Qırımda Tek Bilmegen Kelime – İnsan Aqları
Qırım – Dünyada öyle milletler bar ki, olar öz tarihlerini zaferler bilen yaza. Amma Qırımtatar milleti öz tarihini sabır, metanet, iman ve vatan sevgisi bilen yazdı. Asırlar boyunca medeniyetniñ nurlı çırağını yandırğan bu halk, öz toprağında yaşamaq içün mücadele etti. Eñ acısı ise şu oldı: Qırımtatar medeniyetiniñ asıl evlâdları içün «insan aqları» degen söz, ekseriyet alda kitaplarda yazılğan bir mefhum olaraq qaldı.
Qırımtatar halkı asırlar boyunca adaletni, ilimni, medeniyetni ve insanğa hürmetni yaşattı. Bağçasaray sarayları, medreseleri, kütüphaneleri, şairleri ve alimleri bütün Türk dünyasına örnek oldılar. Bu topraklarda yetişken insanlar öz şöhretlerini zulum bilen degil, ilim ve fazilet bilen qazandılar.
Lâkin tarihniñ ağır imtihanları bu milletni defalarca sınadı. Sürgünler, ayrılıqlar, vatandan mahrumiyet ve yıllar süren hasret Qırımtatar halkınıñ ömrüne derin izler bıraktı. Bir çoq aileler doğğan yurtlarını terk etmege mecbur qaldılar. Çoq balalar ata yurtını yalnız analarınıñ köz yaşları arasında anlatqan hikâyelerden bildiler.
Sürgün yerlerinde doğğan nesiller, Qırımnı hiç körmeseler de, yüreklerinde daima bir vatan yaşattılar. Analar beşik başında Qırımtatar ninnileri ayttılar, babalar ise «Bir kün mutlaka Qırımğa qaytarmız» dep ümit aşıladılar. Vatan sevgisi nesilden nesilge söz bilen degil, yürekten yürege keçti.
Qaytış mümkün olğan vakitlerde de imtihanlar tükenmedi. Öz yurtına qaytqan insanlar evlerini, bağlarını, mezarlarnı ve hatıralarnı yeniden ihya etmege çalıştılar. Ana tilini yaşatmaq, milliy örf-adetlerini saqlamaq ve medeniyet mirasını qorumaq içün büyük gayret sarf ettiler.
Bir millet içün insan aqları yalnız qanun maddeleri degildir. Ana tilinde konuşmaq, balalarını öz kültürü bilen terbiyelemeq, tarihini unutmay yaşamaq, ibadetini serbestçe eda etmeq ve öz vatanında eminlik içinde ömür sürmek – bunlarnıñ episi insan aqlarınıñ ayrılmaz parçasıdır.
Qırımtatar halkı heç vaqıt başqa milletlerge düşmanlıq beslemedi. Misafirperverlik, komşuluq, adalet ve merhamet bu medeniyetniñ temel taşları oldı. Qırım Hanlığı devrinden bugüngi künge qadar uzanğan bu kültür, Türk dünyasınıñ eñ zengin miraslarından biri olaraq yaşap kele.
Bugün dünyanın türlü memleketlerinde yaşağan Qırımtatarlar da öz kimliklerini unutmaylar. Türkiye, Romaniya, Özbekistan ve başqa ülkelerde faaliyet körsetken cemiyetler, mektepler ve medeniyet teşkilâtları ana tilini, edebiyatnı ve tarihni yaşatmaq içün büyük fedakârlıq köstere.
Her yazılğan kitap, her neşir etilgen gazete, her söylenilgen türkü ve her oqutılğan ders, unutulmaqqa qarşı verilgen sessiz, amma pek kuvvetli bir mücadeleniñ nişanesidir.
Qırımtatar medeniyetiniñ asıl evlâdları tarih boyunca bir sözni hiç ögrenmek istemediler: zulum. Amma ömürleri boyunca başqa bir sözni aramaqqa mecbur qaldılar: insan aqları.
Çünki insan aqları bir ihsan degildir. O, her insanğa Yaradan tarafından berilgen tabiiy aqqıdır. Bir halknıñ öz kimligi bilen yaşaması, öz tilini konuşması, öz tarihini yaşatması ve öz vatanını sevmesi suç degil, en tabiiy haqqıdır.
Qırımnıñ sesi bugün yalnız bir milletniñ sesi degildir. O, tarihniñ, vicdannıñ, adaletniñ ve insan şerefiniñ sesidir. Bu ses, dünyanıñ qay yerinde olursa olsun haqqı ve adaletni müdafaa etken her insanğa hitap ete.
Qırımtatar halkı bugünde de kin bilen degil, ümit bilen yaşay. Geçmişni unutmay, amma nefretni de miras bırakmay. Çünki olar bilirler ki, medeniyetler taş binalar bilen degil, insanlıq, ilim ve ahlâq bilen yaşay.
Qırımnıñ taşlarında, mescitlerinde, çeşmelerinde ve eski qabristanlarında asırlarnıñ hatırası saqlanıp turır. Bu miras yalnız Qırımtatar halkınıñ degil, bütün Türk dünyasınıñ müşterek hazinesidir.
Bir kün, «insan aqları» degen söz Qırımtatarlar içün aranılğan bir mefhum degil, tabiiy yaşanğan bir aqq olacağı ümidi, bu milletniñ eñ büyük duasıdır. O vaqıtqa qadar ise Qırımtatar halkı öz medeniyetini, tilini, tarihini ve milliy şerefini qorumağa devam etecek.
Qırım yarımadasında asırlardan berli öz medeniyeti, tili ve kimliği ile yaşap kelgen tamır halqnıñ vekilleri, bugün öz topraqlarında ağır şartlar altında varlığını qorçalamaq içün büyük bir küreş bere. Qırımtatar medeniyetiniñ asıl evlatları, Akmescit, Bağçasaray ve Kezlev kibi tarihiy şeerlerde ana tilini, milliy adetlerini ve nesilden nesilge keçken zengin medeniy mirasçılarını yaşatmaq içün fedakarlıqnen çalışa. Milliy kimlikni saqlav oğrundaki bu adımlar, halqnıñ adalet ve öz-özüni belgileme arzusını sarsılmaz bir irade ile köstere. Lâkin bu fedakarlıq, yarımadada yaşanğan siyasiy deñişmelerniñ kölesinde uquqiy sıñırlamalarnen qarşılaşa. Bugün uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ esabatlarında qayd etilgen eñ acı gerçek ise, asıl medeniy bağlarnı saqlamağa tırışqan bu nesilniñ kündelik ayatında eñ az telâffuz etilgen ya da telâffuz etilmesi yasaq etilgen kelimeniñ “İnsan Aqları” olmasıdır.
Yarımadanıñ tarihiy uquqiy statusı ve tamır halqlarnıñ statusı meseleleri kün-günden qaram-qarşı dinamikalarnen kenişley. Qırım türkleri kündelik faaliyetlerinde medeniy mehanizmlerni canlandırmağa areket etkende, halqara uquqnıñ esas prinsipleri unuttırılmağa tırıla. İnsan aqlarınıñ temeli sayılğan ana tilinde tasil aluv, toplaşuv ve fikir bildirüv serbestligi kibi uquqlar, de-facto idare organlarınıñ basqıları altında er kün biraz daha darala. Bu vaziyet, medeniyat evlatlarınıñ tek bir uquqiy terminni degil, aynı zamanda öz evlerindeki uquqiy emniyetlerini de kayıp etmelerine sebep ola.
Medeniy Miras ve Kimlikni Saqlav Küreşi
Qırımtatar halqı, öz uzaq tarihiy keçmişinde defalarca sürgünlik, basqı ve asimilâtsiya siyasetlerinen yüz-yüze keldi. 1944 senesi mayıs 18-de yaşanğan Büyük Sürgünlik uquqsızlıqnıñ eñ yuqarı noqtası edi. Bugün Qırımda ayatını devam ettirgen genç ve orta nesil, şaraflı keçmişniñ izlerini öz canlarında taşıy. Qırımtatar medeniyetiniñ asıl evlatları, milliy nakışlarnı işley, qadimiy yırlarnı icra ete ve milliy mekteplerniñ sayısını arttırmağa tırışa. Episi bile ki, til ketse, medeniyet kete; medeniyet ketse, halq yok ola.
Lâkin şimdiki şartlarda medeniy teşebbüsler siyasiy birer telâke kibi kösterile. Milliy uquqlarnı qorçalamaq, ana tilini yüksek sesnen mudafaa etmek er angi an uquq qorçalayıcı organlarnıñ diqqatını çekebile. Adetlerge sadıqlıq, uquqiy qorçalavnıñ yoqluğı sebebinden er an bosağada bir tehlikege aylanıp bile. İnsanlar uquqlarını talap etken zaman uquqsızlıqnıñ divarına urula.
Halqara Esabatlarda Unuttırılğan Uquqlar
Birleşken Milletler Teşkilâtı (BMT) ve Avropa Havfsızloq ve İşbirligi Teşkilâtı (AHİT) esabatları Qırımdaki vaziyetni muntazam surette dünya cemaatçılığına bildire. Bu vesiqalarda insan aqları bozuntıları deñşilmz bir şekilde taqdim etile. Qırımtatarlarnıñ evlerinde etilgen tintüvler, uydurılğan davalar ve uquqsız Tevkifler kündelik adiy vaqialar sırasına kirdi. “İnsan aqları” kelimesi, mahkemelerde ya da resmiy idarelerde iç bir uquqiy qıymetke malik degil.
Uquq qorçalayıcılar, tamır halqnıñ siyasiy iradesini temsil etken organlarnıñ yasaq etilmesini halqara uquqnıñ eñ büyük ihlallerinden biri olaraq qabul ete. Resmiy kurumlarda qırımtatar tili devlet tili olaraq ilân etilgen olsa da, ameliyatta qullanıluv sahası yoq derecesindedir. Mekteplerde ana tilinde tasil aluv areketleri bürokratik engellerge oğray. Bu tablonıñ neticesinde, medeniyetniñ asıl qorçalayıcıları öz topraqlarında uquqsız birer musafir vaziyetine tüşürilmekte.
Duygusal Qırılma ve Adalet Arzusu
Qırımtatarlarnıñ medeniy evlatları içün adaletsizlikke qarşı durmaq eñ yüksek insaniy vazifedir. Yarımadada yaşanğan bu uquqsız vaziyet, tek uquqiy bir mesele degil, keniş bir psikolojik ve duygusal sarsıntıdır. Qartbabalarınıñ vatanğa qaytuv ikâyelerinen ösken balalar, bugün öz ana-babalarınıñ mahkeme qapılarında adalet qıdırğanını köre. “İnsan aqları” termini sanki uzaq bir qıtadan kelgen, uquq kitaplarında qalğan fanteziyalı bir kelime kibi qabul etile.
Er şeye baqmadan, qırımtatar halqınıñ içindeki ümüt sönmey. Cemaat bir-birine qatqı bere, siyasiy mabüslerniñ ailelerine yardım ete, medeniy tedbirlerni gizli ya da açıq şekilde devam ettire. Bu asil duruş, adaletsiz sistemniñ kerekli uquq standartlarına kelmesine qadar devam etecek sarsılmaz bir küreştir.
Baa Berüv
Qırımda qırımtatar medeniyetiniñ asıl evlatları tilini ve medeniyetini yaşatmaq içün kündelik bir qaramanlıq köstere. İnsan aqlarınıñ tam manasıyla unuttırılmağa çalışılğan bu devirde, halqnıñ öz varlığını saqlama iradesi eñ büyük cevaptır. Halqara cemaatçılıqnıñ Qırımdaki uquqsızlıqlarğa ve medeniy qıstırmalarğa qarşı basqısını arttırması kerek. Adalet kerek bir kün kelip Qırım topraqlarına keri dönecektir, çünki medeniyetini qorçalağan halqlar tınçlıq ve uquqnı da elbet de ğalip eter.
Çünki Qırımtatar milleti içün eñ büyük zenginlik – topraqtan evel, insan şerefi ve milliy haysiyetidir.
İç ve Dış Bağlantı Önerileri
- İç Bağlantı Önerisi: Qırımtatar medeniy binaları ve tarihiy miras aqqında malümat içün Kırım’ın Sesi Tarih Arşivi saifesini ziyaret etiñiz.
- İç Bağlantı Önerisi: Yarımadadaki milliy mekteplerniñ vaziyeti içün Kırım’ın Sesi Eğitim Haberleri kategoriyasına baqıñız.
- Resmî Dış Kaynak Önerisi: Qırımdaki insan aqları ihlalleri aqqında resmiy BM raporları içün United Nations Human Rights Monitoring Mission in Ukraine saytına köz taşlañız.
