Meñli Geray Han ve Zıncırlı Medrese
Medreseniñ tantanalı açıluvında han şöyle dedi:
Aqıl adamnı alicenap ete. Aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlıdır.
İlimni ürmet etmegen – han olsun ya da padişa – temelli bir şey yapamaz.
Erte ya da keç onı namussızlıq yeter.
Men bu qapılarda zıncır asmağa emir ettim.
Bu qapıdan kirgen er insan – kim olursa olsun –
bu ilim mabedine kirgende başını ilim ögünde egsin.”*
I Meñli Geray Han Qırım Hanlığını Qurdurğan Büyük Han
Meñli I Giray (1445 – 17 aprel 1515) üçünci Qırım hanıdır.
O, müstaqil Qırım Hanlığınıñ temelini qoyğan hanlardan biri sayılır.
Meñli Geray, Qırım Hanlığını qurdurğan Hacı I Giray hannıñ sekiz oğlından altıncısı edi.
1466 senesinde Hacı Geray han ölgen soñ Qırımda 12 yıl süren taht küreşleri başladı. Bu devre tarihçiler tarafından “fetret devri” dep adlandırıla.
Bu küreşniñ esas tarafları: Nur Devlet Meñli Geray
Fetret devrinde: Nur Devlet dört kere han oldı Meñli Geray ise üç kere hanlıq etti Onıñ üçünci saltanatı 1478–1514 yılları arasında olup 44 yıl devam etti.
Osmanlı ile ittifaq 1475 senesinde Mehmed II Qırımğa sefer yolladı. Seferni Gedik Ahmed Pasha idare etti.
Bu sefer neticesinde: Ceneviz qaleleri alındı Qırım Osmanlı himayesine kirdi Meñli Geray tekrar tahta çıqtı
1478 senesinden itibaren o Osmanlı tarafından desteklenen ilk Qırım hanı oldu.
Altın Ordu’nuñ sonu Meñli Geray han devrinde Qırım Hanlığı büyük bir kuvvet oldu.
1502 senesinde o: Altın Ordu hanı Sheikh Ahmed Khan ordusını mağlup etti.
Bu ğalebe ile Altın Ordu tamamen tarih sahnesinden silindi.
Moskva ile siyasî münasebetler
1474 senesinde Meñli Geray ile Ivan III arasında ittifaq quruldı.
Bu ittifaq sayesinde Moskva knazlığı Altın Ordu’nun vasallığından kurtuldu.
Lâkin daha sonra Rusya ile münasebetler kerginleşti.
Yavuz Sultan Selim ile münasebet
Osmanlı taht mücadelesi sırasındab Selim I (Qırımda sığındı).
Onıñ ağası Şehzade Ahmed Meñli Geray’dan Selim’i teslim etmesini istedi.
Han şu cevabı verdi: “Memleketimizge şerefli bir zade oğlu keldi. Biz ona nasıl mani olabiliriz? Qardaşını apis etmek qardaşlıqqa sığmaz.”
İlimge büyük sayğı
Meñli Geray Han sadece bir asker ve devlet adamı değil, aynı zamanda şair ve kültür hamisi idi.
Bağçasaray’da: Zincirli Madrasa (Zıncırlı Medrese)ni qurdurdu.
Medreseniñ özelliği: Han temel qazısına bizzat qatıldı Taşları kendisi taşıdı Medrese qapısına zıncır astırdı
Meñli Geray Han’nıñ Nutqu Bu zıncırnıñ manası şu idi: İlim mabedine kiren er insan başını egip ilimge hürmet etsin.
“Aqıl — ademzatnıñ zıynetidir, ilim ise şol aqılnıñ nurı ve tenviridir. Biz bu medrese-i âliyeni halqımıznıñ zihnini açmaq ve gönüllerini ilim nuriyle aydınlatmaq içün bina eyledik. Bu qapıdan kirgen her bir talebe ilim ve irfan yolunda sâbit-qadem olsun, din ve millet içün faydalı kişi ola.”
Zıncırlı Qapı aqqında Han’nıñ sözü
Han medreseniñ qapısına bilerek alçaq bir zıncır vurdurıp, içeri kirgen her kimniñ başını egmesini istep şöyle buyurğan:
“İlimniñ ögünde her kim olsa olsun egilmek kerek. Aqıl — Cenab-ı Allah’nıñ bendege ihsan eyledigi eñ ulu ni‘mettir. Bu dergâhqa kirgenler şol ni‘metni artırsın, ilimge ve irfange daima hürmet köstersin.
ZINCIRLI MEDRESE: QIRIM’DA İLİMNİÑ DERGÂHI
Han-ı Muazzam Meñli Geray Han’nıñ Nutqu
“Aqıl — ademzatnıñ zıynetidir, ilim ise şol aqılnıñ nurı ve tenviridir. Biz bu medrese-i âliyeni halqımıznıñ zihnini açmaq ve gönüllerini ilim nuriyle aydınlatmaq içün bina eyledik. Bu qapıdan kirgen her bir talebe ilim ve irfan yolunda sâbit-qadem olsun, din ve millet içün faydalı kişi ola.”
Tevazu’niñ Remzi: Zıncırlı Qapı
Zıncırlı Medrese’niñ qapısında bulunğan alçaq zıncır tesadüf degildir. Rivayetke köre, Meñli Geray Han bu zıncırnı bilerek qapığa qoydurğan. Böylece medresege kirgen her kim — han olsun, bey olsun ya da talebe — başını egerek içeri kirer edi.
Han bu hikmetli hereketni şöyle izah etken:
“İlimniñ ögünde her kim olsa olsun egilmek kerek. Aqıl — Cenab-ı Allah’nıñ bendege ihsan eyledigi eñ ulu ni‘mettir. Bu dergâhqa kirgenler şol ni‘metni artırsın, ilimge ve irfange daima hürmet köstersin.”
Qırım Hanlığı’nda Bir İlim Ocağı
Bahçesaray’da qurulğan Zıncırlı Medrese asırlar boyunca Qırım Hanlığı’nıñ en mühim ilim merkezlerinden biri olıp hizmet etti. Bu medresede yetişken alimler yalnız Qırım’da degil, bütün Türk ve İslam dünyasında ilim yayılmasına büyük pay qoştılar.
Bugün de Zıncırlı Medrese, Qırım Tatar halkınıñ ilimge olan hürmetini ve tarihî mirasını hatırlatqan mühim bir simvol olaraq yaşamaqtadır.
