Ünsizadeler ve Azerbaycan-Kırım Maarifçilik Köprüsü: Türkolog Merhum Nazim Nasreddinov’un Aziz Hatırasına

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ ÖZEL ARAŞTIRMA DOSYASI

Ünsizadeler ve Azerbaycan-Kırım Maarifçilik Köprüsü:
Türkolog Merhum Nazim Nasreddinov’un Aziz Hatırasına

Yazar: Kırım’ın Sesi Gazetesi Akademik Araştırma Heyeti Yayın Tarihi: 15 Ağustos 2026 (Merhum Nazim Nasreddinov’un 79. Doğum Günü Anısına)

Kırım’ın Sesi’nde Nazim Nasreddinov’un İzinde: Ünsizadeler ve Azerbaycan-Kırım Maarifçilik Köprüsü

Bir Kalem Sustu Ama Mirası Yaşıyor…

BAKÜ – SEYDİŞEHİR / Kırım’ın Sesi Gazetesi özel haberi

Bugün 15 Ağustos, yani değerli yazarımız Nazim Nəsrəddinov’un hayata gözlerini açtığı gün. Eğer yaşasaydı bugün 79. yaş gününü kutlayacaktı.

Onu doğum gününde, arkasında bıraktığı saygın isimle, Türk dünyasına kazandırdığı kıymetli makalelerle ve gazeteniz Kırımınsesi‘ne kattığı büyük değerle anmak çok anlamlı. Toprağa düşen bir tohumun binlerce fidan olması gibi, onun da yetiştirdiği öğrenciler ve kaleme aldığı yazılar bugün Türk kültüründe yaşamaya devam ediyor.

Böyle anlamlı bir günde kendisini sevgi, saygı ve rahmetle anıyoruz. Doğum gününde aziz ruhu şad, mekanı cennet olsun.

Kırım davasının ve Türk harsının sadık kalemi, Azerbaycanlı büyük Türkolog ve “Emektar Öğretmen” Nazim Nəsrəddinov‘un doğum günü.

İyi ki bu dünyadan geçtiniz, iyi ki Kırımınsesi’nin sesine ses kattınız. Doğum gününde aziz hatıranız önünde saygıyla eğiliyoruz. Ruhunuz şad olsun…

Kırım davasının ve Türk harsının sadık kalemi, Azerbaycanlı büyük Türkolog Nazim Nəsrəddinov yazılarında başta İsmail Gaspıralı, Ünsizadeler ve diğer Türk milletinin unutulmazlarını Kırımınsesi Gazetesinde yazdı.
Kendisi vefat etti ancak yazıları Kırımınsesi Gazetesi’nde hayat buldu. Ölümsüz eserleri arşivimizdedir ve büyük Türk milletinin bilgilerine arz edilmiştir. Bugün doğum gününde aziz hatırasını saygıyla selamlıyoruz.

Hayatını Türk dünyasının ortak kültürüne, diline ve mukaddes Kırım davasına adayan; Azerbaycan Cumhuriyeti’nin “Emektar Öğretmeni”, büyük Türkolog ve araştırmacı-yazar Nazim Nəsrəddinov, doğum gününde kalplerdeki ve gazetemizin sayfalarındaki yerini koruyor. 15 Ağustos 1947 yılında dünyaya gelen ve 26 Kasım 2023’te fani aleme veda eden değerli yazarımız, ömrünün son anına kadar Kırımınsesi Gazetesi’nin en güçlü fikir neferlerinden biri olmuştur.

“Dilde, Fikirde, İşte Birlik” Ülküsünün Sayfalardaki Sesi
Nazim Nəsrəddinov; Kırım’ın yetiştirdiği büyük fikir adamı İsmail Bey Gaspıralı’yı, Türk aydınlanma tarihinin öncülerinden olan Ünsizadeler’i ve Türk milletinin hafızasından silinmeyecek daha nice unutulmaz kahramanları derin arşiv araştırmalarıyla gazetemiz Kırımınsesi’nde kaleme aldı. O, sadece geçmişi yazmadı; yazdıklarıyla köklü bir geçmiş ile aydınlık bir gelecek arasında köprü kurdu. Türk dünyasına ve Kırım davasına sunduğu bu eşsiz hizmetler, Dünya Kırım Tatar Derneği tarafından kendisine takdim edilen “Şeref Yarlığı” (Onur Belgesi) ile taçlandırılmıştı.

Fiziken Aramızdan Ayrılsa da Eserleri Arşivimizde Yaşıyor
Değerli yazarımız aramızdan ayrılmış olsa da, onun kaleminden çıkan her bir satır, her bir tarihi hakikat gazetemizin sayfalarında hayat bulmaya devam etmektedir. Kırımınsesi Gazetesi olarak, Nazim Nəsrəddinov’un mirasını yaşatmanın haklı gururunu taşıyoruz.

Büyük yazarımızın Türk dünyasının tarihine ışık tutan tüm makaleleri ve bilimsel incelemeleri gazetemizin dijital arşivinde muhafaza edilmektedir. Onun bu kıymetli mirası, araştırmacılar, gençler ve tüm Türk dünyası için birer başvuru kaynağı olarak büyük Türk milletinin bilgilerine arz edilmiştir.

Doğumunun 79. yıl dönümünde, Kırım sevdalısı ve gazetemizin gururu merhum Nazim Nəsrəddinov’u rahmet, minnet ve tükenmez bir özlemle anıyoruz. Fikirlerin, yazdığın tarihin ve hatıran bizimle yaşamaya devam edecek. Ruhun şad, mekanın cennet olsun Nazim Muallim!

Bugün doğum günü olan Kırım’ın Sesi yazarı, Türkolog merhum Nazim Nasreddinov’un aziz hatırasına ithafen hazırlanan bu araştırma dosyası, onun yıllar boyunca titizlikle izini sürdüğü Ünsizadeler ailesinin matbuat, maarif ve Türk dünyası tarihindeki yerini yeniden gündeme taşıyor. Nasreddinov’un araştırmaları, özellikle Səid, Cəlal ve Kemal Ünsizadelerin faaliyetlerini yalnız Azerbaycan basın tarihi içinde değil, Kırım’dan Kafkasya’ya uzanan ortak Türk kültür ve maarif hareketinin bir halkası olarak değerlendirmesi bakımından önem taşıyor.

Nasreddinov’un araştırma yöntemi ve Ünsizadeler

Nazim Nasreddinov’un çalışmalarının temel özelliği, genel kabulleri tekrarlamak yerine gazete nüshaları, arşiv kayıtları, ders kitapları ve dönemin yazılı belgeleri üzerinden ayrıntılı karşılaştırmalar yapmasıydı. Özellikle “Ziya” ve “Ziyayi-Qafqasiyyə” üzerine araştırmalarında nüsha tarihlerini, baskı süreçlerini ve yayın çevresini tek tek ele aldı. Kendisinin yayımladığı araştırmalarda gazetenin 25 Ocak 1879’dan 26 Haziran 1884’e kadar Tiflis’te yayımlandığı ve ilk iki nüshasının henüz bulunamadığı belirtilmektedir.

Ünsizadeler, 19. yüzyılın son çeyreğinde Azerbaycan Türkçesinin basın ve eğitim dili olarak gelişmesinde önemli bir eşik oluşturdu. Səid Ünsizadə Tiflis’te önce taşbasma faaliyetini başlattı, ardından matbaa imkânlarını genişletti. Cəlal Ünsizadə ise daha sonra “Kəşkül” çevresinde yayıncılık ve eğitim faaliyetlerini sürdürdü. Bu yönüyle üç kardeşin çalışmaları, gazete ile mektep arasında doğrudan bir maarif köprüsü kurdu.

Səid Əfəndi Ünsizadə ve “Ziya”nın doğuşu

“Ziya”, yalnız bir gazete değil, dönemin Türk-Müslüman toplumlarında eğitim ve bilinçlenme düşüncesini taşıyan bir yayın platformuydu. Səid Ünsizadə tarafından Tiflis’te çıkarılan gazete 1880 yılının sonlarından itibaren “Ziyayi-Qafqasiyyə” adıyla yayımlandı. Nasreddinov’un araştırmalarında bu ad değişikliğinin yalnız teknik bir tercih olmadığı, gazetenin okuyucu çevresi ve yayın hedefleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanır.

Tiflis’ten Türk dünyasına uzanan okuyucu ağı

Gazetenin etkisi Tiflis ve Kafkasya ile sınırlı değildi. Simferopol, Moskova, Petersburg, Ufa, Astrahan ve Tambov vilayetindeki Spassk gibi merkezlerden gelen mektuplar, “Ziya”nın geniş bir Türk-Müslüman okuyucu ağına ulaştığını gösteriyor. Bu tablo, Kırım ile Kafkasya arasındaki fikir dolaşımının henüz “Tercüman” döneminden önce de canlı olduğunu ortaya koymaktadır.

Nasreddinov’un yaklaşımında asıl dikkat çekici nokta da budur: Matbuat, onun için yalnızca gazete tarihi değildir. Gazete; okul, kitap, dil, öğretmen ve toplum arasındaki ilişkinin tarihî belgesidir.

Eğitim tarihi: Gazeteden ders kitabına

Ünsizadelerin maarifçilik anlayışının en önemli taraflarından biri, ana dilinde eğitim materyali üretmeleriydi. Səid Ünsizadə’nin “Əqaid və Nəsaih” adlı çalışması bu çizginin önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilirken, Cəlal Ünsizadə’ye atfedilen “Risaleyi-Hesabiyyə” ise 1884 yılında Tiflis’te yayımlanan dikkat çekici bir hesap kitabıdır.

Nasreddinov’un araştırmasına göre “Risaleyi-Hesabiyyə”, “Kəşkül” mətbəəsində basılmış, 28 sayfalık ve başlangıç düzeyindeki Müslüman öğrenciler için hazırlanmış bir ders kitabıdır. Kitabın dilinin sade ve açık Türkçe olması özellikle vurgulanmıştır. Ayrıca eserin yayımlanması için sansür makamından 14 Ocak 1884 tarihinde izin alınması, eğitim materyalinin hazırlanması ile basım süreci arasındaki bürokratik aşamayı da göstermektedir.

Pedagojik yaklaşımın önemi

“Risaleyi-Hesabiyyə”nin önemi yalnız ilk Türkçe hesap kitaplarından biri olmasından kaynaklanmaz. Kitabın önsözünde Müslüman okullarında hesap ilminin yeterince okutulmadığı, bunun nedenlerinden birinin öğrencilerin seviyesine uygun ana dilli kitapların bulunmaması olduğu belirtilir. Böylece Ünsizadelerin eğitim anlayışı açık biçimde ortaya çıkar: Maarif yalnız okul açmak değil, o okulda kullanılacak kitabı da üretmektir.

Bu anlayış, daha sonra Kırım’da İsmail Bey Gaspıralı’nın geliştireceği eğitim ve yayıncılık hareketiyle güçlü bir ortak zemine kavuşacaktır.

Ünsizadeler ve İsmail Bey Gaspıralı: fikirden ortak ülküye

Azerbaycan-Kırım maarifçilik köprüsünün en önemli boyutlarından biri, Ünsizadeler ile İsmail Bey Gaspıralı arasında görülen fikir yakınlığıdır. Gaspıralı’nın daha sonra “Dilde, fikirde, işte birlik” şeklinde sembolleşen düşüncesi; dilin sadeleştirilmesi, eğitimde yenileşme ve Türk-Müslüman toplumları arasında haberleşme ağının kurulması esaslarına dayanıyordu.

Səid Ünsizadə’nin Tiflis’te yürüttüğü faaliyetler bu düşüncenin Kafkasya’daki erken örnekleri arasında görülebilir. Gaspıralı’nın “Tercüman” çevresinde geliştirdiği yayıncılık anlayışı ile Ünsizadelerin “Ziya” ve “Kəşkül” üzerinden yürüttüğü faaliyetler arasında doğrudan bir tarihî devamlılık kurmak yerine, aynı büyük maarifçilik zemini içinde birbirini tamamlayan iki damar olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Nasreddinov’un çalışmaları da bu bağlantıyı özellikle matbuat, dil ve eğitim ekseninde okumaya imkân vermektedir.

Nazim Nasreddinov’un bıraktığı araştırma mirası

Nasreddinov’un “Ziya”, Ünsizadeler ve ilk Türkçe ders kitapları üzerine çalışmaları, unutulmuş gazete nüshalarını ve eğitim tarihinin küçük görünen fakat büyük anlam taşıyan ayrıntılarını yeniden gündeme taşıdı. Onun metodolojisinde bir gazetenin tek bir haberinden hareketle daha geniş bir tarihî bağlam kurulması; ancak bu bağlamın arşiv, nüsha ve bibliyografik verilerle sınanması esastı.

Bugün Ünsizadeleri yeniden konuşmak, yalnızca geçmişte yaşamış üç maarifçinin biyografisini hatırlamak değildir. Bu miras; Tiflis, Şamaxı, Bakü, Kırım ve İstanbul arasında kurulan fikir, dil, eğitim ve matbuat dolaşımının tarihini yeniden düşünmektir.

Nasreddinov’un aziz hatırasına ithaf edilen bu dosyanın temel sonucu açıktır: Ünsizadeler, Azerbaycan basın tarihinin bir sayfası değil; Türk dünyasında modern maarifçilik ve ortak matbuat düşüncesinin erken mimarlarıdır. “Ziya”nın sayfalarından yükselen maarif ışığı, Kırım’da Gaspıralı’nın “Tercüman”ıyla başka bir biçim kazanmış; farklı coğrafyalarda aynı büyük ülkünün, yani dilde, fikirde ve eğitimde yakınlaşmanın zeminini hazırlamıştır.

Azerbaycan Cumhuriyeti Emektar Öğretmeni, saygın Türkolog ve yazar Merhum Nazim Nasreddinov, ömrünü Türk dünyasının kültürel ve edebi bağlarını canlandırmaya adamış müstesna bir şahsiyettir. Nasreddinov’un akademik metodolojisinin merkezinde, ‘unutulmuş, sansürlenmiş veya arşiv tozları arasında kaybolmaya yüz tutmuş Türk maarifçilerini birincil kaynaklardan hareketle gün yüzüne çıkarmak’ yer alır. Onun titizlikle yürüttüğü arşiv arkeolojisinin en önemli meyvesi ise 19. yüzyıl Kafkasya ve Türk dünyası aydınlanmasının öncüleri olan Ünsizade Kardeşler (Səid, Celal ve Kemal Ünsizade) üzerine yaptığı derinlemesine çalışmalardır.

Nasreddinov, matbuat tarihi araştırmalarında yalnızca kronolojik bir döküm yapmamış; mektuplar, hatıratlar, dönemenin resmi yazışmaları ve bizzat gazete nüshaları üzerinden karşılaştırmalı bir metin analizi yöntemi benimsemiştir. Ünsizade kardeşlerin izini Şamahı’dan Tiflis’e, Bakü’den İstanbul ve Ankara’ya kadar süren yazar, bu aydınların Türk dünyasındaki erken dönem fikirsel entegrasyonun mimarları olduğunu vesikalarla ispat etmiştir.

2. Səid Əfəndi Ünsizadə ve “Ziya” / “Ziyayi-Qafqasiyyə” Gazetesi Dönemi (1879–1884)

Nazim Nasreddinov’un makalelerinde en çok üzerinde durduğu tarihi mecralardan biri, imtiyaz sahibi ve başmuharriri Səid Əfəndi Ünsizadə olan Ziya (1879) ve onun devamı niteliğindeki Ziyayi-Qafqasiyyə (1880–1884) gazetesidir. Nasreddinov’un tespitlerine göre bu yayınların Türk dünyasındaki işlevi ve özellikleri şu şekildedir:

• Tiflis Taşbasma Matbaası: Səid Ünsizadə, Tiflis’te kurduğu özel matbaası vasıtasıyla Çarlık Rusyası boyunduruğu altındaki Müslüman Türk topluluklarına ilk defa kendi anadillerinde ve düzenli bir biçimde hitap etme imkanı bulmuştur.
• Geniş Dağıtım Ağı: Nasreddinov, gazetenin sadece Kafkasya ile sınırlı kalmadığını; Kırım, Kazan, Türkistan ve Osmanlı coğrafyasındaki (özellikle İstanbul) entelektüel çevrelere ulaştığını arşiv belgeleriyle ortaya koymuştur.
• Bölgesel Muhabir Ağı: Gazetenin Şeki muhabiri Nakam (İsmayıl bəy Hacı Məhəmməd bəy oğlu) gibi yerel aydınların yazılarını inceleyen Nasreddinov, mülki ve edebi uyanışın taşradaki izlerini bu yayın üzerinden deşifre etmiştir.

3. Eğitim Tarihi ve İlk Türkçe Ders Kitapları Çözümlemesi

Bir eğitimci gözüyle tarihi metinlere yaklaşan Nazim Nasreddinov, Ünsizadelerin pedagojik mirasını ve hazırladıkları ilk Türkçe/Türk dilli ders kitaplarını şu başlıklar altında akademik analize tabi tutmuştur:

İncelenen Eser	Müellifi / Yayımcısı	Öne Çıkan Pedagojik Özelliği	Nasreddinov’un Çözümlemesi
“Əqaid və Nəsaih” (1882)	Səid Əfəndi Ünsizadə	Sade Türkçe (“sadə türki dilimizdə”), ahlaki ve dini öğretilerin pedagojik usullerle çocuklara aktarımı.	Eserin dini dogmatizmden uzak, çocuk psikolojisine uygun bir “tənzibül-əxlaq” (ahlak terbiyesi) kitabı olduğunu vurgulamıştır.
“Risaleyi-Hesabiyyə” (1884)	Axund Cəlal Ünsizadə	Pozitif bilimlerin (matematik/hesap) Türk dilinde ve modern mektep müfredatına uygun biçimde öğretilmesi.	Batı tarzı eğitime geçişte yerli ve milli imkanlarla hazırlanan ilk rehber kitaplardan biri olduğunu savunmuştur.

Nasreddinov, bu eserlerin bugünkü Latin grafikli modern alfabeye transfoneliterasyon edilerek yeniden basılmasının, Türk eğitim tarihinin köklerini anlamak açısından hayati bir zorunluluk olduğunu her fırsatta dile getirmiştir.

4. İsmail Bey Gaspıralı ve Ünsizadeler Bağlamında Fikir Birliği

Nazim Nasreddinov’un Kırım’ın Sesi Gazetesi’ndeki yazı hayatının ana omurgasını, Kırım ile Azerbaycan maarifçiliği arasındaki organik bağ oluşturur. Yazar, Səid Ünsizadə ile Kırım Tatar mütefekkiri İsmail Bey Gaspıralı (1851-1914) arasındaki akide ve meslek dostluğunu şu satır başlarıyla ilan etmiştir:

• “Dilde, Fikirde, İşte Birlik”: Gaspıralı’nın Tercüman gazetesi ile başlattığı usul-i cedid hareketi ve dilde birlik fikrinin öncülleri ve eş zamanlı destekçileri Ünsizade kardeşlerdir.
• Ortak Yayıncılık ve Dayanışma: Nasreddinov, Gaspıralı’nın Tiflis’teki Ziya matbaası ve Ünsizade kardeşlerin entelektüel birikimiyle sürekli temas halinde olduğunu, Kafkasya ve Kırım aydınlanmasının birbirini besleyen iki nehir gibi aktarıldığını mektuplarla belgelemiştir.
• Kırım’ın Sesi’ndeki Misyon: Nasreddinov’un gazetemizin editörlüğüne yaptığı çağrılarda belirttiği üzere; bu iki ekolün ortak mirası, bugün Türk dünyasının kültürel entegrasyonu için rehber edinilmesi gereken en yalın formüldür.

Sonuç ve Gelecek Projeksiyonu

Nazim Nasreddinov, ömrünün son demine kadar Ünsizadelerin ve İsmail Bey Gaspıralı’nın aziz hatırasını yaşatmak için çabalamış; Səid Ünsizadə’nin İstanbul Fatih Camii Haziresi’ndeki mezarının ve Celal Ünsizade’nin Ankara’daki son izlerinin korunması adına toplumsal hafızayı diri tutmuştur. Bugün, onun doğum gününde (15 Ağustos), geride bıraktığı bu muazzam akademik meşale Kırım’ın Sesi Gazetesi sayfalarında parlamaya devam etmektedir. Ruhun şad olsun, büyük muallim!

Akademik kaynakça

1. Nazim Nasreddinov, “Ziya” ve “Ziyayi-Qafqasiyyə” üzerine araştırmaları, Kırım’ın Sesi Gazetesi.
2. Nazim Nasreddinov, “Türkdilli ilk hesab dərsliyimiz – Risaleyi-hesabiyyə”, 2021.
3. Nazim Nasreddinov, “Səid Əfəndi Ünsizadə və türk dünyasının aydınları”.
4. “Ziya” – “Ziyayi-Qafqasiyyə” gazetesinin dil ve yayın tarihi üzerine araştırmalar.
5. Ünsizadeler ve Azerbaycan millî matbuat tarihi üzerine akademik çalışmalar.

• Nazim Nəsrəddinov: Səid Əfəndi Ünsizadə ve Türk Dünyasının Aydınları
• Türkdilli İlk Hesap Dərsliyimiz – Risaleyi-Hesabiyyə
• Ziya – Ziyayi-Qafqasiyyə

• Strategiya.az – “Ziya” qəzetinin qaranlıq taleyi
• 525-ci qəzet – Milli mədəniyyət və düşüncə tariximizin “Ziya” səhifəsi
• ZiM.Az – “Əqaid və Nəsaih” araşdırması

Nazim Nasreddin

Akademik Kaynakça Taslağı (Nasreddinov Çalışmaları İçin)

Nasreddinov, N. “Səid Əfəndi Ünsizadə (1842-1903) və Türk Dünyasının Aydınları”, Kırım’ın Sesi Gazetesi, Tarih Araştırmaları Dizisi.

Nasreddinov, N. “Təlimül-ətfal, tənzibül-əxlaq adlı dərsliyinin maddeyi-tarixi və ibrətamiz nəsihətləri”, Kırım’ın Sesi Gazetesi, Eğitim Tarihi Yazıları.

Nasreddinov, N. “Ziya ve Ziyayi-Qafqasiyyə Gazetelerinin Türk Dünyasındaki Dağıtım Ağları”, Matbuat Tarihi Bildirileri.

Gaspıralı, İ. & Ünsizadə, S. “Mektubat ve Fikir Ortaklığı Üzerine Notlar” (Derleyen: Nazim Nasreddinov).