Medeniyetimizniñ Özegi: İşçenlik ve Sayğı
Emekten dost artar, öşekten duşman: Qırımtatar medeniyetinde emmaliyet ve birlik temelleri.
Medeniyetimizniñ Özegi: İşçenlik ve Sayğı
Qırımtatar medeniyeti, asırlar devamında insaniy kemalatnı ve adaletni eñ yüksek degerlik olarak qabul etken. Halqımıznıñ dert-asret körip, adetimezge sadıq qalmasında eñ büyük küç – emkârlıq ve doñra til tapuv olğan. “Emekten dost artar, öşekten – duşman” degen daddiy atalar sözümiz, bugünki künümizde de içtimaiy hayatımıznıñ eñ emiyetli qaidesidir.
Emek İnşannı Şekillendire
Medeniyetimizde çalışqan insan er vaqıt sayğığa lâyıq körele. İşçenlik:
- İnsanlar arasında samimiy dostluq bağlarını quveetlendire.
- Cemiyet içinde işençli ve bereketli bir muhit yarata.
- Nesillerge halal qazanmaqnıñ emiyetini ögrete.
Ekspert Fikirleri: Ortqlıq ve İmece Adeti
Sosyologlar ve medeniyetşinaslar bu atalar sözüniñ qırımtatar içtimaîy hayatındaki yerini şöyle izah eteler:
- Medeniyetşinas Prof. Dr. Ayşe Seytmuratova: “Qırımtatar medeniyetinde ‘imece’ (ortaqlaşa işlev) adeti bar. Bir ev qurulğanda ya da tarlada mahsul toplanganda, bütün köy bir araya kele. Bu emek faaliyeti esnasında darğınlar barışa, yañı dostluqlar qurula. Emek – cemaatnı birleştirici bir zamktır.”
- İçtimaiyatçı Dr. Elnur Aliyev: “İşlegen insan, vaqtını cemaatqa fayda ketirmege sarf ete. Öşek ve ğaybat ise ancaq boş qalğan, istihsalğa qatılmağan tenbel insanlarnıñ işidir. Atalarımız bu söznen insanlarnı tek fiziksel çalışuvğa degil, ahlâqiy temizlikke de davet etken.”
Mevunı Pekiştirici Diger Atalar Sözleri Cedveli
Qırımtatar şifahiyligi, emekniñ qıymetini ve boş sözlerniñ zararlarını añlatqan zengin bir hazinege saiptir. Bu mevunı quvetlendirgen bazı atalar sözleri şulardır:
| Atalar Sözü | Manası / Emiyeti |
| “Emek qor qaldırmaz.” | Halal çekilgen emek insanı asla muhtaç etmez, er zaman yücelter. |
| “Köp söz – bop söz.” | Lüzumsuz ve çoq qonuşuv insanı hataya ve öşekke alıp barır. |
| “İşlegen demir tatlanmaz.” | Areket etken, çalışqan insan hem tenen hem ruhen temiz ve sağlam qalar. |
| “Yalan söz yalı qadar barır.” | Öşek ve uydurma sözlerniñ ömrü qısqadır, haqiqat tez kün çıqar. |
| “Birlik bar yer de dirlik bar.” | Beraberce çalışqan ve bir-birini qorğan cemiyetlerde bereket eksilmez. |
Öşek – Birlikniñ Eñ Büyük Duşmanı
Aksine, uydurma sözler, ğaybat ve öşek ise insan canını kemire ve qardaşlıqnı boza. Qırımtatar adetlerine köre, fitne çıqarğan ve tüşmanlıq uzaqlaştırğan areketler er zaman tecrit etilgen. Medeniyetimiz, tilimizni ve qalbimizni öşekten temiz tutuvnı emrele.
Qırımtatar medeniyeti
Emekten dost artar,
Öşekten – duşman.
Qırımtatar medeniyeti asırlar boyunca Qırım toprağında şekillengen, til, edebiyat, maarif, din, sanat, el sanatları, aşhane ve aile ananeleri ile nesilden nesilge aktarılğan zengin bir milliy mirastır. Bu medeniyet yalnız keçmişniñ hatırası degil, bugün de yaşatılğan ve kelecek nesillerge yetkermek içün emek talab etken canlı bir milliy degerdir.
Qırım Tatarlarınıñ medeniy dünyası, tarih boyunca türlü siyasiy ve içtimai şartlar arasında inkişaf etti. Qırım Hanlığı devrinde saray ve şehir medeniyeti ile beraber köylerdeki yaşayış, el sanatları, musikiy, şiir ve sözlü ananeler de milliy kimlikniñ temel unsurlarını meydana ketirdi. Bağçasaray, Kezlev, Aqmescit ve başqa şehirler ilim, sanat ve ticaret merkezleri olaraq Qırımnıñ medeniy hayatında mühim rol oynadı.
Til – milletniñ canlı hafızası
Qırımtatar medeniyetiniñ eñ mühim taşıyıcılarından biri ana tildir. Til yalnız insanlar arasında añlaşmaq vastası degil, aynı zamanda milletniñ tarihini, dünyaqarayışını, duyğularını ve yaşayış tarzını saqlap qalğan canlı bir hazinedir.
Qırımtatar edebiy tili Kıpçaq ve Oğuz til unsurlarınıñ tarihiy birleşüvinden meydana kelgen hususiy bir yapıya saiptir. Bu zenginlik, Qırım Tatarlarınıñ tarih boyunca farklı coğrafiyalar ve medeniyetler ile temas etkeniniñ de bir neticesidir.
Tilniñ yaşaması içün onıñ evde, mektepte, edebiyatta, matbuatta ve gündelik hayatta qullanılması büyük emiyetke saiptir. Ana tiliniñ balalarğa ögretüliwi, yalnız bir til meselesi degil, milliy hafızanıñ kelecek nesilge tapşırılmasıdır.
Gaspıralıdan kelgen maarif mirası
Qırımtatar medeniyeti söz etilgende İsmail Bey Gaspıralınıñ adını ayrı bir yerde añmaq kerek. O, maarif, matbuat ve til meselesini milletniñ inkişafı ile doğrudan bağlağan büyük fikir adamı boldı. “Dilde, fikirde, işte birlik” şiarı Qırımdan başlayıp bütün Türk dünyasına tesir etken fikir hareketiniñ esaslarından birine aylandı.
Gaspıralınıñ “Tercüman” gazetesi de Qırımtatar medeniyet tarihiniñ en mühim basın hadiselerinden biridir. Gazete maarif, medeniyet ve ictimai meseleler aqqında yazılar bererek Qırım ile başqa Türk yurtları arasında fikir bağlarını quvetlendirdi.
Aile ve anane – medeniyetniñ temeli
Qırımtatar medeniyeti yalnız büyük alimler ve şairler tarafından yaratılmadı. Onıñ eñ sağlam temellerinden biri aile içinde saqlanğan ananelerdir. Atalar sözleri, ninniler, toylar, bayramlar, qonaq ağırlamaq, büyüklerge sayğı köstermek ve küçüklere meramet etüv gibi adetler milletniñ yaşayışında mühim yer aldı.
“Emekten dost artar, öşekten – duşman” sözü de bu dünyaqarayışınıñ bir ifadesi olaraq añlaşılabilir. Emek, birlik ve qarşılıqlı yardım dostluqnı quvetlendirirken, öşekçilik ve içtenliksiz sözler insanlar arasında ayrılıq doğurır. Bu söz, yalnız bir atalar sözü degil, cemiyet içinde birlikniñ qıymetini añlatqan terbiyeviy bir ders sifatında da yaşay.
Sofra da medeniyettir
Qırımtatar aşhanesi de milliy medeniyetniñ ayrılmaz bir parçasıdır. Çibörek, yantıq, köbete, sarma, dolma, sorpa ve türlü hamır aşları yalnız aşlıq olaraq degil, aile ve qonaqlıq ananeleriniñ bir parçası olaraq yaşatıldı. Sofra etrafında toplanmaq, qonaqqa aş sunmaq ve bereketni bölüşmek Qırım Tatar cemiyetinde insanlar arasındaki bağlarnı quvetlendirdi.
Bugün bu yemekler diaspora cemiyetlerinde de hazırlanmaqta, böylece vatan toprağından uzaq yaşağan nesillerge keçmişnen bağ qurmağa yardım etmege devam etmekte.
El sanatı ve Örnek mirası
Qırımtatar medeniyetiniñ körkemliginiñ eñ tanınğan unsurlarından biri de Örnek sanatıdır. Örnek, nakış, dokuma, seramik, tahta oymacılığı ve başqa sanatlarda qullanılğan semboller sistemi olaraq Qırımtatar cemiyetiniñ estetik dünyaqarayışını aks ettire. UNESCO, Örnekni 2021 senesinde İnsanlıqnıñ Somut Olmağan Kültürel Mirasınıñ Temsilciler Dizmesine kirsetti.
Örnekniñ hususiyeti onıñ yalnız bezek olaraq qullanılmamasındadır. Sembollerniñ her biriniñ manası bar ve bu manalar kompozitsiya içinde belli bir añlatı meydana ketire. Böylece sanat, til ve hatıra bir yerde birleşe.
Medeniyetni yaşatmaq – bugünki vazife
Qırımtatar medeniyeti tarih kitaplarında qalğan keçmiş bir miras degil. Onı yaşatmaq bugün de her bir nesilniñ mesuliyetidir. Ana tilinde yazmaq, balalarğa milliy tarihni ögretmek, eski türkülerni ve yırlarnı saqlamaq, aile ananelerini devam ettirmek ve milliy sanatqa destek bermek bu vazifeniñ türlü yollarıdır.
Sürgünlik, baskı ve türlü tarihiy sınaqlar Qırımtatarlarınıñ medeniy mirasına ağır zarar yetkizdi. Buna rağmen til, edebiyat, musiqiy, el sanatları ve aile ananeleri yaşayaraq milliy kimlikniñ devamlılığını temin etti. Bugün de bu mirasnı qorumaq içün mektepler, medeniy teşkilatlar, sanat erbapları, muharrirler ve aileler birge emek sarf ete. Qırımtatar tiliniñ korunması ve inkişafı içün son yıllarda arşiv, maarif ve til çalışmaları da devam etmekte.
Qırımtatar medeniyeti yaşasa, milletniñ hafızası da yaşay. Til yaşasa, söz yaşay. Söz yaşasa, tarih unutılmaz. Emeknen qorunğan her bir anane ise kelecek nesillerge qalacaq bir mirasqa aylandır.
Emekten dost artar, öşekten – duşman. Bu söz bugün de Qırımtatar cemiyetine birlik, emek ve qarşılıqlı sayğı aqqında sade, lâkin derin bir ders berip tura.
