniñ timsalidir. Bu vaqia, tek şahıslarnıñ degil, bir milletniñ yaddaşını hedef alğan sistemli bir yoq etüv siyasetidir.

Ziyalılar Katliamı ve Şeitlerimiz

17 Aprel 1938 künü Aqmescit’te, NKVD apishanelerinde tutulğan Qırım Tatar ziyalılarınıñ büyük bir qısmı qurşunğa dizildi. Bu kün halq arasında “Ziyalılar Katliamı” veya “Qara Aprel” olaraq bellenile.
Sovet idaresi bu qatliam ile Qırım Tatar halqınıñ intellektual temelini yoq etmege tırıştı. Er yıl 17 Aprel künü dınyanıñ dört bir yanındaki Qırım Tatarları, şeit etilgen aydınlarını dua ve hürmet ile añmaqta.17 Aprel 1938: Aydınlarnıñ Qatliamı Bir Facia Degil, Soyqırımdır

1938 bir facia degil edi bu soyqırım edi.
17 aprel 1938 senesi. Komünist totaliter rejimi Qırımtatar milletiniñ beynini — aydınlar sınıfını qasten ve sistemli surette yoq etti. Bu qatliamda professorlar, ilim doktorları, dramaturglar, romancılar, milliy neşir redaktorları, universitet rektorları, icra komiteti reisleri ve halq komissarları şitit etildi. Öldürilgenler arasında 1917 Qırım Halq Cumhuriyetiniñ mimarları 1441-den berli devam etken devletçilik suverenitetini qoruyıp kelgen şahıslar bar edi.
Bu vaqia sadece “tarihnıñ kederli bir saifesi” degildir. Bu BM Soyqırım Cinayetiniñ Ögüni Aluv ve Cezalandıruv Şartnamesiniñ II(b) maddesine tamamiyle uyğun kelgen bir soyqırımdır. Bu maddege köre soyqırım: “bir zümreniñ qısmen ya da tamamiyle fizikiy yoq etilmesine sebep olacaq yaşayış şaraitleriniñ qasten yaratılmasıdır.”
Ziyalılarını coytqan bir millet, siyasiy bir özne olaraq zayıflatılır. Liderlersiz, mütefikkirlersiz ve devletçilikniñ uquqiy devamlığı kesilgen bir halq, soyqırımnıñ nevbetteki darbelerine qarşı qorumasız qaldırıla. Nitekim, 1938-deki sistemli qırğınlıqtan soñ, 1944-teki Sürgünlik soyqırımı keldi.
Komünist rejimi tesadufiy degil, niyetli surette areket etti. Amma Qırımtatar milleti yoq olmadı, hayatta qaldı. Devletçilik yaddaşı silinmedi. Bugün öldürilgen qurbanlarımıznıñ adları şerefle keri qaytarıla, qatiller ise tarihnñ qara listesinde öz yerini ala.
Hatırlaymız. Er şeyni öz adı ile adlandıramız. Adalet ve uquqiy mesuliyet talap etemiz.

Kommunist totalitar rejim Qırım Tatar aydınlarını qatl etti. Professorlar. İlim doktorları. Dram yazarları. Roman yazarları. Milliy neşirler redaktorları. Universitet rektorları. İcra komitetleri başları. Halq komissarları. 1917 Qırım Halq Cumhuriyetiniñ qurucıları. 1441 yılda qurulğan bir milletniñ egemen aqimiyetini taşığan halq. Tilini saqlap qalğan. Egemen devlet olmanıñ inkâr edilmez qaydını kim yarattı?

Bu tarihnıñ faciyalı bir saifesi degil edi. Bu soyqırım edi. BM Soyqırım Cinayetini Aldını Alma ve Cezalandırma Sözleşmesiniñ II(b) maddesine köre: bir topnıñ tam yaki qısmen fizikiy yoq etilmesine yol açacaq şekilde esaplanğan yaşama şartlarını qasten tatbiq etüv.Aydınlarnıñ yoq etilüvi bir milletniñ egemen subyekt olaraq yoq etilüvidir. Rehberlersiz. Fikir yürütkenlersiz. Devletlikniñ qanuniy devamlılığı olmadan — bir millet soyqırımnıñ kelcek darbesi qarşısında qorumasız qala.

Ve bu keldi. 1944 yılda Sürgün soyqırımı.Kommunist totalitar rejim sistemli ve niyetli şekilde hareket etti. 1938 bir facia degil edi bu soyqırım edi.

Qırım Tatar milleti sağ qaldı. Devletlik hatırası yaşadı. Öldürilgenlerniñ isimleri qaytarıldı.
Qatiller öz isimleri ile tarihte qaldı.

Hatırlaymız. Her şeyniñ adını doğru qoyamız. Huquqiy mesuliyet talep etemiz.