Yer adları tarihimizin aynasıdır
İl Tekin (Geroevsk) Kerç yakınlığında (Kırım vil.) Azov denizi (Azak denizi)sahilinde tairihi kend. Buradakı kadim kurqanlar hələ 19-cu yüzillikde aşkar edilib öyrenilmişdir. O zaman kentin ismi Küçük Eltigen deye kayıtlarda geçirdi. Kırım toprağındakı hemin mezarlıkların Skiflerə kadarkı medeni Kırımın eski abideleri olduğu müeyyen edilmişdir. Vakit ile vilayetin Saraymin ilçesine aid olan öz yaşı kadar adı da kadim olan İl Tekin kendi Geroevsk (Qəhramanlı) adlanır. Araziden büyük ve küçük olmakla iki Tekin çayı akmakta (hazırda: Bolşoy Tegin, Malaya Tegin). Ad Kırımlıların dilinde El Tigen, El Tiygen şekillerində işlenirdi. İl Tekin (El Tegin) adının məhz Geroevsk şeklinde evezlenmesi şübhesiz, tesadüfi kabul edilememelidir. Her halda yeni ad müeyyen menada kadim Türk adının manasına uyğun seçilmiş addır. Kırımlılar özü Eltegin adını “Kahrəmanlar diyarı” manasina yozurlar.
Müstakiil işlemesiylə beraber, bir sıra sözlerin de terkibinde işlenen il “ön; birinci,evvelinci, ilk” manasını daşımış, bundan sonra yarımmecazi makamda şahsiyyet adlarıyla birleşerək titul rolunu oynamıştır. Tarihi sima adlari olan İl Geray(Kırım hanı), İl Tiriş kağan, İl bek Batır, İli xan Tumın(öl.553,) İl Arslan(Selcuklu hökmdarı birinci han, Büyük han, hakan, imperator), İl Bilge, İl Tutmış kadın adları “hanın büyük hatunları” adlarının terkibindeki “il” lüğəvi vahidində həmin eski mana yaşamaqdadır.
Kendin asıl adındakı kayd ettiyimiz təkin-tekin kelimesi hunlarda ve kadim türklerde yüksek rütbe, ünvan bildiren sözcüklerden biri olub “bahadır” anlamında han ailə üzvünün adına koşulan titul, “şahzade” deməkdir. Selcuqlar sülaləsine aid olan böyük Türk dünyasınca bir çox şahlar, serkerdeler tekin titulunu daşımışlar. Samaniler sülalesindən Alp Tekin, Bilge Tekin; Qaraxani hökmdarlarında Sebuk Tekin…
Kadim türklerde şeref adı ve ünvanını tetkik edən prof. Dr. Abdulkadir Donuk “tekin” adı barədə yazır: hökmdar ailesi mensublarına “Tekin” deyilirdi. (Kitabelerdən: II Göy Türk haqanı Bilgenin kiçik gardaşı Kül Tekin ve ayni aileden Orhun kitabelərinin yazarı Yolluğ Tekin).
Tekin ünvanı Ak Hun paraları üzerinde (630-658) görünmekde olduğu kimi, Uyğurların menşe efsanesinde “Or- Tekin” bir Türk ünvanı olarak keçmekde ve 924-926-cı illerde Turfan Uyğur Hakanının ünvanı olarak görünmekde, Turk Bulgar kitabelerinde “hanın gardaşı ve ya oğlu” anlamını daşımakdadır (1, 48).
Tarihçi-filolog Nikolay Baskakov da “İgor alayi haqqında destan”ın Türk leksikası” kitabında tekin sözünün “knyaz, prins” manasında Hun ve digər kadim Türk halklarında titul (xan ailesinin küçük üzvlərinin adlarına ilavü edilün ad) olduğunu göstürirdi. Görkümli türkolog Malov da “kadim Türk yazılı abidelerinde tigin şahzadə deməkdir,”(2, 430)…. deye yazırdı.
Yurdumuzun Şirvan eyalətineə (Ağdaş ilçesi) daxil olan Qaradeyin (böyle yazılır!) adlı bir yadigar kend var. Ad tarihən kara ve deyin “tekin” şahzadə sözündən yaranmışdır. Hamedan yakınlığında (İran) da Kara Tigin cayırı (ovalığı) da vardır.
Türk asıllı Rus soyu Karatiginlər (bu familiyadan meşhur sanatkarlar çıkmışdır) Kara + tekin adından formalaşmışdır.
İl Tekin -Geroevskiy 1968-1974 illər arası Kerçə birləşdirilmiş, onun bir mikrorayonuna çevrilmişdir. Etrafı Çürübaş gölü, Kamış Burun, Ak Monay, Tobecik gölü kimi doğma Türk adları ilə əhatəlidir. 1943 ilin sonlarında “Eltekin desantları”nın apardığı helledici döyüşlərin galibiyyetle sonuclanması bu kadim kəndin adının deyişdirilib Geroysk adlandırılmasına gətidib çıxarır. Bu gün İltekin Kerçin idaresinde geniş sanatori, pansionat şebekesine malik kurort şehridir.
ƏDƏBİYYAT
1. Abdulkadir Dönük. Eski türk devletlerinde idari-askeri ünvan ve terimler. İstanbul, 1988. s.48.
2. Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M-L, 1951
Prof. dr. Minehanım Tekleli Nuriyeva
e-mail: proftomris@gmail.com
tel. +994503660933
