Geri Qaytuv Mücadelesiniñ Sessiz Qahramanları
1944 senesindeki sürgün faciasından soñ Qırımtatar halkı on yıllar boyunca öz vatanından uzaq yaşamağa mecbur etildi. Bu ağır devirde milletniñ azatlıq ve vatanğa qaytuv ümidi yalnız erkeklerniñ degil, cesur qadınlarnıñ da omuzlarında taşındı. Sovyet idaresiniñ sert yasaqları, mahkemeleri ve baskıları qarşısında yüzlerce Qırımtatar qadını qorqmay öz aqqını qorumaq içün ayaqqa turdı.
Mahkemelerde Adalet Talep Etken Qadınlar
Qırımtatar qadınları yalnız ailelerini saqlap qalmadı. Olar Sovyet mahkemelerine müracaat etip, sürgünniñ qanunsızlığını isbat etmege çalıştı. Resmiy dilekçeler yazdı, imza kampaniyalarına qoşuldı, Moskvağa ve başqa devlet idarelerine müracaatlar yolladı. Bu cesur adımlar sebebiyle bazıları nezaret astına alındı, sorgulandı, işinden ayrıldı ve türlü baskılarğa maruz qaldı.
Milliy Kimlikni Saqlap Qalğan Anneler
Sürgün yıllarında Qırımtatar tilini, adetlerini ve dinî-maneviy degerlerini yaşatqan en mühim kuvvetlerden biri analar oldı. Evlerinde balalarına ana tilini ögretti, milliy tarihni anlattı ve Qırımğa qaytuv ümidini canlı tuttu. Böylece bir nesilden diger nesilge milliy kimlik kopmadan devam etti.
Vatan İçün Bitmegen Mücadele
1980’li yıllarda geri qaytuv hareketi kuvvetlenirken qadınlar da mitinglerde, cemiyet çalışmalarında ve hüquq mücadelesinde faal rol oynadı. Olar öz vatanına qaytmaq istegen ailelerni teşkilatlandırdı, birbirine destek berdi ve milletniñ sesini dünyağa duyurmağa çalıştı.
Bugün Qırım tarixini añlağanda bu qadınlarnıñ fedakârlığı unutulmamalıdır. Olar silâh ile degil, cesaretleri, sabırları ve adaletke olan inançları ile mücadele etti. Öz vatanına qaytuv yolunda göstergen bu metanet, Qırımtatar milletiniñ tarihindeki en şerefli sahifelerden biri olaraq qalacaq.
Geri qaytuv mücadelesiniñ isimsiz qadın qahramanları, milletniñ hafızasını ve vatan sevgisini nesilden nesilge taşığan müstesna şahsiyetlerdir. Olarniñ fedakârlığı sayesinde Qırımtatar halkı öz kimligini muhafaza etti ve Qırımğa qaytuv ülküsini yaşatmağa devam etti. Bugün bu cesur qadınlarnı hatırlamaq, tarixke ve milletniñ mücadelesine duyulğan hürmetniñ en manalı ifadesidir.
Qırım tatar qadını ve milliy küreş
Qırım tatar halqınıñ tarih saanesindeki şanlı yürüşi, er vaqıt büyük fedakarlıqlar ve destaniy direnüvler ile örülgendir. 1944 senesi mayıs 18-de İosif Stalin rejimi tarafından amelge keçirilgen zalım sürgünlik, halqımıznı öz yurtundan qopargan olsa da, vatan ateşini iç bir zaman söndürip olamadı. Bu ateşniñ nesilden nesilge keçmesinde ve sönmegen bir meşalge çevirilmesinde eñ büyük pay, şüphesiz cesür Qırım tatar qadınları ve olarnıñ bükülmez iradelerine aitir. Olar, tek evlâtlarını vatan sevgisi ile büyüken analar degil, aynı zamanda totaliter Şuralar rejiminiñ makemelerine qarşı tek başlarına dimdik turğan birer adalet cenkçisidir.
Bu şanlı küreş tamırlarını, Qırım tatar milliy uyunuvınıñ önderi İsmail Gaspıralı‘nıñ açqan yolundan ve onıñ qızı Şefika Gaspıralı‘nıñ 1917 senesindeki Qırım Tatar Kurultayındaki tarihiy turuşından almaqtadır. Sürgünlik yerlerinde açlıq, hastalık ve insanlıqtan tış muameleler ile sınalğan halqımız, 1950-nci senelerden itibaren teşkilâtlı bir milliy areket başlattı. Bu areketniñ eñ ög saflarında yer alğan qadınlarımız, Şuralar Birliginiñ er köşesinde aq qıdıran ses oldı. İsimleri resmiy tarih saifelerinde yañı-yañı parlağan bu qaramanlar, evlerini, balalarını ve canlarını feda etüv paasına vatan Qırımğa qayıtuv küreşiniñ lokomotivi oldılar.
Şuralar adalet sistemine qarşı birer abide
Şuralar Birliginiñ basqıcı ve adaletsiz makemeleri, rejim muahliflerini ezmek içün birer giyotin kibi qullanılmaqta edi. Qırım tatarlarınıñ öz vatanlarına yasa tış yollar ile qaytqanları iddaasınen açılğan davalar, adeta birer teatr oyunından ibaret edi. Ancaq bu makeme salonları, Qırım tatar qadınları içün bir boysunuv meydanı degil, aksine Şuralar uquqsızlıqnıñ yüzüne vurılğan birer kürsüge çevirildi. Akimlerniñ ögüne çıqarılğan qadınlarımız, közlerindeki qorqusızlıq ile Şuralar sisteminiñ temellerini sarstı.
Bu adalet kürsüsiniñ eñ efsaneviy ismi, ömrünü halqına bağışlağan ve KGB zindanlarına meydan oquğan insan aqları qoruyıcısı Ayşe Seitmuratova‘dır. Moskvadaki Lefortovo Apishanesinde ağır şartlar altında murakaba etilgen ve Şuralar rejiminiñ bütün basqılarına baqmadan davalarından vazgeçmegen Seitmuratova, makeme salonlarında halqınıñ sesi oldı. Onıñ kibi, Ayşe Hurşutova kibi isimler de qorantalarını 1930-ncı senelerlerniñ “raskulaçivaniye” (kulaksızlaştırma) katliamlarında coymalarına baqmadan vatan sevdasını tiri tuttılar. “Biz suçlı degilmiz, suçlı bizni vatanımızdan qoparganlardır” dep adaletni bizzat zalımlarnıñ yüzüne qıvırğan bu qadınlar, sürgünlik ve apis cezalarını köz ögüne alaraq keri adım atmadılar.
Tarihiy vaqia: 1968 Taşkent makemeleri
Qırım tatar milliy areketiniñ eñ kritik dönüm noqtalarından biri olğan 1968 Taşkent Makemeleri, qadınlarımıznıñ Şuralar uquq sistemini nasıl felç etkeniniñ eñ bariz tarihiy misalidir. Moskvanıñ uydurma deliller ile milliy areket reberlerini “Şuralar devlet nizamını yamanlamaq” qabaatınen murakaba etken bu süreçte, makeme salonınıñ tışı adeta bir miting meydanına çevirildi. Şuralar gizli servisi KGB-niñ bütün tehitlerine baqmadan, yüzlerce Qırım tatar qadını makeme binasınıñ ögünde barikat qurdı. Erkek aktivistlerniñ yaqalanmasından soñ makemede şaatlıq kürsüsine çıqqan qadınlar, Şuralar savcılarınıñ azırlağan sahte iddanamelerini tarihiy vesiqalar ile çürüttiler. Bu vaqia, Şuralar Birligi umumiyesinde akis uyandıraraq davanıñ ulamlararası insan aqları platformalarına taşınmasını temin etti.
Şaat beyanatı: “Bizni Qırım’dan söküp olamadıñız, makemeleriñizden de qorqmaymız”
1960-ncı senelerde uydurma sebepler ile akim ögüne çıqarılğan isimsiz qaraman analarımızdan biriniñ Şuralar makeme vesiqalarına keçken tarihiy şaatlığı, bükülmez iradeniñ eñ açıq delilidir. Akim ögünde dimdik turğan qaraman Qırım tatar qadını, mudafaasında bu sözler ile qıvırğan edi:
“Siz bizni 1944 gecesi ayvan vagonlarına toldurğanda bittiğimizni bellediñiz. Toprağımıznı, evlerimizni, tilimizni elimizden aldıñız. Amma qalbimizdeki vatanı söküp alamadıñız. Şimden meni sürgünliknen, apisnen qorqutasıñız. Biz o vagonlardan, o ölüm çöllerinden sağ çıqıp mında, Qırımnıñ qapısına keldik. Bizni öz vatanımızdan söküp ata bilmediñiz, sizin bu adaletsiz makemeleriñizden de iç bir zaman qorqmaymız!”
Vatan topraqlarında ilk adımlar ve sökülgen evler
1960-ncı ve 1970-nci seneler devamında Qırımğa qaytmaq içün er yolu sınağan qorantalarnıñ başında kene qadınlar bar edi. Pasport berilmegen, iş tapmaları engelleybilgen ve Qırımğa ayaq basqanları modifiers polis zoru ile kene sürgün etilgen bu qorantalar, yılmadan keri qayttılar. Evleri Şuralar dozerleri ile yıqılğanda, balalarını qucaqlarına alaraq topraq üstünde yatqan analar, Qırımnıñ aqiqiy saibiniñ kim olğanını bütün dünyağa kösterdi.
Qırım tatar qadınları, elleri ile qurğanları çadırları yurt ettiler, sökülgen taşlarnı yañıdan üst-üste qoyup ev yasadılar. Olarnıñ bu tükenmegen enerjisi ve sarsılmaz vatan inancı, Şuralar rejiminiñ bürokratik engellerini ve silâlı basqılarını boşqa çıqardı. Bugün Qırımda yükselgen er minarede, açqan er çiçekte ve tüsken er ocaqta o isimsiz qaraman qadınlarnıñ közyaşı ve alın teri bardır.
Gelecek nesillerge miras qalğan bükülmez irade
Bugün Qırım tatar halqı olaraq bergenimiz varlıq küreşi, keçmişte Şuralar makemelerine meydan oquğan o cesür qadınlarnıñ mirası üstünde qurulğandır. Olarnıñ köstergen azim ve qararlılığı, bugün de yolumıznı aydınlatmağa devam etmekte. Unutmamalı kibi, bir halqnı yoq etmek istegenler, evelâ onıñ qadınlarını ve analarını nişan alırlar; çünki tarihnıñ er devrinde vatanı qoruyğan ve yaşatqan eñ küçlü qale qadın qalbdir.
Qayıtuvnıñ bu qaramanlarını, Şefika Gaspıralı‘dan Ayşe Seitmuratova‘ğa qadar bütün analarımıznı ve qız qardaşlarımıznı rahmet, minnet ve saygı ile añamız. Olarnıñ yaqqan mustaqillik ve adalet meşalesi, Qırım semalarında ebediyen dalğalanacaqtır. Bizge düşken eñ büyük vazife, olarnıñ bu mukaddes küreşini unutmamamaq, unutturmamaq ve gelecek nesillerge lâyığınen teslim etmektir.
