ZAUR USTAC YARADICILIĞINDA AİLƏ VƏ AİLƏ DƏYƏRLƏRİNİN BƏDİİ TƏSVİRİ

ZAUR USTAC YARADICILIĞINDA AİLƏ VƏ AİLƏ DƏYƏRLƏRİNİN BƏDİİ
TƏSVİRİ
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-
tənqidçi
Xülasə
Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışı insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni
kimliyinin və sosial münasibətlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan
əsas anlayışlardan biri kimi çıxış edir. Ailə yalnız qohumluq münasibətlərinin
məcmusu deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü, insanın
xarakterinin və dünyagörüşünün formalaşdığı mənəvi mühitdir. Müasir Azərbaycan
poeziyasında ailə və ailə dəyərləri müxtəlif poetik istiqamətlərdə öz bədii ifadəsini
tapır. Zaur Ustac yaradıcılığında da ailə, doğmalıq, valideyn-övlad münasibətləri, ana
sevgisi, mənəvi borc, sədaqət, qayğı və tərbiyə kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli
şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ailə fərdin mənəvi dayağı olmaqla
yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunub gələcək nəsillərə çatdırıldığı əsas məkan
kimi səciyyələnir. Məqalədə Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik
semantikası, ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin bədii ifadəsi, ailə dəyərlərinin
tərbiyəvi funksiyası və bu anlayışların milli-mənəvi kontekstlə əlaqəsi araşdırılır.
Açar sözlər: Zaur Ustac, Azərbaycan poeziyası, ailə, ailə dəyərləri, valideyn-övlad
münasibətləri, mənəviyyat, milli dəyərlər, poetika.
Ailə insanın cəmiyyətlə ilk münasibət qurduğu sosial və mənəvi mühitdir.
İnsan dünyanı ilkin olaraq ailə daxilində tanıyır, doğmalıq, qayğı, mərhəmət,
məsuliyyət, hörmət və sədaqət kimi anlayışların mahiyyətini burada dərk edir. Bu
baxımdan ailə yalnız şəxsi münasibətlər məkanı deyil, həm də mənəvi dəyərlərin
formalaşdığı və nəsildən-nəslə ötürüldüyü mühüm institutdur. Ailə anlayışı insan və
cəmiyyət münasibətlərinin ən qədim və fundamental kateqoriyalarından biri olmaqla,
bəşər tarixinin bütün mərhələlərində öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır. İnsan
həyatının ilk mərhələsindən etibarən formalaşmağa başlayan ailə münasibətləri fərdin
sosiallaşması, mənəvi-əxlaqi dəyərlərə yiyələnməsi, dünyagörüşünün və
şəxsiyyətinin təşəkkülü baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan cəmiyyətin bir
üzvü kimi müxtəlif sosial münasibətlər sisteminə sonradan daxil olsa da, onun
mənəvi dünyasının ilkin əsasları ailə mühitində yaranır. Sevgi, qayğı, mərhəmət,
hörmət, sədaqət, etibar, məsuliyyət, qarşılıqlı yardım və mənəvi bağlılıq kimi
anlayışların ilkin mahiyyəti insan tərəfindən məhz ailə daxilində dərk edilir. Bu
baxımdan ailə yalnız bioloji və sosial birlik deyil, həm də insanın mənəvi varlığının
formalaşdığı fundamental mühitdir. Ailə anlayışının məzmunu zaman və məkan
baxımından dəyişən sosial münasibətlərlə müəyyən qədər yenilənsə də, onun əsas
mənəvi mahiyyəti öz sabitliyini qoruyur. Müxtəlif xalqların mədəniyyətində ailəyə
münasibət həmin xalqın dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi prinsipləri və tarixi
təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncə sistemində də

ailə xüsusi dəyərə malik anlayışlardan biridir. Azərbaycan ailə modelində valideynə
hörmət, övlad sevgisi, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı, qohumluq əlaqələrinin
qorunması, ailə birliyinə sədaqət, ailə şərəfinin və mənəvi dəyərlərin mühafizəsi
mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyətlər yalnız gündəlik məişət münasibətlərində deyil,
xalq yaradıcılığında, folklorda, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da öz
geniş bədii ifadəsini tapmışdır. Ədəbiyyat insan və cəmiyyət haqqında təsəvvürlərin
formalaşmasında mühüm mənəvi-estetik vasitələrdən biri olduğundan, ailə mövzusu
da bədii düşüncənin daim müraciət etdiyi mövzulardan olmuşdur. Ədəbi əsərlərdə
ailə müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər: bəzən hadisələrin cərəyan etdiyi sosial-
məişət mühiti, bəzən obrazların xarakterinin formalaşdığı məkan, bəzən isə insanın
mənəvi kimliyini müəyyən edən dəyər sistemi kimi çıxış edir. Bu baxımdan ailə
mövzusunun bədii ifadəsi yalnız ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin təsviri ilə
məhdudlaşmır. Ailə obrazı və ailə münasibətləri vasitəsilə yazıçı və şair insanın
həyata, cəmiyyətə, keçmişə, gələcəyə, milli dəyərlərə və mənəvi prinsiplərə
münasibətini də ifadə edə bilir. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində ailə və
ailə münasibətləri müxtəlif dövrlərin ictimai-mənəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqəli şəkildə
bədii təcəssümünü tapmışdır. Folklor nümunələrindən başlayaraq klassik və müasir
ədəbiyyata qədər ailə, valideyn-övlad münasibətləri, ata və ana obrazları, ailə
sədaqəti, övlad məsuliyyəti, doğmalıq, ayrılıq və həsrət kimi motivlər geniş
yayılmışdır. Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılığında ailə ilə bağlı təsəvvürlər
xalqın əxlaq normalarını və mənəvi prinsiplərini əks etdirir. Atalar sözləri və
məsəllərdə valideynə hörmət, ailə birliyi, övlad tərbiyəsi, ailə məsuliyyəti və
qohumluq münasibətlərinə dair zəngin düşüncə sistemi mövcuddur. Bu baxımdan ailə
mövzusu Azərbaycan ədəbi-mədəni yaddaşının mühüm komponentlərindən biri
hesab edilə bilər. Ailə həm də nəsillər arasında mənəvi əlaqəni təmin edən əsas
vasitələrdən biridir. Əvvəlki nəsillərin həyat təcrübəsi, dünyagörüşü, adət və
ənənələri, mənəvi prinsipləri və milli dəyərləri ailə daxilində yeni nəslə ötürülür. Bu
səbəbdən ailəni yalnız fərdin şəxsi həyatına aid məfhum kimi qiymətləndirmək
kifayət deyil. Ailə eyni zamanda milli-mənəvi yaddaşın qorunduğu və davam
etdirildiyi sosial-mədəni mühitdir. İnsan öz ailəsinin tarixini, valideynlərinin və
babalarının xatirələrini, ailə ənənələrini mənimsəməklə daha geniş mənada milli və
mədəni yaddaşın da daşıyıcısına çevrilir. Beləliklə, ailə fərdi yaddaşla kollektiv
yaddaş arasında əlaqə yaradan mühüm həlqə kimi çıxış edir. Ailə dəyərlərinin
mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların təkcə nəzəri anlayışlar kimi deyil, gündəlik
davranış və münasibətlər vasitəsilə mənimsənilməsidir. Uşaq valideynlərinin
davranışlarını müşahidə etməklə hörmət, sədaqət, qayğı, mərhəmət və məsuliyyət
kimi mənəvi keyfiyyətləri öyrənir. Bu baxımdan ailə insanın ilk tərbiyə məktəbidir.
Ədəbi əsərlərdə ailənin bu funksiyasının təsviri xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Çünki bədii mətn vasitəsilə ailə münasibətlərinin təqdimatı oxucuda yalnız estetik
təsir yaratmır, eyni zamanda müəyyən mənəvi dəyərlər haqqında düşüncə
formalaşdırır. Ailə anlayışının mühüm tərəflərindən biri də valideyn-övlad
münasibətləridir. Bu münasibətlərdə sevgi ilə yanaşı, qarşılıqlı məsuliyyət, mənəvi
borc və etibar anlayışları da mühüm rol oynayır. Valideyn övladın fiziki və mənəvi
inkişafında əsas istiqamətləndirici qüvvə olduğu kimi, övlad da ailə daxilində
formalaşan mənəvi bağların davam etdirilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə

Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində valideynə ehtiram və övladın valideyn
qarşısındakı mənəvi borcu ailə münasibətlərinin əsas prinsiplərindən biri kimi çıxış
edir. Bu baxımdan ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışının ən mühüm
bədii təzahürlərindən biri hesab edilə bilər. Ana yalnız övlad dünyaya gətirən və
böyüdən ailə üzvü kimi deyil, sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın, qayğının və
mənəvi dayağın simvolu kimi də təqdim olunur. Ana obrazı vasitəsilə uşaqlıq, doğma
ev, ailə ocağı, keçmiş, xatirə və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlar bir-biri ilə
əlaqələndirilir. Lakin ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq mümkün
deyil. Ata, övlad, bacı-qardaş, nənə-baba və digər ailə üzvləri də ailənin bütöv
mənəvi sisteminin formalaşmasında mühüm yer tutur. Buna görə ailənin bədii təsviri
ayrı-ayrı obrazların təhlili ilə yanaşı, onların qarşılıqlı münasibətlərinin bütöv sistem
kimi araşdırılmasını tələb edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə mövzusu
ənənəvi mənəvi dəyərlərlə yanaşı, müasir insanın düşüncə və hissləri kontekstində də
təqdim olunur. Müasir şair ailə münasibətlərindən bəhs edərkən yalnız konkret ailə
hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, insanın mənəvi dünyasını, doğmalıq
ehtiyacını, keçmişlə bağlılığını, valideyn sevgisini, övlad məsuliyyətini və mənəvi
dəyərlərin qorunması məsələsini də poetik müstəviyə gətirir. Belə əsərlərdə ailə həm
şəxsi, həm də ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edə bilir. Bu istiqamətdə
Zaur Ustac yaradıcılığı da diqqəti cəlb edən nümunələrdən biridir. Şairin poetik
yaradıcılığında insan, onun mənəvi dünyası, doğmalıq və sevgi duyğuları, milli-
mənəvi dəyərlər, valideyn və övlad münasibətləri kimi məsələlər müxtəlif formalarda
öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusu ayrı-ayrı şeirlərdə
müxtəlif emosional və semantik çalarlarla meydana çıxır. Bu əsərlərdə ailə bəzən
doğma məkan, bəzən mənəvi dayaq, bəzən uşaqlıq xatirələrinin məkanı, bəzən isə
insanın mənəvi kimliyinin formalaşdığı mühit kimi təqdim olunur. Şairin
yaradıcılığında ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi xüsusilə valideyn-övlad
münasibətlərində özünü göstərir. Valideynə bağlılıq, ana sevgisi, övladın mənəvi
borcu, ailə daxilində qayğı və qarşılıqlı ehtiram kimi anlayışlar poetik mətnlərdə
emosional məzmunla yanaşı, mənəvi-əxlaqi məna da daşıyır. Bu münasibətlərin
təsviri şairin insan konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsində də əhəmiyyətlidir. Çünki
insanın xarakteri və mənəvi keyfiyyətləri yalnız fərdi davranışlarında deyil, onun
doğmalarına münasibətində də üzə çıxır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə
mövzusunun başqa bir mühüm cəhəti onun milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Ailə,
doğma ev və valideyn obrazları şairin poetik düşüncəsində milli yaddaş və mənəvi
irslə əlaqələnir. Ailə vasitəsilə bir nəsildən digərinə ötürülən dəyərlər yalnız şəxsi
münasibətlərin deyil, milli-mədəni davamlılığın da mühüm şərti kimi meydana çıxır.
Bu mənada ailə şairin poetik sistemində fərdi həyatla milli-mənəvi düşüncə arasında
əlaqə yaradan vasitələrdən biridir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında
araşdırılması həm də şairin uşaq poeziyası ilə bağlı yaradıcılıq istiqaməti baxımından
əhəmiyyətlidir. Uşaq üçün yazılmış poetik mətnlərdə ailə münasibətlərinin təqdimatı
xüsusi tərbiyəvi məzmun daşıyır. Uşaq poeziyasında ailə yalnız süjetin bir hissəsi
deyil, həm də uşağın mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər
mühitidir. Valideynə hörmət, ailə üzvlərinə qayğı, doğmalıq, mərhəmət və məsuliyyət
kimi anlayışların sadə, aydın və emosional şəkildə təqdim edilməsi uşaqlar üçün
nəzərdə tutulan poetik mətnlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Zaur Ustac

yaradıcılığında ailə anlayışının poetik təcəssümü yalnız məzmun baxımından deyil,
bədii ifadə vasitələri baxımından da diqqətəlayiqdir. Şair ailə münasibətlərini ifadə
edərkən emosional söz və ifadələrdən, müraciət formalarından, təkrar və paralel
konstruksiyalardan, metaforik ifadələrdən, poetik suallardan və digər bədii
vasitələrdən istifadə edir. Bu vasitələr ailə mövzusunun emosional təsir gücünü
artırmaqla yanaşı, obrazların mənəvi xüsusiyyətlərinin daha aydın şəkildə açılmasına
xidmət edir. Mövzunun aktuallığı da məhz bu məqamla bağlıdır. Müasir dövrdə sosial
münasibətlərin sürətlə dəyişməsi, texnologiyanın insan həyatına geniş şəkildə daxil
olması və fərdlərarası münasibətlərin yeni formalar qazanması fonunda ailənin
mənəvi funksiyası məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ədəbiyyat isə bu
dəyişikliklər şəraitində insanın mənəvi dəyərlərlə münasibətini öyrənmək üçün
mühüm mənbələrdən biri olaraq qalır. Bu baxımdan müasir Azərbaycan poeziyasında
ailə və ailə dəyərlərinin necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi, həm də
mənəvi-estetik baxımdan aktual məsələlərdəndir. Zaur Ustac yaradıcılığının bu
aspektdən tədqiqi şairin poetik dünyasının daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan
verir. Ailə mövzusunun təhlili vasitəsilə onun yaradıcılığında insan və mənəviyyat,
fərd və ailə, ailə və cəmiyyət, keçmiş və gələcək, ənənə və müasirlik kimi
münasibətlərin hansı formada qurulduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni
zamanda ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi şairin milli-mənəvi düşüncəsinin əsas
istiqamətlərindən birinin müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır. Bu məqalənin əsas
məqsədi Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının bədii-semantik xüsusiyyətlərini
müəyyənləşdirmək, ailə dəyərlərinin poetik ifadə formalarını araşdırmaq və ailə
üzvləri arasındakı münasibətlərin şairin yaradıcılığında hansı mənəvi və estetik
funksiyanı daşıdığını üzə çıxarmaqdır. Tədqiqat zamanı valideyn-övlad
münasibətləri, doğmalıq və ailə bağlılığı, ailənin tərbiyəvi funksiyası, ailə və milli-
mənəvi dəyərlər, ailə və yaddaş münasibətləri, həmçinin bu anlayışların ifadəsində
istifadə olunan poetik vasitələr diqqət mərkəzində saxlanılır. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə mövzusunun araşdırılması yalnız konkret şeirlərin məzmununun
müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu şairin insan, mənəviyyat, milli
dəyərlər və cəmiyyət haqqında poetik düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından da
mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə obrazının və ailə dəyərlərinin müxtəlif poetik
formalarda təqdimatı Zaur Ustacın yaradıcılıq dünyasında insanın mənəvi
mahiyyətinin necə dərk edildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu səbəbdən
şairin yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri müasir Azərbaycan
poeziyasının mühüm mövzularından biri kimi ayrıca tədqiqata ehtiyac duyur.
Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsində ailə anlayışı xüsusi əhəmiyyət
daşıyır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, valideynə ehtiram, övladın tərbiyəsi, ailəyə
sədaqət, qohumluq münasibətlərinin qorunması kimi dəyərlər xalqın məişət və
mənəvi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Ədəbiyyat da bu dəyərlərin qorunması və
bədii şəkildə ifadə olunmasında mühüm vasitələrdən biridir. Zaur Ustacın
yaradıcılığında insan və onun mənəvi dünyası əsas istiqamətlərdən biri kimi diqqəti
cəlb edir. Şairin əsərləri arasında müxtəlif mövzu və janr xüsusiyyətləri ilə seçilən
nümunələr mövcuddur. Müəllifin yaradıcılıq irsinə şeir kitabları ilə yanaşı, poema,
hekayə və digər əsərlər də daxildir.  Bu zəngin yaradıcılıq materialı ailə və mənəvi
dəyərlərin müxtəlif rakurslardan araşdırılmasına imkan verir. Zaur Ustac

yaradıcılığında ailə anlayışını yalnız məişət münasibətləri çərçivəsində
məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, mənəvi
bağlılıq, yaddaş, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana
çıxır. Ailə insanın mənəvi kimliyinin ilkin formalaşdığı mühitdir. Uşağın həyata,
insanlara, vətənə və milli dəyərlərə münasibətinin əsasları ailə daxilində yaranır.
Buna görə də ailə haqqında poetik düşüncə bir çox hallarda fərdi münasibətlərdən
daha geniş məna qazanaraq mənəvi və ictimai məzmun kəsb edir. Şairin ana
mövzusuna müraciət etdiyi əsərlərdə ailənin mənəvi mahiyyəti xüsusilə aydın
görünür. “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” kimi şeirlərdə ana obrazı sevgi, qayğı,
fədakarlıq, mənəvi dayaq və doğmalıq anlayışları ilə əlaqələndirilir.  Lakin bu
əsərlərin məzmunundan çıxış edərək ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə
məhdudlaşdırmaq olmaz. Ana burada ailə mühitinin mənəvi mahiyyətini ifadə edən
əsas obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ailə anlayışı poetik mətndə konkret məkan və
münasibətlər sistemindən daha geniş semantik tutuma malik olur. O, insanın özünü
təhlükəsiz, doğma və mənəvi baxımdan bağlı hiss etdiyi məkanı ifadə edir. Ailə
dəyərlərinin əsas göstəricilərindən biri valideyn və övlad arasındakı münasibətlərdir.
Bu münasibətlər sevgi və qayğı ilə yanaşı, mənəvi məsuliyyət və tərbiyə məsələlərini
də özündə birləşdirir. Zaur Ustacın ana mövzusundakı şeirlərində övladın valideyn
qarşısında mənəvi borcu xüsusi poetik məna daşıyır. “ANA” şeirində ana ilə bağlı
xatirələr, uşaqlıq, layla, dua və övladın minnətdarlıq hissi bir araya gətirilir. Beləliklə,
ana və övlad münasibəti sadəcə emosional bağlılıq kimi deyil, mənəvi borc və
sədaqət müstəvisində də təqdim olunur. “AY ANA” şeirində isə ana obrazının mənəvi
ucalığı daha da gücləndirilir. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilərək onun
övladın dünyasındakı müstəsna yeri poetik şəkildə ifadə edilir. Bu nümunələr göstərir
ki, müəllif üçün valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı mənəvi bağlılıq üzərində
qurulur. Valideyn övlad üçün qayğı və mənəvi dayaq olduğu kimi, övlad da valideynə
hörmət və sədaqətlə münasibət göstərməlidir. Ailənin əsas funksiyalarından biri
insanın mənəvi və əxlaqi tərbiyəsidir. Uşaq ilk davranış normalarını, yaxşı və pis
anlayışlarını, böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı prinsiplərini məhz ailə mühitində
mənimsəyir. Zaur Ustacın yaradıcılığında bu məqam xüsusilə uşaq poeziyası ilə
əlaqəli şəkildə diqqət çəkir. Şairin yaradıcılığında uşaqlar üçün yazılmış ayrıca
əsərlərin və “Güllünün şeirləri” kimi topluların mövcudluğu müəllifin uşaq dünyasına
xüsusi poetik maraq göstərdiyini nümayiş etdirir. Uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinin
təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki uşağa ünvanlanan poetik mətn yalnız
estetik zövq formalaşdırmır, həm də onun dünyagörüşünə təsir göstərir. Ailə sevgisi,
valideynə hörmət, qayğı, dostluq, mərhəmət və məsuliyyət kimi dəyərlər uşağın
mənəvi inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ailə
mövzusu həm emosional, həm də tərbiyəvi funksiyaya malikdir. Ailə uşağın mənəvi
dünyasının formalaşdığı ilk məktəb kimi poetik məna qazanır. Ailə dəyərlərinin Zaur
Ustac yaradıcılığındakı əhəmiyyətini milli-mənəvi kontekstdən kənarda təsəvvür
etmək çətindir. Şairin poeziyasında milli yaddaş, Vətən, tarix, dil və mənəvi irs kimi
anlayışların geniş yer tutması ailə anlayışının da daha geniş məna qazanmasına şərait
yaradır. Milli dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə
ailədən başlayır. Uşaq milli dil, adət-ənənə, böyüyə hörmət, doğma yurda bağlılıq və
mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlarla ilk dəfə ailə daxilində tanış olur. Zaur Ustacın

yaradıcılığında ana obrazının folklor, yaddaş və milli-mənəvi dəyərlərlə
əlaqələndirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. “ANAM” şeirinə dair ədəbi
təhlillərdə ana obrazının xalq yaddaşı, mədəni dəyərlər və ənənə ilə əlaqəsi xüsusi
vurğulanır. Buradan belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, ailə şairin poetik
düşüncəsində yalnız fərdi həyatın bir hissəsi deyil, həm də milli-mənəvi davamlılığın
təmin olunduğu mühüm mühitdir. Ailə anlayışının mühüm semantik qatlarından biri
yaddaşdır. İnsan ailə vasitəsilə öz keçmişi ilə əlaqə yaradır. Valideynlərin xatirələri,
ailə ənənələri, uşaqlıq duyğuları və doğma məkanla bağlı təsəvvürlər insanın şəxsi
yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana və
ailə mövzularının uşaqlıq, xatirə və həsrət motivləri ilə əlaqələndirilməsi bu
baxımdan diqqətəlayiqdir. Ana obrazı yalnız bu günün real insanı kimi deyil, həm də
keçmişi və uşaqlığı xatırladan mənəvi yaddaş simvolu kimi çıxış edə bilir. Bu
xüsusiyyət ailə mövzusunun poetik imkanlarını genişləndirir. Ailə haqqında düşüncə
keçmişə qayıdış, uşaqlığın xatırlanması və itirilmiş və ya uzaqda qalan doğmalara
münasibət kimi müxtəlif emosional çalarlar yaradır. Ailə dəyərlərinin mühüm
göstəricilərindən biri də məsuliyyət anlayışıdır. Ailə daxilində hər bir fərdin digərinə
qarşı müəyyən mənəvi öhdəliyi vardır. Valideyn övladının tərbiyəsinə, övlad isə
valideynə hörmət və qayğıya görə məsuliyyət daşıyır. Zaur Ustacın ana
mövzusundakı əsərlərində övladın anaya münasibətində minnətdarlıq və mənəvi borc
anlayışları xüsusi yer tutur. Bu münasibət ailə bağlarının yalnız hissi deyil, həm də
əxlaqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Mənəvi məsuliyyət ailənin möhkəmliyini təmin
edən əsas amillərdən biridir. Buna görə ailə dəyərlərinin poetik ifadəsi sevgi və
doğmalıqla yanaşı, məsuliyyət və sədaqət anlayışlarını da özündə birləşdirir. Ailənin
ədəbi-bədii təsvirində diqqət çəkən digər məsələ nəsillərarası əlaqədir. Ailə keçmişlə
gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır. Əvvəlki nəsillərdən gələn dəyərlər,
həyat təcrübəsi, adət və ənənələr yeni nəslə ailə vasitəsilə ötürülür. Zaur Ustacın
yaradıcılığında milli yaddaş və mənəvi irs məsələlərinin ön plana çıxması ailənin bu
funksiyasını da aktual edir. Şairin müxtəlif əsərlərində tarix, milli yaddaş, mənəvi
dəyərlər və insan anlayışlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi onun poetik dünyasında
fərdi və milli yaddaşın qarşılıqlı əlaqəsini göstərir. Bu baxımdan ailə yalnız keçmişin
qorunduğu deyil, gələcəyin də formalaşdırıldığı məkandır. Ailə dəyərlərinin
davamlılığı milli-mənəvi dəyərlərin də davamlılığına təsir göstərir. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsvirinin araşdırılması göstərir ki, ailə
anlayışı şairin poetik dünyasında yalnız məişət münasibətlərini ifadə edən sosial
anlayış kimi deyil, insanın mənəvi varlığının formalaşmasına təsir göstərən mühüm
dəyər sistemi kimi təqdim olunur. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, sevgi,
qayğı, sədaqət, məsuliyyət, mənəvi borc, yaddaş, tərbiyə və milli-mənəvi bağlılıq
kimi bir-biri ilə əlaqəli anlayışları özündə birləşdirən bütöv semantik məkan təsiri
yaradır. Bu baxımdan ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığındakı bədii təcəssümü
onun insan və mənəviyyat haqqında düşüncələrinin mühüm istiqamətlərindən birini
təşkil edir. Şairin yaradıcılığında ailə anlayışının əsasını doğmalıq və mənəvi bağlılıq
təşkil edir. İnsan üçün ailə ilk növbədə özünü mənəvi baxımdan təhlükəsiz və rahat
hiss etdiyi, sevgi və qayğı gördüyü mühitdir. Bu mühitdə formalaşan münasibətlər
insanın sonrakı həyatında onun davranışlarına, dünyagörüşünə və insanlara
münasibətinə təsir göstərir. Zaur Ustacın ailə mövzusuna həsr olunmuş poetik

nümunələrində də ailənin məhz belə mənəvi məkan kimi təqdim edilməsi diqqəti cəlb
edir. Şairin poetik sistemində ailə ilə bağlı anlayışların bir-birindən təcrid olunmuş
şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə daxilində təqdim edilməsi mühüm xüsusiyyətdir. Sevgi
qayğı ilə, qayğı məsuliyyətlə, məsuliyyət mənəvi borcla, mənəvi borc isə sədaqət və
hörmətlə tamamlanır. Ailə münasibətləri yalnız hissi bağlılıq əsasında deyil, qarşılıqlı
mənəvi məsuliyyət əsasında qurulan münasibətlər sistemi kimi meydana çıxır. Bu
xüsusiyyət ailə mövzusunun şairin yaradıcılığında sadə məişət mövzusundan daha
geniş məna qazanmasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında valideyn-övlad
münasibətləri ailə dəyərlərinin əsas ifadə formalarından biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu
münasibətlərdə valideyn sevgisi və qayğısı ilə yanaşı, övladın valideynə ehtiramı və
mənəvi borcu da mühüm yer tutur. Xüsusilə ana obrazı vasitəsilə ailənin emosional
və mənəvi mahiyyəti daha aydın şəkildə üzə çıxır. Ana övlad üçün yalnız doğma
insan deyil, həm də uşaqlığın, doğma evin, ailə ocağının, qayğının və mənəvi dayağın
simvoluna çevrilir. Buna görə də ana obrazı ilə bağlı poetik düşüncə ailə anlayışının
daha geniş semantik çalarlarını özündə cəmləşdirir. Ailə anlayışının yalnız ana obrazı
ilə məhdudlaşdırılmaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə bütöv münasibətlər
sistemidir və onun mənəvi mahiyyəti ailə üzvlərinin bir-birinə münasibəti əsasında
formalaşır. Ata, ana, övlad, bacı-qardaş və digər ailə üzvləri arasında mövcud olan
münasibətlər ailənin mənəvi bütövlüyünü müəyyənləşdirir. Bu münasibətlərdə
qarşılıqlı hörmət, sevgi, etibar və qayğı kimi dəyərlər ailə birliyinin əsasını təşkil edir.
Zaur Ustacın poetik dünyasında da ailənin bütöv məna daşıyan mənəvi mühit kimi
təqdim olunması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tədqiqat nəticəsində ailənin tərbiyəvi
funksiyasının da şairin yaradıcılığında mühüm yer tutduğu müəyyənləşdirilir. İnsan
şəxsiyyətinin formalaşmasının ilk mərhələsi ailə ilə bağlıdır. Uşaq böyüyə hörmət,
kiçiyə qayğı, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və digər mənəvi keyfiyyətləri ilk
növbədə ailə daxilində mənimsəyir. Bu baxımdan ailə insanın ilk mənəvi məktəbi
kimi çıxış edir. Zaur Ustacın xüsusilə uşaqlara ünvanlanan poetik nümunələrində
tərbiyəvi məzmunun bədii-estetik ifadə ilə əlaqələndirilməsi ailə dəyərlərinin gələcək
nəslin dünyagörüşünün formalaşmasındakı rolunu ön plana çıxarır. Uşaq poeziyası
baxımından ailə mövzusunun digər mühüm xüsusiyyəti onun sadə və anlaşıqlı poetik
dillə təqdim edilməsidir. Uşağın yaş və qavrayış xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ailə,
valideyn sevgisi, qayğı, hörmət və doğmalıq kimi anlayışların ifadə edilməsi həmin
dəyərlərin emosional şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır. Bu məqam Zaur
Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun yalnız poetik-estetik deyil, həm də tərbiyəvi
funksiyaya malik olduğunu göstərir. Ailə dəyərlərinin başqa mühüm tərəfi onların
milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətinin mənəvi düşüncəsində
ailə və milli dəyərlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Böyüyə hörmət, valideynə ehtiram,
övlada qayğı, ailə birliyinin qorunması, qohumluq əlaqələrinin saxlanılması və
mənəvi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi prinsiplər ailə münasibətlərinin əsasını
təşkil edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun bu milli-mənəvi kontekstdə
təqdim olunması onun poetik məzmununu daha da genişləndirir. Ailə bu baxımdan
milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü əsas mühit kimi
çıxış edir. Uşaq ailə daxilində yalnız valideynlərini tanımır, eyni zamanda öz xalqının
dilini, adət-ənənələrini, mənəvi prinsiplərini və həyat haqqında təsəvvürlərini də
mənimsəyir. Bu səbəbdən ailənin qorunması və ailə dəyərlərinin davam etdirilməsi

milli-mənəvi yaddaşın qorunması ilə də bağlıdır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə
anlayışının milli dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Ailə və yaddaş anlayışları arasında da sıx semantik əlaqə mövcuddur. Ailə insanın
şəxsi yaddaşının formalaşdığı əsas mühitlərdən biridir. Uşaqlıq illəri, valideynlərin
xatirələri, doğma ev, ailə ocağı, ailə ənənələri və yaxın insanlarla bağlı duyğular
insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ailə haqqında poetik düşüncə
çox zaman keçmişə, uşaqlığa və doğma insanlara qayıdış xarakteri daşıyır. Zaur
Ustacın ailə və xüsusilə ana mövzusunda yazdığı nümunələrdə də xatirə və doğmalıq
duyğusunun mühüm emosional çalar yaratması ailə mövzusunun yaddaş aspektini ön
plana çıxarır. Ailə ilə yaddaş arasındakı münasibət həm də nəsillərarası əlaqə
baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan özündən əvvəlki nəslin həyat təcrübəsini və mənəvi
irsini ailə vasitəsilə tanıyır. Bu irs yalnız maddi əşyalar və xatirələrdən ibarət deyil;
ailənin mənəvi prinsipləri, dünyagörüşü, davranış normaları və dəyərləri də nəsildən-
nəslə ötürülür. Beləliklə, ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü funksiyasını
yerinə yetirir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailənin bu xüsusiyyətinin milli yaddaş və
mənəvi davamlılıq anlayışları ilə əlaqələndirilməsi onun ailə mövzusuna verdiyi
poetik məzmunu genişləndirir. Məqalədə nəzərdən keçirilən məsələlərdən biri də ailə
və mənəvi məsuliyyət münasibətidir. Ailə birliyinin davamlılığı yalnız emosional
bağlılıqla təmin olunmur. Burada hər bir ailə üzvünün digərinə qarşı məsuliyyəti,
qayğısı və sədaqəti mühüm rol oynayır. Valideynin övlad qarşısındakı məsuliyyəti ilə
övladın valideynə münasibəti arasında qarşılıqlı mənəvi əlaqə mövcuddur. Zaur
Ustacın poetik nümunələrində valideynə münasibətdə minnətdarlıq, hörmət və
mənəvi borc anlayışlarının ifadəsi ailə münasibətlərinin bu tərəfini aydın şəkildə
göstərir. Ailə dəyərlərinin bədii ifadəsində emosional komponent də xüsusi
əhəmiyyət daşıyır. Şairin ailə mövzusuna müraciəti zamanı istifadə etdiyi müraciət
formaları, emosional ifadələr, təkrarlar, poetik suallar və müxtəlif bədii təsvir
vasitələri ailə münasibətlərinin hissi tərəfinin daha güclü şəkildə ifadə edilməsinə
xidmət edir. Belə poetik vasitələr vasitəsilə ailə üzvləri arasındakı münasibətlər
yalnız məzmun səviyyəsində deyil, həm də forma və üslub baxımından oxucuya
çatdırılır. Bu isə ailə mövzusunun bədii təsir gücünü artırır. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə anlayışının diqqət çəkən cəhətlərindən biri də fərdi və ümumi
dəyərlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Şair konkret ailə münasibətlərindən
danışarkən eyni zamanda daha geniş mənəvi məsələlərə toxunur. Valideynə hörmət
fərdi münasibət olmaqla yanaşı, cəmiyyətin əxlaq prinsiplərindən birini ifadə edir.
Övlad sevgisi ailə daxilində konkret hiss olmaqla yanaşı, insanın ümumi mərhəmət
və qayğı anlayışını da tamamlayır. Ailə sədaqəti isə yalnız bir ailəyə bağlılıq deyil,
ümumilikdə mənəvi sabitlik və etibar anlayışlarının göstəricisinə çevrilir. Bu
baxımdan Zaur Ustacın ailə mövzusunda yazdığı əsərlərdə fərdi duyğu ilə sosial-
mənəvi məzmun arasında qarşılıqlı əlaqə müşahidə olunur. Şairin poetik
qəhrəmanının ailəyə münasibəti onun mənəvi portretinin müəyyənləşdirilməsinə də
xidmət edir. İnsan öz doğmalarına necə münasibət göstərirsə, onun xarakterinin
mühüm cəhətləri də həmin münasibətlərdə üzə çıxır. Beləliklə, ailə münasibətlərinin
təsviri həm də insan xarakterinin bədii açılmasının vasitələrindən birinə çevrilir. Ailə
mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması şairin poetik üslubunun
xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Ailə və

doğmalıq kimi emosional mövzular şairə sadə və səmimi poetik ifadədən istifadə
etməyə imkan verir. Eyni zamanda, bu mövzuların milli-mənəvi məzmunla
əlaqələndirilməsi poetik ifadənin semantik imkanlarını genişləndirir. Sadə görünən
ailə münasibətləri daha geniş fəlsəfi və mənəvi məna qazana bilir. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailənin bir neçə əsas semantik funksiyasını müəyyənləşdirmək
mümkündür. Birincisi, ailə insanın mənəvi dayaq nöqtəsidir. İkincisi, ailə şəxsiyyətin
tərbiyə və sosiallaşma mühitidir. Üçüncüsü, ailə milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu
və nəsildən-nəslə ötürüldüyü məkandır. Dördüncüsü, ailə şəxsi və milli yaddaşın
formalaşmasında mühüm rol oynayır. Beşincisi, ailə sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət
və mənəvi borc kimi dəyərlərin qarşılıqlı şəkildə ifadə olunduğu münasibətlər
sistemidir. Şairin yaradıcılığında ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər
vasitəsilə təqdim edilməsi bu anlayışın poetik struktur baxımından da çoxqatlı
olduğunu göstərir. Ana obrazı ailənin emosional-mənəvi mahiyyətini, valideyn-övlad
münasibətləri qarşılıqlı sevgini və məsuliyyəti, uşaqlıq xatirələri ailənin yaddaş
funksiyasını, milli-mənəvi motivlər isə ailənin dəyərlərin ötürüldüyü mühit kimi
rolunu ifadə edir. Bu komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsi ailə anlayışının Zaur Ustac
poetikasında bütöv və çoxşaxəli məna daşımasına səbəb olur. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə mövzusu insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni yaddaşının və
sosial münasibətlərinin poetik ifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şair
ailəni insanın həyatında təsadüfi və keçici münasibətlər məkanı kimi deyil,
şəxsiyyətin formalaşmasına təsir göstərən, mənəvi dəyərləri qoruyan və gələcək nəslə
ötürən əsas mühit kimi təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan sevgi, hörmət, qayğı,
sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi anlayışlar şairin poetik düşüncəsində bir-
birini tamamlayır və ailə dəyərlərinin bütöv sistemini yaradır. Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri yalnız ayrı-ayrı ailə
münasibətlərinin poetik ifadəsi kimi deyil, şairin insan konsepsiyasının mühüm tərkib
hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ailə obrazı vasitəsilə fərdi duyğularla ümumbəşəri
və milli-mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Doğma insanlara bağlılıq,
valideynə ehtiram, övlad sevgisi, ailə birliyinə sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi
anlayışlar poetik mətnlərdə həm şəxsi hisslərin, həm də cəmiyyətin mənəvi
prinsiplərinin ifadəsinə çevrilir. Zaur Ustacın ailə mövzusundakı poetik nümunələri
göstərir ki, ailə insanın mənəvi dünyasının başlanğıc nöqtəsi olmaqla yanaşı, onun
milli və sosial kimliyinin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Ailə vasitəsilə
insan keçmişlə əlaqəsini qoruyur, mənəvi irsi mənimsəyir, gələcək nəsillə münasibət
qurur və cəmiyyətin dəyərlər sisteminə daxil olur. Şairin yaradıcılığında bu
proseslərin bədii ifadəsi ailə mövzusunun məzmun və semantik imkanlarını
genişləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri poetik düşüncənin
mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Ailə sevgisi, valideyn-övlad bağlılığı,
doğmalıq, qayğı, hörmət, sədaqət, mənəvi borc, yaddaş və milli-mənəvi irs kimi
anlayışların qarşılıqlı əlaqəsi şairin ailə konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Bu
konsepsiya ailəni həm fərdin mənəvi inkişafının, həm də milli-mənəvi dəyərlərin
davamlılığının mühüm şərti kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Zaur Ustac
yaradıcılığında ailə mövzusunun öyrənilməsi şairin poetik irsinin yalnız tematik
xüsusiyyətlərinin deyil, həm də onun insan, mənəviyyat, yaddaş və milli dəyərlər
haqqında düşüncələrinin daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Zaur Ustac

yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri insanın mənəvi dünyasının mühüm tərkib hissəsi
kimi təqdim olunur. Ailə anlayışı şairin poetik sistemində doğmalıq, sevgi, qayğı,
sədaqət, məsuliyyət, yaddaş və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə
meydana çıxır. Şairin ana mövzusunda yazdığı əsərlər ailənin mənəvi mahiyyətinin
üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Ana burada yalnız ailə üzvü deyil, həm də
sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, tərbiyə və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır.
Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin digər mühüm funksiyası milli-mənəvi dəyərlərin
gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlıdır. Ailə mühitində formalaşan hörmət,
mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və doğmalıq kimi keyfiyyətlər fərdin mənəvi
dünyasının əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında ailə həm fərdi
duyğuların, həm də milli-mənəvi dəyərlərin ifadə olunduğu mühüm bədii məkandır.
Ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi şairin insan
konsepsiyasını, mənəvi-əxlaqi baxışlarını və milli dəyərlərə münasibətini daha aydın
şəkildə ortaya qoyur.