MİLLİY MİRASIMIZNIÑ TEMELİ: “EKI DIÑLE – BİR AYT”

Kırımınsesi Gazetesi

MİLLİY MİRASIMIZNIÑ TEMELİ: “EKI DIÑLE – BİR AYT”

AQMESCİT – Qırımtatar halq ağız yaratıcılığı, asırlar davamında nesilden-nesilge keçip kelgen eñ qıymetli hazinemizdir. Müellif Riza Fazılnıñ “Qayda birlik – anda tirilik” kibi meşur cıyıntıklarında da qayd etilgeni kibi, atalar sözleri – aqılnıñ közü, tilimizniñ ise eñ dülber yaraşığıdır. Bugün unutilmağa yüz tutqan qonuşuv medeniyetini ğayrıdan canlandırmaq içün eñ muim qaidelerden biri kene de atalarımıznıñ sözlerinde saqlıdır: “Qulağın eki – agzın bır; Eki diñle – bır ayt”.

İşbu asırlık felsefe, insannıñ çoq diñlep, az ve öz laf etmesi kerekliğini añlata. Çünki er bir kelime – insannıñ medeniyetini ve aqılını köstere. “Kırım’ın Sesi” gazeti olaraq, tilimizni zenginleştirmek ve lafımıznıñ tesirini arttırmaq içün qonuşuv, til ve edep aqqında eñ eyi atalar sözlerini bir araya ketirdik.

Qulağın Eki — Agzın Bır: Eki Diñle, Bır Ayt

Qırım Tatar halqınıñ hikmetli sözleri arasında tilni tıymaq, sözni ölçep söylemek ve diñlemege ehemmiyet bermege çağırğan naqıllar mühim yer tutar. «Qulağın eki, ağzıñ bir» manasına yaqın bu ibareler, insanğa her sözniñ mesuliyetini añlata.

Sözniñ qıymeti ve diñleme meyli

Qırım Tatarlarınıñ sözlü edebiyatında til ve söz aqqında aytılğan naqıllar, halqnıñ asırlar boyunca toplamağan tecribesiniñ canlı yadigârıdır. Bu sözlerde insanğa az, amma mazmunlı söylemek, evvel diñlemek, soñra fikir bildirmek ve sırnı saqlamaq kibi ahlâqiy qıymetler telqin etile.

«Qulağın eki, ağzıñ bir» ibaresi de bu hikmetniñ qısqa ve añlaşılır ifadesi olaraq qarşımızğa çıqa. Onıñ manası — insan eki qulaqnen diñlep, bir ağıznen ölçep söylemelidir. Sözniñ köp olması aqıllılıqnıñ belgisi degil; yerinde aytılğan bir söz, çoq lafтан daa tesirli ola bilir.

Dostluq, sır ve sözge sadıqlıq

Tilge ve sırğa bağlılıq Qırım Tatar milliy añında mühim yer tutar. Dostnıñ sözini saqlamaq, başqasınıñ emanet etkenini yaymamaq ve söz bergen soñ onı yerine ketirmek — insanıñ itibarını belgilengen faziletlerdir.

Bu hikmetli sözler, bugünki dijital dünyada da öz ehemmiyetini qoruy. Sosial şebekelerde bir sözniñ tez yayılması, her aytılğan lafqa cevap bermezden evvel diñleme ve tüşünmege daa çoq ihti­yaç doğura. Atalar sözleriniñ terbiyeviy küçi de şunda: olar insanğa öz söziniñ mesuliyetini añlata.

Qırım Tatarcasında söz ve diñleme aqqında naqıllar

Aşağıdaki naqıllar siz bergen ibarelerge mana jaqtan yaqındır. Olar tilni tıymaq, diñlemek, sır saqlamaq ve sözni yerinde aytmaq fikirlerini ifade ete. Naqıllarnıñ yazılışında kaynaklar arasında ayırmalar olabilecegi içün, aşağıdaki şekillerni Qırım Tatarcasınıñ yayğın latin yazısına uyğunlaştırdım.

Naqıllar ve hikmetli sözler

1. Qulaq — eki, til — bir; eki diñle, bir söyle.
2. Az ayt — naz ayt.
3. Çoq söylegen yañlışır.
4. Yahşı söz — can azığı, yaman söz — baş qazığı.
5. Özü doğrunıñ sözü doğru.
6. Söz yerince aytılsa, sözdir.
7. Atalar sözü — aqılnıñ közü.
8. Aytqan saça, diñlegen cıya.
9. El ağzına elek tutulmaz.
10. Yigitniñ sözü — demirniñ kertigidir.
11. Tili bekniñ — başı sağ.
12. Qattı söz qabırğadan keçer.
13. Abaylamay söylegen, avurmay öler.
14. Bir qulağından kire, ekincisinden çıqa.
15. Tilniñ ucunda qılıçnıñ küçü.
16. Uydurmağq bilmeseñ qoşma, qonuşmağa bilmeseñ qoşulma.
17. Yol bilmeseñ, yolnı sora yürgenden; laf bilmeseñ, lafnı sora bilgenden.

Bu naqıllar arasında Qırım’ın Sesi Gazetesi arşivinde Riza Fazıl tarafından derlengen «Qırımtatar Atalar Sözleri — Til ve Söz Aqqında» cıyıntısından alınğan örnekler bar.

Halqımıznıñ subet medeniyetini, söz saqlamaq ve doğrunı söylemek aqqında aytqan hikmetli sözleri şulardır:

Az ve Öz Qonuşuv Aqqında:

• Az söyle de, çoq işle. (Az laf et, çoq çalış).
• Çoq bilsen de, az söyle. (Bilgili olsanñ da aqıllılık etip az qonuş).
• Yipniñ uzuni yahşı, sözniñ – qisqası. (İpniñ uzunu, sözniñ qısqası makbuldir).
• Çoq laf etken çoq yanılır. (Çoq qonuşqan insan çoq hata yapar).
• Lafnı tüşünip ayt. (Sözni evelâ tüşün, soñra söyle).

Sözniñ Tesiri ve Güzel Laf Aqqında:

• Tatlı söz yılannı yuvasından çıqarır. (Sözniñ dülberligi eñ qattı yüreklerni bile yumşatır).
• Yahşi söz filni de yolğa qoyar. (Güzel söz eñ büyük qıyınlıqlarnı çözer).
• Aytqanğa baqma, aytqanına baq. (Laqırdı etken insanğa degil, aytqan sözüniñ manasına baq).
• Doğru söz qılıçtan keskindir. (Adaletli ve doğru laf er şeyden keskindir).
• Qıyış otursañ da, doğru söyle. (Nasıl vaziyette olsanñ ol, er vaqıt doğrulıqnı ayt).

Tilni Saqlamaq ve Edep Aqqında:

• Başınnıñ selâmetligini istesen tiliñni tiy. (Başın belâğa kirmesin deseñ, lafıñı bilip ayt).
• Sevdirgen de til, bezdirgen de. (İnsannı hürmetli etken de, halq öñünde şermende etken de tilidir).
• Edepsiz yigit – yügensiz at. (Edepsiz insan idaresiz at kibidir, er keske zarar ketirir).
• Tilinnen gönlün bir olmalı. (Ağzıñdan çıqqan söz, yüregiñdeki niyetnen aynı olmalı).

1. Qırımtatar Atalar Sözleri — Til ve Söz Aqqında 
2. Qırımtatar Atalar Sözleri — Riza Fazıl 
3. Tatarlarñıñ Atalar Sözleri ve Deyimleri — Güner Akmolla 

1. DergiPark — Bulgaristan’daki Qırım Tatarlarınıñ Atasözleri ve Bu Atasözleriniñ Cümle Yapısı Bakımından İncelenmesi 
2. Vikisözlük — Qırım Tatarca Atasözleri Kategoriyası 

---