Qırımtatar Edebiyatı Tarihi: Şair Hanlar, Kül Olğan Kütüphaneler ve Qadı Sicilleri

Asırlarnıñ Til ve Ruh Abidesi: Başlanğıçtan Bugünge Qırımtatar Edebiyatınıñ Tarihiy Yolu

SEYDİŞEHİR – Qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı, asırlar devamında açılğan ulu bir çınar kibidir. Bu çınarnıñ tamırları Altın Ordu devrine yetse, budaqları bugün Anadolu topraqlarında, Seydişehirde ve dünya yüzüne darqalğan millî ziyalılarnıñ qaleminde yeşermege devam ete. Kırımınsesi Gazetesi olaraq, halqımızın asil ruhını aksettirgen edebiyat tarihimizniñ episini – eñ qadîm devirlerden bugünki zamanğa qadar bir araya ketirdik.

Qadîm ve Orta Devir Edebiyatı (XIII – XV Asırlar)

Qırımtatar edebiyatınıñ ilk temelleri Altın Ordu ve ilk Hanlıq devrinde atıldı. Bu devirde edebiyat, umumtatar ve İslâm medeniyetiniñ tesirinde şekillendi.

• Mahmud Qırımlı: XIII asırda yaşağan ve Qırımtatar edebi tiliniñ ilk abidesi sayılğan “Yusuf ve Züleyha” destanınıñ müellifidir.
• Sayf Sarayi ve Kutb: Altın Ordu saraylarında qırımtatar ve qıpçaq tiliniñ inceliklerinen eserler yazğan ilk dâhilerdir.

Hanlıq Devri ve Saray Edebiyatı (XV – XVIII Asırlar)

Bu devir Qırımtatar edebiyatınıñ “Altın Devri” sayılır. Saray medeniyeti (Divan şiiri) ve Halq edebiyatı bir arada inkişaf etti.

• Şair Hanlar: I. Meñli Geray, I. Bahadır Geray (Rezmî) ve eñ başta askerî dehasınen beraber edebi zirve sayılğan II. Ğazi Geray (Bora) bu devirniñ padişah şairleridir. “Gül ve Bülbül” eseri bu devirniñ eñ güzel nümunesidir.
• Halq Saz Şairleri: Saray tilinden uzaq, halq tilinen yazğan Âşık Ömer ve Mustafa Cevheriy, tek Qırımda degil, bütün Şarq dünyasında meşhur oldı.

İsmail Bey Gaspıralı ve Canlanuv Devri (XIX Asırnıñ Soñu – XX Asırnıñ Başı)

Rus işgalinden soñra sarsılğan halq nizamı, ulu mütefekkir İsmail Bey Gaspıralı ve onun “Tercüman” gazetası ile yañıdan doğdı. “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarı, edebi dilde de yañı bir uyanış ketirdi.

• Üsein Şamil Toqtargazi ve Abdullah Latif-zade: Halqnıñ dertlerini, cehaletke qarşı küreşini şiirlernen anlattılar.
• Noman Çelebicihan: Millî şairimiz ve devlet reisimiz, bugünki millî gimnimiz olğan “Ant Etkenmen” şiiri ve “Çolpan” kibi nesirlerinen edebiyatqa millî ruh aşıladı.

 Şorba Devri ve Sovyet Basqısı (1920 – 1944)

Bu devirde Qırımtatar edebi tili latilleştirildi ve kene krilleştirildi. Büyük bir medeniy yükseliş yaşansa da, 1937-1938 Stalin Temizligi (Repressiya) neticesinde edebiyatımıznıñ eñ parlaq simaları yoq etildi.

• Bekir Çoban-zade: Ulu tilşinas ve şair. “Qırım”, “Amandat” kibi şiirlernen vatan sevgisini ilmiy asaletnen birleştirdi.
• Amdi Giraybay, Yamil Gafarov: Millî medeniyet yolunda şitlendirici küreş bergen ve genç yaşta şehit etilgen şairler.

Sürgünlik Devri Edebiyatı (1944 – 1989)

18 Mayıs 1944 facialı vatan sürgünligi, edebiyatnı da mefküreviy qorqu astına qoydı. Lâkin Özbekistan topraqlarında ve diger yerlerde qırımtatar edebi tili “Yıldız” mecmuası etrafında gizlice ve azatlıq aşkınen saqlandı.

• Şamil Aladin, Cengiz Dağcı: Eserlerinde Vatan Qırımnı, halqnıñ çekken acılarını ve asaletini bütün dünyaya tanıttılar.
• Eşref Şemi-zade, Şakir Selim: Sürgünlikte millî ruhnı uyanıq tutqan eñ küçlü qalem sahibleridir.

Vatanga Avdet ve Bugünki Zaman Edebiyatı (1989 – Bugün)

Vatanğa avdetnen beraber edebiyatımız yañıdan öz toprağında filizlendi. Bugün Qırımtatar edebiyatı, hürriyet, vatan özlemi, kimlik saqlav ve avropa medeniyetinen entegrasyon saifelerini yaşay. Seydişehir başta olmaq üzere Anadolu coğrafiyasındaki diaspora faaliyetleri ve Kırımınsesi Gazetesi kibi neşirler, bu devirniñ eñ müim edebiy ve içtimaiy köpürleridir.

Asırlarnıñ Til ve Ruh Abidesi: Başlanğıçtan Bugünge Qırımtatar Edebiyatı, Kül Olğan Kütüphaneler ve Arşivlerdeki Adalet Küreşi

Bir halqnıñ medeniy büyükligi, tek sılâhnıñ quvetinen degil, tefekküriniñ, edebiyatınıñ ve uquq nizamınıñ derinliginen ölçülir. Qırımtatar tarihi, bu davanıñ dünyadaki eñ parlaq nümunelerinden biridir. Qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı, asırlar devamında açılğan ulu bir çınar kibidir. Bu çınarnıñ tamırları Altın Ordu devrine yetse, budaqları bugün Anadolu topraqlarında, Seydişehirde ve dünya yüzüne darqalğan millî ziyalılarnıñ qaleminde yeşermege devam ete. Kırımınsesi Gazetesi olaraq, ecdadımızdan qalan el yazmalarınıñ, şair hanlarnıñ ve arşivlerde gizli qalan uquqiy zaferlerimizin izini sürerek halqımızın asil ruhını aksettirgen bu muazzam medeniyet yolculığını közler öñüne sereymiz.

1. Başlanğıç: Qadîm ve Orta Devir Edebiyatı (XIII – XV Asırlar)

Qırımtatar edebiyatınıñ ilk temelleri Altın Ordu ve ilk Hanlıq devrinde atıldı. Bu devirde edebiyat, umumtatar ve İslâm medeniyetiniñ tesirinde şekillendi.

• Mahmud Qırımlı: XIII asırda yaşağan ve Qırımtatar edebi tiliniñ ilk abidesi sayılğan “Yusuf ve Züleyha” destanınıñ müellifidir.
• Sayf Sarayi ve Kutb: Altın Ordu saraylarında qırımtatar ve qıpçaq tiliniñ inceliklerinen eserler yazğan ilk dâhilerdir.

2. Altın Devir: Hanlıq Devri ve Saray Edebiyatı (XV – XVIII Asırlar)

Bu devir Qırımtatar edebiyatınıñ “Altın Devri” sayılır. Saray medeniyeti (Divan şiiri) ve Halq edebiyatı bir arada inkişaf etti. Kırım Hanlığında devlet idare etmek ile şiir yazmaq bir-birinden iç bir vaqıt ayrılmadı. Tahtqa otırğan hanlar, ordular başında cenk eterken, aynı zamanda gönül dünyalarınıñ inceliklerini saray divanlarında misralarğa töktiler.

• I. Meñli Geray Han: Hanlıq edebiyatınıñ temellerini atqan, şairlerni ve ilim adamlarını sarayında toplayıp olarnı himaye etken ilk mütefekkir hanlardandır.
• II. Ğazi Geray Han (Bora): Edebiyat tarihimizniñ eñ parlaq dâhisidir. Savaş meydanlarında “Bora” kibi esken bu ulu han, qalemini qollanğanda eñ nazik duyğularnı işledi. Onun “Gül ve Bülbül” mesnevîsi, tasavvufiy hüsün ve lirik quvet ceetinden Şarq edebiyatınıñ şaheseri sayılır.
• I. Bahadır Geray Han (Rezmî): Şiirlerinde “Rezmî” laqabını qullandı. Onun yazdığı gazeller, sarsıcı lirik duyğuları ve insan ruhunıñ eñ derin köşelerini aksettirgen yüksek bir seste edi.
• Han-zade Hanum (Sarayda Qadın Asaleti): Qırımtatar saray medeniyetiniñ eñ müim hususiyetlerinden biri de qadın şairlerge berilgen emiyettir. I. Bahadır Geray Han’nıñ ömür arqadaşı olğan Han-zade Hanum, saray edebi meclislerinde iştirak etken ve yazdığı nazik şiirlernen qırımtatar qadınının entelektüel derecesini bütün dünyaya köstergen mühim bir timsaldir.
• Halq ile Saray Arasındaki Köpür (Âşık Ömer): Saray edebiyatı yüksek bir tabqağa hitap etse de, Gözlevli Âşık Ömer ve Mustafa Cevheriy kibi saz şairleri, saray estetikası ile halq tilini muazzam bir şekilde birleştirdiler. Âşık Ömer, tek Qırımda degil, bütün Osmanlı ve Şarq coğrafyasında divan şiiri tarzında şiirler yazabilgen eñ ulu saz ustası olaraq tarihe keçti.

3. Kül Olğan Hafıza: Qırım Hanlığı Kütüphaneleriniñ Acınıqlı Aqıbeti

Qırımtatar medeniyeti, Hanlıq devrinde İslâm dünyasınıñ ve Şarqniñ eñ zengin kütüphanelerine, el yazması kitap hazinelerine saip edi. Lâkin Rus Çarlığı ve Sovyet Rusiyesiniñ asırlar boyunca devam etken medeniy soyqırım (vandalizm) siyaseti, bu mühim hafızamıznı sistemli bir şekilde yoq etti.

• 1736 Faciası (Hansaray Kütüphanesiniñ Yaqılması): Qırımtatar kütüphaneciligine urulğan ilk ve eñ büyük darbelerden biri 1736 senesinde yaşandı. Rus Çarlığınıñ generali Burkhard Christoph von Münnich (Minik) ordusınen Bağçasarayğa basıp kirgende, medeniyet tarihimizniñ kalbi olğan Hansaraynı vahşiyce yaqtı. Bu büyük yanğında, Hanlıq devletiniñ asırlık resmiy kütüphanesi ve hanlarnıñ hususiy kitap qoleksiyaları kül oldı.
• 1783 İşgali ve “Kara Devir” Kitap Musadireleri: 1783 senesinde Qırım Hanlığı Rus Çarlığı tarafından tamamen işgal etildikten soñra, medeniy hayat tamamen sarsıldı. 1833 senesinde Rus makamları, Qırımdaki hususiy qoleksiyalardan, cami ve medreselerden biñlernen diniy, felsefiy, edebi ve tarihiy el yazmasını musadire etip, meydanlarda yaqtılar. Bu vahşiy devir Qırımtatar edebiyatı tarihinde “Kara Devir” (Kara Asır) olaraq adlandırıldı.

4. Arşivlerde Saqlanğan Tarih ve Qadı Sicilleri

Kütüphanelerimiz yaqılsa, medreselerimiz viran etilse de, Qırımtatar medeniyetiniñ devletçilik ve uquq hafızası tamamen yoq olmadı. Ecdadımızın adaletini, tilini ve idariy quvetini isbatlağan eñ mühim vesiqalar – Qadı Sicilleri (Şer’iyye Sicilleri) ve hanlıq fermanlarıdır.

• İstanbul Topkapı Sarayı Arşivi (Qurtarılğan Hafıza): Qırım Hanlığı ile Osmanlı Devleti arasındaki dörtyüz yıllık sıcaq munasebetler, İstanbul arşivlerini Qırımtatar tarihi içün eñ zengin menba eledi. Hanlarnıñ hususiy tuğraları ve qadîm Qırımtatar edebi dilinen yazılğan yüzlernen ferman, mektüp ve yarlıq İstanbulda saqlanmaqta.
• Rusiye Arşivleri ve Sankt-Peterburg: 1783 işgalinden soñra Qırımdan qaçırılğan, musadire etilgen el yazmaları ve resmiy vesiqalarnıñ büyük bir qısmı bugün Rusiye Devlet Kütüphanesi (Moskova) ve Sankt-Peterburgdaki Millî Kütüphane (Leningrad) fondlarında bulunmaqta. Ruslar tarfından Sankt-Peterburgğa taşınğan bu siciller, Qırımtatar uquq sisteminiñ ne qadar adil, nizami ve medeniy olğanını isbatlay.

5. İsmini Sildirmek İstemegen Qadınıñ Tarihiy Davası

Bu arşiv defterleriniñ tozlu saifeleri arasında öyle bir dava bar ki, o tek bir iqtisadiy tartışıv degil, bir insanın adını tarihten sildirmeme azminiñ abidesidir. XVIII asırnıñ başlarında, Bahçesaray mahkeme meclisine (Meclis-i Şer’e) asil bir qırımtatar qadını kelip otıra. Bu qadın, öz mülkü olan ve vaqtı ile Hanlıq ordusına qullanılmaq üzere berilgen büyük bir arazi (topraq) içün daava aça.

• Hanlıq memurları muayyen bir vaqıt keçken soñra bu topraqnı devlet hazinesine (Beytülmalğa) qaydetmege tırışalar ve qadınıñ adını resmiy mülkiyet defterlerinden silmege urunalar. Lâkin bu asil qayıt, qadınıñ sert qarşılığına oğray.
• Qadın mahkemede şunı talep ete: “Bu mülk maña atamdan qalan asil mirastır. Devletniñ quveti ya da memurlarnıñ qalem oyunları ile meniñ adım bu sicilden silinemez! Adalet, isimler sayesindedir. İsmim siliñse, uquqım da yoq olur.”
• Bahçesaray Qadısı, hanlıq memurlarnıñ basqılarına baqmadan, İslâm uquqınıñ ve Qırımtatar töresiniñ adalet prinsiplerine sadiq qala. Qadı, qadınıñ adını defterge yañıdan ve eñ parlaq mürekkeplernen yazdıra, topraqnıñ ona ait olğanını tasdiqlegen resmiy bir “Hücet” (mahkeme senedi) bere. Bu tarihiy dava, Qırımtatar qadınlarınıñ uquqiy quvetini ve qadılarnıñ tarafsızlığını köstergen müazzam bir vesiqadır.

6. Yakın Dönem ve Modern Edebiyat Yolu (XIX Asır – Bugün)

• İsmail Bey Gaspıralı ve Canlanuv Devri (XIX Asırnıñ Soñu – XX Asırnıñ Başı): Rus işgalinden soñra sarsılğan halq nizamı, ulu mütefekkir İsmail Bey Gaspıralı ve onun “Tercüman” gazetası ile yañıdan doğdı. “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarı, edebi dilde de yañı bir uyanış ketirdi. Bu devirde Üsein Şamil Toqtargazi ve Abdullah Latif-zade kibi dâhiler yetişti. Millî şairimiz ve devlet reisimiz Noman Çelebicihan, bugünki millî gimnimiz olğan “Ant Etkenmen” şiiri ile edebiyatqa millî ruh aşıladı.
• Şorba Devri ve Sovyet Basqısı (1920 – 1944): Bu devirde Qırımtatar edebi tili latilleştirildi ve kene krilleştirildi. 1937-1938 Stalin Temizligi (Repressiya) neticesinde edebiyatımıznıñ eñ parlaq simaları – dünyaca ünlü ulu tilşinas ve şair Bekir Çoban-zade, Amdi Giraybay ve Yamil Gafarov kibi şahsiyetler şehit etildi.
• Sürgünlik Devri Edebiyatı (1944 – 1989): 18 Mayıs 1944 facialı vatan sürgünligi, edebiyatnı da qorqu astına qoydı. Lâkin qırımtatar edebi tili “Yıldız” mecmuası etrafında gizlice saqlandı. Şamil Aladin ve Cengiz Dağcı, eserlerinde Vatan Qırımnı, halqnıñ çekken acılarını ve asaletini bütün dünyaya tanıttılar. Eşref Şemi-zade ve Şakir Selim sürgünlikte millî ruhnı uyanıq tuttılar.
• Vatanga Avdet ve Bugünki Zaman Edebiyatı (1989 – Bugün): Vatanğa avdetnen beraber edebiyatımız yañıdan öz toprağında filizlendi. Bugün Qırımtatar edebiyatı; hürriyet, vatan özlemi ve kimlik saqlav saifelerini yaşay. Seydişehir başta olmaq üzere Anadolu coğrafiyasındaki diaspora faaliyetleri ve Kırımınsesi Gazetesi kibi neşirler, bu devirniñ eñ müim edebiy, kültürel ve içtimaiy köpürleridir.

Ruhumıznıñ Kitapları ve Kimligi Ebediyyen Yaşaycaq

Rus medeniy qatliamına, yaqılğan kütüphanelerge ve sürgünliklerge baqmadan, halqımız öz edebiyatını, şiirini, uquqiy asaletini ve tilini hafızasında saqlap bugünge ketirmege becerdi. İsmini defterden sildirmek istemegen o qırımtatar qadını kibi, bugün Seydişehirde ve dünya yüzünde yaşağan halqımız da öz millî adını ve kimliğini tarihten sildirmemege azimlidir. Yaqılğan kitaplarımıznıñ ruhı, bugün millî neşirlerimizde ve yaş nesillerniñ qalemlerinde yañıdan doğmaqtadır.

İsmail Bey Gaspıralı ve Canlanuv Devri (XIX Asırnıñ Soñu – XX Asırnıñ Başı): Rus işgalinden soñra sarsılğan halq nizamı, ulu mütefekkir İsmail Bey Gaspıralı ve onun “Tercüman” gazetası ile yañıdan doğdı. “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarı, edebi dilde de yañı bir uyanış ketirdi. Bu devirde Üsein Şamil Toqtargazi ve Abdullah Latif-zade kibi dâhiler yetişti. Millî şairimiz ve devlet reisimiz Noman Çelebicihan, bugünki millî gimnimiz olğan “Ant Etkenmen” şiiri ile edebiyatqa millî ruh aşıladı.
Şorba Devri ve Sovyet Basqısı (1920 – 1944): Bu devirde Qırımtatar edebi tili latilleştirildi ve kene krilleştirildi. 1937-1938 Stalin Temizligi (Repressiya) neticesinde edebiyatımıznıñ eñ parlaq simaları – dünyaca ünlü ulu tilşinas ve şair Bekir Çoban-zade, Amdi Giraybay ve Yamil Gafarov kibi şahsiyetler şehit etildi.
Sürgünlik Devri Edebiyatı (1944 – 1989): 18 Mayıs 1944 facialı vatan sürgünligi, edebiyatnı da qorqu astına qoydı. Lâkin qırımtatar edebi tili “Yıldız” mecmuası etrafında gizlice saqlandı. Şamil Aladin ve Cengiz Dağcı, eserlerinde Vatan Qırımnı, halqnıñ çekken acılarını ve asaletini bütün dünyaya tanıttılar. Eşref Şemi-zade ve Şakir Selim sürgünlikte millî ruhnı uyanıq tuttılar.
Vatanga Avdet ve Bugünki Zaman Edebiyatı (1989 – Bugün): Vatanğa avdetnen beraber edebiyatımız yañıdan öz toprağında filizlendi. Bugün Qırımtatar edebiyatı; hürriyet, vatan özlemi ve kimlik saqlav saifelerini yaşay. Seydişehir başta olmaq üzere Anadolu coğrafiyasındaki diaspora faaliyetleri ve Kırımınsesi Gazetesi kibi neşirler, bu devirniñ eñ müim edebiy, kültürel ve içtimaiy köpürleridir.
Ruhumıznıñ Kitapları ve Kimligi Ebediyyen Yaşaycaq
Rus medeniy qatliamına, yaqılğan kütüphanelerge ve sürgünliklerge baqmadan, halqımız öz edebiyatını, şiirini, uquqiy asaletini ve tilini hafızasında saqlap bugünge ketirmege becerdi. İsmini defterden sildirmek istemegen o qırımtatar qadını kibi, bugün Seydişehirde ve dünya yüzünde yaşağan halqımız da öz millî adını ve kimliğini tarihten sildirmemege azimlidir. Yaqılğan kitaplarımıznıñ ruhı, bugün millî neşirlerimizde ve yaş nesillerniñ qalemlerinde yañıdan doğmaqtadır.