KIRIM TATAR TOYU: MUZIKACILAR, AŞ-İÇMEK VE BİRLİK-BERABERLİK ADETLERİ

Kırımınsesi gazetesi

QIRIMTATAR TOYU: MUZIKACILAR, AŞ-İÇMEK VE BİRLİK-BERABERLİK ADETLERİ

Qırımtatar halqınıñ asırlardan kelecek toy medeniyeti: Muzıkacılar toyğa kele, kazanlar qaynap, sofralar yazıla, bütün köy bir sevinc etrafında birleşe.

Qırımtatar halqınıñ yaşayışında toy, sade bir eglence yaki eki kişiniñ bir yuva qurması degil. Toy — ailelerniñ birleşmesi, dostluq ve qardaşlıqnıñ pekişmesi, komşularnıñ bir-birine yaqınlaşması ve nesiller arasında medeniyet köprüleriniñ qorunması demektir. Qırımtatar toylarında er bir adetniñ, er bir aşnıñ, er bir nağmeniñ ve er bir sözniñ öz manası bar. Bu adetler halqnıñ tarihını, yaşayış tarzını ve misafirperverligini añlata.

Qırımtatar köylerinde toy hazırlıqları evelden başlana edi. Toy yapılacaq evde ve avluda büyük bir areketlilik yaşana edi. Qadınlar aş-işmek hazırlay, erkekler masa ve oturacaqlar yerleştire, gençler yardım ete, yaşlılar ise eski adetlerni hatırlatıp toy sahiplerine yol köstere edi. Toyğa kelecek qonaqlar qarşılanır, uzaqtan kelgen aqaylar ve qartlar hörmetnen ağırlana edi. Toynıñ quveti yalnız qonaqlarnıñ sayısınen ölçülmey; insanlarnıñ bir-birine köstergen hörmeti ve paylaşqan sevincinen ölçüle edi.

Muzıkacılar toyğa kele

Qırımtatar toylarınıñ en canlı ve unutılmaz manzaralarından biri — muzıkacılarnıñ toyğa kelüvidir. Toynıñ havasını canlandırğan sazlar, insanlarnı oynamağa çağırağan nağmeler ve davul sesleri toyğa ayrı bir ruh berir. Muzıkacılar yalnız nağme çalğan sanatçılar degil, aynı zamanda halqnıñ hatıralarını ve musiqiy medeniyetini yaşatqan insanlardır.

Eski zamanlarda muzıkacılarnı toyğa davet etmek toy hazırlığınıñ müim bir parçası edi. Bazı yerlerde muzıkacılar toy başlanmazdan evel kelip, toy sahiplerini ve qonaqlarnı selâmlay edi. Bazı yerlerde ise musiqiy eglence toy devamında başlana edi. Bu adetler er bir yerde aynı şekilde yapılmasa da, muzıkanıñ toy medeniyetindeki yeri büyük edi.

Qırımtatar halk musiqisinde saz, kemane, davul ve başqa çalgılarnıñ sesleri ayrı bir renk yaratır. Muzıkacılar bir nağme çalğanda, yaşlılar gençlik yıllarını hatırlay, orta yaşlılar tanış ezgilerge qoşula, balalar ise oynap eglene. Bir nağme bazen insanğa doğulğan köyüni, bazen uzaqta qalğan dostlarını, bazen de ana-babasından eşitken eski toylarını hatırlata.

Muzıkacılarnıñ toyğa kelüvi yalnız eglence başlanğanını bildirmey. Bu, qonaqlarnıñ bir araya kelecegini, sevincniñ paylaşılacağını ve toy meydanında birlikniñ yaşanacağını añlata. Muzıka sesleri etrafqa yayıla başlağanda, toy avlusınıñ havası deñişe; insanlar bir-biriniñ yanına kele, selâmlaşa ve toyğa qoşula.

Toy kaç kün devam ete?

Qırımtatar toylarınıñ müddeti tarih boyunca ve yaşalğan yerge köre deñişken. Eski devirlerde bazı toylar bir qaç kün devam ete edi. Toynıñ uzunlığı ailelerniñ imkânlarına, qonaqlarnıñ sayısına, toy adetlerine ve yaşalğan bölgeniñ ananelerine bağlı edi. Bazı toylar bir kün içinde keçirilse, bazıları bir qaç kün boyunca türlü merasimler ve qonaqlıqlar ile devam ete edi.

Eski köy yaşayışında toy hazırlığı, qonaqlarnı qarşılamak, nikâh ve düğün merasimleri, aş-işmek ikramı ve musiqiy eglence bir-birini tamamlağan merhaleler edi. Toynıñ her kününde ayrı bir iş yapılabilir, aileler arasında yardımlaşma devam ete ve qonaqlar ağırlana edi.

Lâkin bütün Qırımtatar toyları üç kün yaki yedi kün sürgen dep söylemek doğru olmaz. Toy müddeti ailege, devre ve yerli adetlerge köre deñişken. Bugün ise toylar ekseriyetle bir kün içinde yaki birkaç saatlik merasim şeklinde keçirilmekte. Buna baqmadan, eski toy medeniyetiniñ bazı adetleri ailelerde ve cemiyetlerde yaşatılmaqta.

Toynıñ kaç kün sürgeninden ziyade, o künlerde yaşanğan birlik ve beraberlik müimdir. Uzaqtan kelgen qonaq, yaşlı bir aqay, toyğa yardım etken komşu ve ilk defa toy körgen bala — er biri bu hatıranı öz gönlünde saqlar.

Toy sofrası: Qonaqqa hörmet ve bereket

Qırımtatar toylarında aş-işmek ikramı hususiy bir yer tutar. Sofra yazmaq, qonaqqa aş sunmaq ve kelgen insanlarnı aç qoymamaq — misafirperverlikniñ temel adetlerinden biridir. Toy sahipleri qonaqlarnıñ rahat oturmasına, aş-işmekniñ yeterli olmasına ve er kesniñ hörmet körmesine diqqat ete.

Eski köy toylarında aş hazırlığı ekseriyetle bir qaç adamnıñ işi degil, bütün aile ve komşularnıñ müşterek emeği edi. Qadınlar hamur yoğurır, börek ve başqa hamur aşlarını hazırlay, erkekler odun taşıy, kazanlarnıñ başında yardım ete edi. Gençler su taşıy, sofralar yazmağa ve qonaqlarnı yerleştirmege yardım ete edi. Her kes öz imkânına köre toyğa bir katkı qosa edi.

Böylece toy yalnız toy sahibiniñ mesuliyeti olmaktan çıqıp, bütün komşulıq cemiyetiniñ müşterek işine aylandı. Bir evde toy yapılğanda, komşular yardımğa kele; başqa bir evde toy olğanda ise bu yardım qarşılıqlı şekilde devam ete edi.

Qırımtatar aşhanesinde çorba çeşitleri, etli aşlar, pilâv, sarma, börek, çibörek ve türlü hamur işleri müim yer tutar. Lâkin her aşnıñ er bir toyda mutlaka sunulğanını söylemek doğru olmaz. Sofrada neler bulunacağı mevsimge, ailenin imkânlarına, yaşalğan yerge ve toy adetlerine bağlı edi. Bazı toy sofralarında etli yemekler ve pilâv öne çıqsa, bazı ailelerde hamur işleri ve evde hazırlanğan başqa aşlar ikram etile edi.

Aşnıñ özünden de müim bir mana bar: paylaşmaq. Bir tabaktan aş alıp başqasınen paylaşmaq, qonaqqa yer açmaq ve sofrada er keske hörmet köstermek, toy medeniyetiniñ ruhunı teşkil ete.

Kazan başında emek, sofrada bereket

Toy hazırlığınıñ en müim yerlerinden biri kazan başıdır. Büyük kazanlarda aş pişirilirken, aşnı hazırlaycaq adamlar bir-birine yardım ete. Kimisi malzemelerni hazırlar, kimisi odunnı ve suyunı temin ete, kimisi ise pişken aşnı sofralarğa taşır.

Kazan başındaki bu emek, eski köy yaşayışınıñ müşterek çalışma ruhunı añlata. Bir kişi bütün işi tek başına yapamayacağı içün, insanlar öz aralarında vazife paylaşa. Böylece aş hazırlığı hem bir zaruret hem de cemiyetni birleştirgen bir adetke ayлана.

Qonaqlar toy meydanına kelgende, ev sahipleri onları boş çevirmemek içün elinden kelgenini yapar. Uzaqtan kelgen qonaqqa ayrı bir diqqat kösterilir. Yaşlılarğa rahat yer berilir, balalarğa yardım etilir, qonaqlarnıñ ihtiyaçları sorula. Bu davranışlar, Qırımtatar misafirperverliginiñ sade sözde qalmağanını, yaşayışta tatbiq etilgenini köstere.

Toy sofrası etrafında insanlar yalnız aş yemey. Aile haberlerini paylaşa, eski hatıralarnı añıp, dostluqlarnı yañıdan canlandıra. Bazen bir toy sofrası, uzun zamandır körüşmegen qardaşlarnı ve dostlarnı yeniden bir araya ketire.

Toy meydanında oyun ve musiqiy

Aş-işmek ikramından soñ yaki toy devamında musiqiy eglence canlana. Muzıkacılarnıñ çalğan nağmeleri toy meydanına canlılıq qosa. Gençler oynay, qonaqlar alkışlay, yaşlılar ise halqnıñ eski oyunlarını ve toy adetlerini hatırlay.

Qırımtatar oyunlarında çeviklik, ritim ve beraber areket etmek müimdir. Halq oyunları yalnız bedeni areket degil; aynı zamanda müştereklikni ve cemaat ruhunı añlata. İnsanlar bir nağmege qoşulğanda, yaş ve meslek farkları bir müddetke arqa planda qala. Her kes aynı toy sevincini paylaşa.

Muzıkacılar ise bu sevincniñ devam etmesine yardım ete. Onlarnıñ sanatı, toy meydanında bir duyğu birligi yaratır. Bir nağme bitse, başqası başlana; qonaqlar arasındaki sohbetler ve oyunlar devam ete. Toynıñ bu anları, aile albümlerinde, eski fotoğraflarda ve nesiller boyunca anlatılğan hatıralarda yaşamağa devam ete.

Toyda yaşlılarğa hörmet, gençlerge nasihat

Qırımtatar toy medeniyetinde yaşlılarğa hörmet müim bir yer tutar. Toyğa kelgen qartlar ve aile büyükleri qarşılanır, olarnıñ sözüne qulaq asılır. Toy yalnız eglence degil, aynı zamanda genç nesilniñ aile ve cemiyet adetlerini ögrenmesi içün bir fırsattır.

Yaşlılar eski toylar nasıl yapılğanını, hangi aşlar hazırlанğanını, muzıkacılarnıñ nasıl davet etilgenini ve komşulıq yardımlaşmasını añlata. Gençler ise bu hatıralarnı dinleyip, öz aileleriniñ geçmişi ile tanışa. Böylece medeniyet yalnız kitaplarda degil, insanlar arasındaki canlı sohbetlerde de yaşatılır.

Toyğa qatılğan balalar da bu mühitten ögrene. Onlar qonaqlarnı qarşılamanı, büyüklerge selâm bermekni, sofrada hörmetli davranmanı ve başqalarına yardım etmekni körerek ögrene. Toynıñ terbiyeviy tarafı da işte bundadır.

Qadınlarnıñ emeği ve aile dayanışması

Qırımtatar toylarında qadınlarnıñ emeği büyük ehemmiyetke sahip edi. Aş hazırlamaq, hamur yoğurmaq, sofralar yazmaq, evni ve avlunı tertipke ketirmek gibi işler ekseriyetle büyük bir teşkilatçılıq talap ete edi. Bu işlerni yaparken qadınlar bir-birine yardım ete, tecrübe paylaşa ve gençlere ögretir edi.

Lâkin toy yalnız qadınlarnıñ yaki erkeklerniñ işi degil. Her kes öz imkânına ve qabiliyetine köre yardım ete. Erkekler ağır işleri yapar, odun ve su taşır, masa ve oturacaqlar yerleştirir; gençler qonaqlarnı karşılar ve ihtiyaç olğan yerde yardım ete. Aile büyükleri ise hazırlıqlarnıñ düzgün ilerlemesine nezaret ete.

Bu iş bölüşimi toyun muvaffaqiyetli keçmesine yardım ete ve cemiyet içinde qarşılıklı mesuliyet duyğusunu pekiştire.

Toy — yalnız eglence degil, halqnıñ hafızası

Qırımtatar toylarınıñ ehemmiyeti, musiqiy ve aş-işmek ile sınırlanmay. Toylar, tarih boyunca aile bağlarını, komşulıq münasebetlerini ve cemiyet dayanışmasını qorumağa yardım etken toplantılardır. İnsanlar toy vesilesi ile bir araya kelip, bir-biriniñ sevincini paylaşa, zor zamanlarda ise birbirine destek olmağa hazır olurlar.

Qırım Tatar halqı tarih boyunca türlü zorluklar yaşadı. Sürgün, göç ve ayrılıqlar ailelerni birbirinden uzaqlaştırdı. Buna baqmadan, halqnıñ musiqisi, aşhanesi, dili ve toy adetleri nesiller tarafından yaşatıldı. Toy meydanında çalınğan bir nağme, evde pişirilgen bir aş ve büyüklerden ögrenilgen bir adet, halqnıñ kimligini hatırlatqan müim işaretlerdir.

Bugün toy adetlerini yaşatmaq, yalnız keçmişni añmaq degil. Bu adetlerni genç nesillere ögretmek, Qırımtatar tilinde sohbet etmek, eski nağmelerni unutmaslıq ve aile hatıralarını yazıp saqlamaq da bu medeniyetniñ devamına hizmet ete.

Netice: Kazan qaynağan yerde birlik yaşar

Qırımtatar toyları — muzıka, aş-işmek, misafirperverlik, hörmet ve yardımlaşmanı bir araya ketirgen zengin bir medeniyettir. Muzıkacılarnıñ toyğa kelüvi meydanğa canlılıq qosa; kazanlarda pişken aşlar ve sofralarda sunulğan ikramlar qonaqlarnı bir araya ketire; yaşlılarnıñ hatıraları ise genç nesillerge keçmişni tanıta.

Toy bir kün sürse de, birkaç kün devam etse de, onıñ asıl qıymeti insanlarnıñ gönlünde qalğan hatıralardadır. Birlikte hazırlанğan aş, birge çalınğan nağme, komşu yardımı ve qonaqqa kösterilgen hörmet — Qırımtatar medeniyetiniñ yaşamasına yardım etken temel degerlerdir.

Qazanlar qaynasın, sofralar bereketli olsun, muzıkalar susmasın! Qırımtatar toylarınıñ sevincı, dostluğu ve birlik ruhu nesilden nesilge devam etsin. Çünki toy — halqnıñ sevincı, ailelerniñ birleşmesi ve medeniyetniñ canlı hafızasıdır.

Kırım’ın Sesi Gazetesi — Yolumuz Türk Dünyası, Safımız Qırım Tatar Halkı, Sesimiz Kırım’ın Sesi.