AQMESCİTNİÑ TARİHİY SEYİT-HALİL ÇELEBİ CAMİSİ APARTMAN OLARAQ QALMAQTA
AQMESCİTNİÑ TARİHİY SEYİT-HALİL ÇELEBİ CAMİSİ APARTMAN OLARAQ QALMAQTA
Kırımınsesi Gazetesi
AQMESCİT – Qırımnıñ paytahtı Aqmescitniñ eski şeer qısmında, Holmistıy soqağında yer alğan tarihiy Seyit-Halil Çelebi camisi, sovet devrinde ulağan facianıñ izlerini bugün de taşımaqta. Halq arasında “Çingene camisi” ya da “Tokal-Cami” olaraq bilingen bu XIX asır mimariy abidesi, adiy bir mesken (apartman) olaraq qullanılmağa devam ete.
Cami aqqında qısqa tarih ve şimdiki vaziyet:
- Adınıñ manası: İbadethane öz resmiy adını qurucısı olğan Seyit-Halil Çelebiden alğan. Amma o devirde mahallede musulman Romanlar (çingeneler) sıq yaşağanı ve bu camige ibadetke kelgeni içün halq oña “Çingene camisi” degen. “Tokal-Cami” adı ise minaresiz, balaban olmayan binalar içün qullanılğan.
- Sovet harlığı: Sovetler Birligi zamanında dinge qarşı küreş neticesinde cami qapatıldı. Bina tamamen yıqılmadı, amma içki divarları bölünüp, insanlar yaşağan odaqlarğa ve apartmanğa çevirildi.
- Bugünki sıfatı: Tışından baqqanda özgün pencereleri ve divar yapısı qısmen belli olsa da, bina alâ daa hususiy mülk (ev) statusında qalmaqta, yani ibadetke ya da ziyaretke açıq degildir.
Simferopol’niñ eski şeer bölgesinde yer alğan Seyit Halil Çelebi Camii, Qırım Tatarlarınıñ dinî ve medeniy mirasınıñ mühim abidelerinden biridir. Çingene Camii ve Tokal-Cami adları ile de tanınğan bu tarihiy yapı, XIX asırnıñ ortalarında inşa etilgen. Sovyet devrinde ibadet yeri olma hususiyetini kaybetken cami, soñra yaşayış evine çevrilgen. Bugün ise yapı, Qırım Tatar tarihiniñ şehir içindeki izlerini yaşatqan mühim bir hatıra olaraq qarşımızda turmaqta.
Seyit Halil Çelebi Camii ve tarihiy kuruluşu
Seyit Halil Çelebi Camii, Simferopol’niñ Slobodka bölgesinde, XIX asırnıñ ortalarında taş malzemeden inşa etilgen. Yapılış tarihine dair kaynaklarda 1859–1860 seneleri körsetilse de, bazı araştırmalarda 1856 senesi de zikredile. Bu tarihiy farq, caminiñ kuruluş devrine dair arşiv malümatlarınıñ ayrıca incelenmesiniñ zaruriyetini körsete.
Caminıñ inşaatını başlatqan şahıs olaraq Hacı Seyit Halil Çelebi adı öne çıqa. Seyit Halil Çelebi, 1833 senesinde şeerge evvel qadıy, soñra qadıasker olaraq tayin etilgen. 1849 senesinde ise Qırım müftüligi vazifesi içün namzetlerden biri olğanı belirtilmekte. Bazı kaynaklarda caminiñ banisi olaraq Karik-Assal adı da geçe. Bu sebepten, kuruluş meselesinde farklı rivayetlerniñ barlığını belirtmek tarihiy doğrulıq bakımından mühimdir.
Caminıñ ilk mimari hususiyetleri
Caminıñ ilk şekli bir qatlı, salon tipindeki taş yapıdan ibaret olğan. Bina içinde esas yerini ibadet zalı teşkil etken. Şimal tarafında giriş lobisi ve ağac merdivenli mahfil bulunğan. Cenup tarafında ise mihrab yer alğan.
Tavanı ve zemini ağactan yapılğan cami, Qırımnıñ XIX asır musulman mimarisine has sadelik ve işlevsellikni aks ettirgen. Bu yapı, yalnız ibadet yeri olaraq degil, etrafında cemaat hayatı şekillengen bir mahalle merkezi olaraq da hizmet etken.
Minare ve vakıf mirası
XIX asırnıñ soñu ile XX asırnıñ başlarında caminiñ şimal-batı köşesine Osmanlı usulinde minare qurulğan. Bu minareyi, toprak sahibi Aji-Şeyh Alime Sultan Abduramançikova, Kaptan Abduramançikovnıñ dulı, maliyelestirgen. Minareniñ 72 basamağı olğan ve inşaatı içün 1500 ruble sarf etilgeni kaynaklarda yer ala.
O devirde caminiñ imamı Bekir Efendi olğan. Caminıñ etrafında yaklaşık 1000 metrekarelik avlu ve birkaç evden ibaret vakıf mülkü de bulunğan. Bu mülklerniñ bir qısmı bugün Kladbiщenskaya sokağındaki 58, 64 ve 66 numaralı evlerge uyğunlaştırıla. Vakıf sistemi, caminiñ maddiy ihtiyaçlarınıñ karşılanmasına ve cemaat hayatınıñ devamına yardım etken.
1913 senesinde mühim dinî hadise
Seyit Halil Çelebi Camii tarihiniñ en dikkat çekici hadiselerinden biri 1913 senesinde yaşanğan. Kaynaklarda, bu camide yarımadada ilk defa hutbeniñ Arapça yerine Türk tilinde oqılğanı belirtilmekte.
Hutbeniñ tiline dair bu malümat, Qırım Tatarlarınıñ dinî hayatında ana tilniñ mevqei meselesiniñ tarihiy köklerini añlamaq bakımından mühimdir. Lâkin hadisenin bütün tafsilâtı, hutbeniñ tam metni ve o devirdeki cemaat tepkileri hakkında daha geniş arşiv araştırmasına ihtiyaç bar.
Sovyet devrinde caminiñ qapatılması
1920’li senelerniñ ortalarında Seyit Halil Çelebi Camii cemaatiniñ başında Yahya Kurtamet bulunğan. Süleyman Yahya Karikov kâtiblik vazifesini yürütken, imam ve hatiplikni İsmail Süleyman-oğlu Airçinski, müezzinlikni ise İsmail Bosna yapqan.
Bu devirde Sovyet makamları cami binasına dair vergi ödenmesini talep etken. Cemaatke ait ibadet binası içün 28 ruble 76 kopek miqdarda vergi belirtilgen. Bu malümat, dinî müesseselerniñ Sovyet idaresi devrinde karşılaşqan idari ve maliy baskılarınıñ bir misali olaraq değerlendirile.
25 Ekim 1931 tarihli Qırım Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez İcra Komitesi Prezidyumu qararı esasında cami qapatılğan. Qapatılğan vaqıtta yapı, kiremit çatılı, sekiz büyük ve sekiz küçük pencereli bir bina olaraq tarif etilgen. Ayrıca iki odalı tek qatlı mektep binası ve ofis yeri de bulunğan.
Minareniñ yıqılması ve binanıñ başqa maksatlarda qullanılması
1930’lı senelerniñ ortalarında caminiñ minaresi yıqılğan. Caminıñ binasında soñra “14 Ekim Yıldönümü Tatar balalar baqçası” ve 12-nci Qırım Tatar yatılı orta mektebiniñ atölyeleri yer alğan.
Qırım Tatar edebiyatınıñ mühim isimlerinden Cengiz Dağcı da bu mektebniñ mezunu olğan. Dağcınıñ eserlerinde camiden bir qaç kere bahsedilmesi, yapınıñ yalnız mimari bir bina degil, aynı zamanda hatıra ve edebiyat mekânı olğanını da körsete.
Harbiy merkezden yaşayış evine
1940’lı senelerden 1957 senesine qadar cami binası Tavriçeskiy harbiy bölgesiniñ hava müdafaa radyo-tehnik alayına merkezlik etken. Soñra yapı, koridor planlı eki qatlı yaşayış evine çevrilgen.
Bu devirde caminiñ ilk mimari tertibi büyük ölçüde deñiştirilgen. İbadet zalı, mahfil ve mihrab gibi dinî işlevlerge bağlı mekânlar eski vazifesini kaybetken. Bina, tarihiy kimliginden uzaqlaştırılğan başqa bir qullanım şekline keçirgen.
Bugünki vaziyet ve tarihiy miras meselesi
Seyit Halil Çelebi Camii, Simferopol’de cemaatke iade etilmegen İslam dinî yapılarından biri olaraq zikredile. Kaynaklarda, bu binanıñ yanında eki mezarnıñ da bulunğanı belirtilmekte. Bu mezarlarnıñ tarihiy vaziyeti ve bugünki qorunma durumu ayrıca araştırılmalı meseleler arasındadır.
Bugün caminiñ eski binası, Qırım Tatarlarınıñ Simferopol tarihindeki izlerini añlatqan bir hatıra mekânı olaraq mühimdir. Onıñ tarihiniñ araştırılması, mimari hususiyetleriniñ belgelenmesi ve cemaat mirası ile bağlarınıñ ortaya çıqarılması, Qırım Tatar tarihiy hafızasınıñ qorunmasına yardım etecek.
Seyit Halil Çelebi Camii misali, dinî yapılar bir milletniñ yalnız ibadet hayatını degil, şehirdeki yerleşim tarihini, sosyal teşkilâtını, vakıf ananelerini ve kültürel kimligini de yaşata. Bu sebepten, caminiñ tarihiniñ gelecek nesillerge doğru ve güvenilir şekilde aktarılması mühim vazifedir.
Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, Qırım Tatarlarınıñ tarihiy ve medeniy mirasınıñ araştırılmasına, belgelenmesine ve gelecek nesillerge aktarılmasına ehemmiyet beremiz.
