KIRIM TATARCА 100 SÖZ

Kırımınsesi Gazetesi

DİLİMİZNİÑ QAYBOLĞAN HAZİNESİ: BALALARIMIZ BİLMEGEN 100 QIRIM TATARCА SÖZ

Alt başlıq: Büyüklerimizniñ hafızasında yaşağan, lâkin genç nesillerniñ unuta başlağan sözlerini toplap, ana tilimizniñ zenginligini kelecek nesillergе taşımamız kerek.

Haber kategorisi: Til, Medeniyet ve Kültür

Yayın: Kırım’ın Sesi Gazetesi

Bir milletniñ en büyük hazinesi, onıñ toprağı, tarihi yaki maddiy baylığınen sınırlanmay. Bir milletniñ asıl zenginligi – onıñ tilinde, hafızasında, örf-adetlerinde ve nesilden nesilge keçken sözlerinde yaşar. Til, bir halqnıñ kimligini saqlap kelecekke taşığan en müim köprüdir. Lâkin bu köprüniñ taşları birer-birer eksilse, zaman içinde yalnız sözler degil, o sözlerge bağlı hatıralar, yaşayış tarzları ve medeniyet izleri de unutılmağa başlar.

Qırım Tatar tilinde de böyle bir mesele bar. Büyüklerimizniñ günlük yaşayışında sık-sık qullanğan, çocukluq hatıralarında yer alğan, bir evniñ, bir köyniñ, bir ailenıñ yaşayışını añlatqan bazı sözler bugün genç nesiller tarafından ya hiç bilinmey ya da manası qarıştırıla. Bu sözlerniñ bir qısmı aile içinde qullanılmağa devam ete, bir qısmı ise yalnız yaşlı nesilniñ hafızasında saqlana.

Qırım Tatar tilinde yayın yapqan Kırım’ın Sesi Gazetesi, bu meselege diqqat çekerek “Dilimizniñ Qaybolğan Hazinesi: Balalarımız Bilmegen 100 Qırım Tatarca Söz” adlı uzun müddetli bir til ve medeniyet projesini başlatmağa çağırış yapmaqta.

Bu çalışma, sade bir söz cedveli hazırlamaqnen sınırlanmay. Maksat, unutılmağa yüz tutqan sözlerniñ manasını, qullanılışını, telaffuzını ve tarih boyunca taşığan medeniyet izlerini kayıt altına almaqtır.

Tilni saqlamaq aileden başlana

Bir bala ana tilini ilk olaraq mektepte degil, ailesinde ögrene. Anasınıñ, babasınıñ, dedesiniñ ve ninesiniñ sözlerini eşite. Evde aytılğan her söz, bir balanıñ til hafızasında yer ala.

Eskiden Qırım Tatar evlerinde büyüklerniñ sözlerine ayrı bir ehemmiyet berile edi. Bir iş yapılğanda, bir yemek pişirilgende, misafir kelgende yaki balalar oyun oynaganda qullanılğan sözler, günlük yaşayışnıñ tabiiy bir parçası edi.

Bugün ise bazı ailelerde gençler Türkiye Türkçesi ile konuşa, Qırım Tatarca sözlerniñ bir qısmını añlasa da, öz ana tilinde cümle qurmaqta zorlanmaqta. Bazı sözlerniñ yerini başqa dillerden alınğan ifadeler ala.

Bu vaziyetniñ sebebi yalnız gençlerniñ ana tiline qarşı ilgisizligi degil. Uzun yıllar devam etken göçler, sürgün, ailelerniñ farklı coğrafiyelerde yaşamağa mecbur olması, mektep ve toplum hayatında ana tiliniñ yeterince qullanılmaması da tilniñ nesiller arasında aktarılmasına tesir etken.

Şimdi yapılması kerek olğan iş, kimnidir suçlamaq degil; elimizde qalğan söz hazinesini toplamaq ve yaşatmaq içün beraber çalışmaktır.

Yüz söz, yüz ayrı medeniyet izi

Kırım’ın Sesi Gazetesi tarafından teklif etilgen bu projenıñ ilk merhalesinde, günlük yaşayışta qullanılğan ve genç nesiller tarafından az bilingen 100 Qırım Tatarca sözni toplamaq hedeflene.

Lâkin bu yüz söz rastgele seçilmemeli. Her sözniñ hangi vaziyette qullanılğanı, hangi mananı bildirdigi ve hangi bölgelerde yaşamağa devam etkeni araştırılmalı.

Meselâ ev hayatında qullanılğan eski sözler, mutfak eşyalarınıñ adları, tarla ve bağ-bahçe işleri, hayvancılıq, aile münasebetleri, çocuk oyunları, gelenekler ve tabiat ile bağlı ifadeler ayrı-ayrı incelenmeli.

Bir sözniñ yalnız Türkiye Türkçesindeki karşılığını yazmaq yetmez. Onıñ Qırım Tatarca cümle içinde nasıl qullanılğanını da göstermek kerek.

Çünki bir söz, tek başına bir lugat manası taşısa da, cümle içinde daha geniş bir medeniyetni añlatabilir.

Büyüklerimizniñ hafızası en müim kaynak

Bu projenıñ en müim taraflarından biri, yaşlı nesilniñ bilgi ve tecrübeleriniñ kayıt altına alınması olacaq.

Qırım Tatar köylerinde yetişken, eski aile geleneklerini bilen, ana tiliniñ zenginligini yaşatqan büyüklerimizniñ her biri adeta canlı bir sözlük vazifesini yerine ketire.

Onlardan şu sualler sorulabilir:

• Çocukluğunuzda evde hangi eski sözler qullanılır edi?
• Bugün gençlerniñ bilmegen hangi sözlerini hatırlaysınız?
• Bir iş yapılğanda büyüklerimiz ne der edi?
• Eskiden ev eşyalarınıñ, yemeklerniñ ve aletlerniñ adları nasıl edi?
• Köyünüzde başqa yerlerde qullanılmağan sözler bar mı?
• Sizniñ aileniñ yaşlıları hangi sözlerni sık-sık ayta edi?

Bu suallerge berilgen cevaplar ses kayıtları ile saqlanmalı. Mümkün olğanda sözni söylegen kişiniñ yaşı, yetişken yeri ve kelimeni hangi manada qullanğanı da qeyd etilmeli.

Böylelikle yalnız sözler degil, o sözlerni yaşatqan insanlarımıznıñ hatıraları da kelecek nesillergе ulaşacaq.

Qırım Tatarcasınıñ bölgesel zenginligi unutılmamalı

Qırım Tatarcası tek bir yaşayış tarzı ve tek bir söyleyişten ibaret degil. Qırımnıñ farklı bölgelerinde, köylerinde ve ailelerinde bazı sözlerniñ söyleyişi, telaffuzu ve manası farqlanabilir.

Bir bölgede qullanılğan söz başqa bir bölgede başqa şekilde söylenebilir. Bazı sözlerniñ manası da yaşayış şartlarına bağlı olaraq deñişebilir.

Bu farqlılıqlar tilniñ eksikligi degil, aksine zenginligidir.

Proje boyunca farklı bölgelerden kelgen sözler bir-biri ile karşılaştırılmalı. Bir kelimeniñ birden fazla şekli varsa, bunlar ayrı ayrı gösterilmeli. Hangi söyleyişniñ edebî Qırım Tatarcasına uyğun kelgeni de dil uzmanlarınıñ yardımınen tesbit etilmeli.

Maksat, bir bölgeniñ söyleyişini digerine üstün tutmaq degil, Qırım Tatar tiliniñ bütün zenginligini saqlamaktır.

On hafta boyunca onar söz yayımlanacaq

Proje on hafta devam etip, her hafta on söz tanıtılacaq. Böylelikle yüz sözden ibaret bir dijital til hazinesi hazırlanacaq.

Hafta	Araştırılacaq mevzu
1	Eski günlük yaşayış sözleri
2	Ev, mutfak ve ev eşyaları
3	Tarla, toprak ve hayvancılıq
4	Aile ve qardaşlıq münasebetleri
5	Balalıq ve eski oyunlar
6	Tabiat, ösümlikler ve hayvanlar
7	Yemekler ve aşçılıq gelenekleri
8	Giyim ve el sanatları
9	Duyğular, davranışlar ve deyimler
10	Unutılmağa yüz tutqan eski sözler

Her hafta yayımlanacaq on söz, okuyucularımız içün ayrıca bir ögrenme imkânı olacaq. Bir hafta içinde tanıtılğan sözlerniñ manaları, misalları ve ses kayıtları da hazırlanacaq.

Bir söz nasıl tanıtılmalı?

Her kelime için belli bir yayın tertibi qullanılmalı:

1. Kelimeniñ adı: Qırım Tatarca doğru yazılışı.

2. Türkçe manası: Kelimeniñ Türkiye Türkçesindeki karşılığı.

3. Açıklaması: Kelimeniñ hangi vaziyette qullanılğanı.

4. Misal cümle: Kelimeniñ Qırım Tatarca cümle içinde qullanılışı.

5. Türkçe tercimesi: Misal cümlesiniñ Türkiye Türkçesindeki manası.

6. Bölgesel bilgi: Kelimeniñ hangi bölgelerde qullanılğanı.

7. Ses kaydı: Mümkün olğanda kelimeni bilen yaşlı bir insan tarafından telaffuz etilmesi.

Bu usul sayesinde okuyucu yalnız kelimeni ögrenmey, onı doğru söylemeyi ve doğru yerde qullanmayı da ögrenecek.

Çocuklarımız içün ana tilinde yeni bir ögrenme imkânı

Bu projenıñ esas hedef kitlesi çocuklar ve gençler olsa da, çalışma bütün yaş gruplarına fayda sağlayacaq.

Mektep çağındaki balalar, büyükleriniñ bildigi sözlerni ögrenerek aile büyükleri ile daha yakın bir bağ qurabilecek. Gençler, kendi aile tarihlerini ve köklerini daha iyi añlayacaq.

Ana tilini bilen, lâkin eski sözlerni unutqan kişiler de bu çalışma sayesinde kendi söz hazinelerini yeniden hatırlayacaq.

Ayrıca sosyal medya üzerinden her hafta yayımlanacaq kelimeler, aile içinde konuşulabilecek yeni mevzular yaratacaq. Bir kelime üzerine başlayan sohbet, bazen bir köyüñ tarihine, bazen bir aile geleneğine, bazen de sürgün öncesindeki yaşayışa qadar uzanabilir.

Dijital sözlük: Gelecek nesillere qalacaq miras

Yüz sözlük çalışma tamamlanğandan soñ, bu sözlerniñ internet üzerinde devamlı yaşayacağı bir dijital arşiv hazırlanması da teklif etile.

Kırım’ın Sesi Gazetesi internet sahifesinde bu sözler ayrı bir bölümde toplanabilir. Her kelimeye ait açıklamalar, misal cümleler, ses kayıtları ve bölgesel bilgiler bir araya ketirilebilir.

Zaman içinde bu arşiv binlerce kelimeye ulaşabilir. Böylelikle çalışma yalnız bir gazete projesi degil, Qırım Tatar tiliniñ gelecek nesillere aktarılmasına yardım etken müim bir kaynak haline kelecek.

Ses kayıtları ayrıca büyüklerimizniñ öz seslerini de yaşatacaq. Çünkü bir insanıñ sesi, söyleyişindeki incelik ve kelimelere yükledigi mana, yazılı bir sözlükte tam olarak saqlanamaz.

Bütün Qırım Tatar ailelerine çağırış

Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak bütün okuyucularımızı, Qırım Tatar ailelerini, dil araştırmacılarını, öğretmenleri, öğrencileri ve kültür gönüllülerini bu çalışmaya qoşulmağa davet etemiz.

Evinizde büyüklerinizden ögrendigiñiz eski bir söz varsa, onı unutılmağa bırakmañız. Dedeñizniñ, nineñizniñ, ana ve babañıznıñ bildigi kelimeleri yazıp saqlap qoyuñız.

Bir kelime bile bu çalışma içün kıymetlidir.

Kelimeniñ doğru yazılışını bilmeseñiz, duyduğıñız şekilde gönderiñiz. Onıñ manasını ve hangi bölgede qullanılğanını da añlatıñız. Ses kaydı varsa, bu kayıtlar da araştırma bakımından büyük ehemmiyet taşıyacaq.

Qırım Tatar tilini yaşatmaq yalnız dil uzmanlarınıñ vazifesi degil. Bu, ana tilini seven her bir insanıñ mesuliyetidir.

Netice: Bir kelimeyi saqlamaq, bir hatıranı yaşatmaktır

Bir gün balalarımız dedelerinden duyğan bir kelimeni añlamay qalabilir. Bir gün eski bir aile hikâyesinde geçen sözniñ manasını soracaq kimse bulamayabilir. İşte bu sebepten bugün harekete keçmek kerek.

Unutılğan her kelime, medeniyet hafızamızdan eksilgen bir parçadır. Saqlanğan her kelime ise gelecek nesillere bırakılğan bir mirastır.

Kırım Tatar tiliniñ gelecegi yalnız geçmişte qalğan sözlerni hatırlamaqnen degil, bu sözlerni bugünkü yaşayışımızda yeniden qullanmaqnen de bağlıdır.

Kırım’ın Sesi Gazetesi, Qırım Tatar tilinde yayın yaparaq ana tilimizniñ yaşamasına, ögrenilmesine ve gelecek nesillere aktarılmasına hizmet etmege devam etmelidir.

Gazetemizi takip etiñiz, yayınlarımızı paylaşınıñız ve bu dil seferberligine siz de qoşulıñız.

Çünki ana tilimiz yaşasa, millî hafızamız yaşaycaq. Millî hafızamız yaşasa, kimligimiz de kelecek nesillerge ulaşacaq.

DİLİMİZNİÑ QAYBOLĞAN HAZİNESİ

Balalarımız Bilmegen 100 Qırım Tatarca Söz

Kırım’ın Sesi Gazetesi – 1. Sayı

1. Ev ve ev eşyaları

1. Sandıq – Sandık
2. Yastıq – Yastık
3. Döşek – Döşek
4. Minder – Minder
5. Kilim – Kilim
6. Halı – Halı
7. Kebe – Örtü
8. İbrik – Su kabı
9. Leğen – Leğen
10. Çıraq – Kandil, lamba

2. Mutfak ve mutfak eşyaları

11. Qazan – Kazan
12. Çömçe – Kepçe
13. Tas – Su kabı
14. Badiye – Çanak, kap
15. Masa – Masa
16. Tepsi – Tepsi
17. Tabak – Tabak
18. Qasıq – Kaşık
19. Bıçqı – Bıçak
20. Degirmen – Değirmen

3. Tarım ve hayvancılık

21. Tarla – Tarla
22. Bağ – Bağ
23. Bağça – Bahçe
24. Topraq – Toprak
25. Buğday – Buğday
26. Arpa – Arpa
27. Saban – Saban
28. Oraq – Orak
29. Qoy – Koyun
30. Düve – Genç dişi sığır

4. Aile ve akrabalık

31. Ana – Anne
32. Baba – Baba
33. Bita – Büyükanne (doğrulanmalı)
34. Babay – Dede, büyük baba
35. Dayı – Dayı
36. Ağa – Ağabey, büyük erkek
37. Qardaş – Kardeş
38. Qız – Kız
39. Oğul – Erkek evlat
40. Bala-çağa – Çoluk çocuk

5. Çocukluk ve oyunlar

41. Aqsüyek – Geleneksel çocuk oyunu
42. Yañıltmaç – Şaşırtmalı söz
43. Tekerleme – Tekerleme
44. Oyun – Oyun
45. Beşik – Beşik
46. Salıncaq – Salıncak
47. Top – Top
48. Qorquv – Korku
49. Qorqulmaq – Korkmak
50. Oyuncaqlar – Oyuncaklar

6. Tabiat ve hayvanlar

51. Dağ – Dağ
52. Dere – Dere
53. Çeşme – Çeşme
54. Su – Su
55. Yel – Rüzgâr
56. Yağmur – Yağmur
57. Qar – Kar
58. Aqquş – Kuğu
59. Duvadaq – Toy kuşu
60. Biy – Örümcek

7. Yemek ve mutfak kültürü

61. Qatlama – Kat kat hamur yiyeceği
62. Çibörek – Kıymalı kızartılmış hamur
63. Yantıq – Sacda pişirilen börek
64. Köbete – Geleneksel etli börek
65. Qaymaq – Kaymak
66. Bal – Bal
67. Süt – Süt
68. Qatıq – Yoğurt
69. Qurut – Kurutulmuş süt ürünü
70. Aş – Yemek, aş

8. Giyim ve el sanatları

71. Bez – Kumaş
72. Qadife – Kadife
73. Atlas – Atlas kumaş
74. İğne – İğne
75. İplik – İplik
76. Dögme – Düğme
77. Taraq – Tarak
78. Çizme – Çizme
79. Başmaq – Ayakkabı
80. Kemer – Kemer

9. Duygular ve davranışlar

81. Sevgi – Sevgi
82. Saqınmaq – Özlemek
83. Qayğı – Kaygı
84. Quvanmaq – Sevinmek
85. Üzülmek – Üzülmek
86. Utanmaq – Utanmak
87. İnanmaq – İnanmak
88. Unutmaq – Unutmak
89. Hatırlamaq – Hatırlamak
90. Yardım – Yardım

10. Eski yaşam ve gelenekler

91. Ocaq – Ocak, aile ocağı
92. Qonaq – Misafir
93. Qonaqlıq – Misafirlik
94. Cıyın – Toplantı, halk buluşması
95. Toy – Düğün, şölen
96. Dua – Dua
97. Davuş – Ses
98. Degirmençi – Değirmenci
99. Birlik – Birlik, beraberlik
100. Yañğız – Yalnız