İsmail Bey Gasprinskiy’nin Vefat Tarihi: Bir İnsanın Eki Ölüm Günü Olmaz

İsmail Bey Gasprinskiynin Vefat Tarihindeki Yanlışlıq Çözüle: Haqiqiy Anma Künü 24 Sentyabr

Türk dünyasınıñ ulu yolbaşçısı, “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarınıñ müellifi İsmail Bey Gasprinskiynin vefat tarihi aqqındaki asırlıq taqvif yañlışlığı aydınlatıldı. Yıllardır çoq membada yer alğan 11 sentyabr tarihiniñ, o devirniñ taqvif farqlılığından kelip çıqqanı ve ulu mütefikkirniñ haqiqiy vefat künü 24 sentyabr 1914 olğanı ortağa qoyuldı.

“Tercüman” Gazetindeki Tarihiy Haqiqat

Tarihiy vesiqalar ve Gasprinskiynin özü çıqarğan meşur “Tercüman” gazetiniñ nushaları incelengeninde, ulu tüşünce adamınıñ vefat haberi şu sözlernen bildirilgen edi: “11 sentyabr cumaaqşamı künü saba saat 08:30’da ruhun teslim etti.” Lâkin o devirde qullanılğan yerli taqvif ile bugün qullanğanımız halqlarara Miladiy taqvif arasındaki kün farqı, uzun yıllar devamında anma küniniñ yañlış esaplanmasına sebep oldı. Yapılğan esaplamalarğa köre, o vaqıtnıñ 11 sentyabr künü, bugüngi taqvimde tam olaraq 24 sentyabr tarihine kelip çıqa.

“Bir İnsannıñ Eki Ölüm Günü Olmaz”

Bu emiyetli mevzuny kündemge ketirgen tarihçılar ve fikir adamları, ulu şahıslarnıñ tarihtaki mirasın doğru kronologiyanen qorçalamaq kerekligini qayd ete. “Bir insannıñ eki ölüm günü olmaz” degen esas fikirnen, bütün Türk dünyasını mektep ve fikirde birleştirgen Gasprinskiynin hatırasına ürmet olaraq, anma tedbirleriniñ ve haberleriniñ endi 24 sentyabr künü yapılmaq kerekligi tekitlene.

Ahmet Ağaoğlunıñ asırlar evel aytqan “Dünyada Türk ve Türkçülük qaldıqça, İsmail Bey de ber-hayattır (yaşaycaqtır)” sözü, bugün de öz küçüni qorçalay. Cismiy olaraq aramızdan ayrılğan künniñ nevbetteki yıllığında, İsmail Bey Gasprinskiyni esas vefat künü olğan 24 sentyabrde rahmet, minnet ve doğru tarih añlayışınen añamız.

Bir İnsannıñ Eki Ölüm Günü Olmaz: Kırım’ın Sesi Tarihiy Tezatqa Soñ Qoya!
Ulu mütefekkir İsmail Bey Gasprinskiyniñ yolundan ketken Kırım’ın Sesi, tarih sahasındaki episi yañlışlarnı ve takvim tezatlarını qalege alıp, büyük yolbaşçımıznıñ kerçek vefat tarihını aydınlata.
Bir insannıñ eki ölüm günü olmaz! Hele bu insan, bütün ömrüni Türk-İslâm dünyasınıñ aydınlanmasına feda etken, “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarınen milyonlarnıñ yolunı kostergen ulu maarifçi İsmail Bey Gasprinskiy olsa, onıñ hatırasına sayğı köstermek ve tarihıy doñluqnı qorçalamaq bzm eñ muaddes borcumızdır. Bugünki künde Gasprinskiyniñ vefat künü etrafında sırıqlap kelgen yañlışlıqlar, farqlı menbalarda eki ayrı tarihniñ zikr etilmesi, milletimizniñ medeniy hafızasında büyük bir qarışıqlıq yarata edi. Ulu mütefekkirimizniñ açqan aydınlık yolundan keniş adımlarnen yürgen Kırım’ın Sesi, matbuat ilkelerine ve vefadarclıq vazifesine sadıq qalaraq, tarih sahasındaki bu eñ büyük yañlışnı qalege aldı. Bizler, Gasprinskiyniñ emaneti olğan qalem ve hakikat quvvetinen, onıñ ebediyetke köçken kerçek künini “Tercüman” gazetasınıñ öz vesiqaları ile aydınlığa çıqaralılıq.

Tarih sahifesindeki bu tezat, asılında o devirde Rusiye İmperiyasında qullanılğan eski Rus (Yuliyan) takvimi ile dünyada keniş qullanılğan Miladiy takvim sistemleriniñ deñişikliginden ileri kele. Resmiyağa, vesiqalarğa ve eñ emiyetlisi “Tercüman” gazetasınıñ o künlerde çıqqan matem sanına köre bu tezat şay çözüle: Ulu mütefekkirimiz eski Rus takvimine köre 11 sentâbr 1914 senesinde, umumdünya Miladiy takvimine köre ise 24 sentâbr 1914 tarihinde vefat etkindir. Gazetanıñ öz haberinde bu acı vaqia şu sitemli ve adil satırlarnen qaydedilgen: “Tercüman”nıñ müessisi İsmail bey Gasprinskiy sentâbr on birinde, pencşenbe künü, sabah saat sekiz buçuqta ruhlarını teslim itmiş… İnna lillahi ve inna ileyhi raciun.” Bu takvim tezatını bilmek, tarihıy doñluqnı qorçalamaq ve ulu yolbaşçımıznıñ hatırasını doğru künlerde añmaq baqımından büyüktil müimlik tışımaqta.

Müstesna Bir Şahsiyet: Fikir ve Amal Adamı

İsmail Bey Gasprinskiy, 1851 senesi Avcı köyünde doğğan soñ, Avrupalı ve Şarqlı bir tasil körip, dünyadaki medeniy ve ilmiy inkişaflarnı derinden talil etken bir ziyalı edi. Moskvada oquğan yılları, Frenkistanda (Paris) keçirgen vaqıtları ve İstanbul seyaatları onıñ fikir dünyasını şekillendirdi. Gasprinskiy, ğarpnıñ tehnologik ve ilmiy üstünligini körgen, lâkin şarq Müslüman dünyasınıñ öz medeniy özegini yoq etmeden bu inkişafqa ayaq uydurması kerekligine inanğan ediy.

Onıñ eñ bariz şahsiyet hususiyetlerinden biri – sabırlı, uzaqnı körgen ve birleştirici olmasıdır. “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarı, onıñ ömürlik felsefesini teşkil ete edi. O, heç bir vaqıt radikal ve yıqıcı yollarnı saylamadı; aksine, maarif, matbuat ve medeniyet yolu ile halqını qudretli yapmağa tırıştı. Gazetecilik, yazıcılık ve naşirlik istidadını millî davanıñ hızmetine berdi. Qadın uquqları, til birligi ve matbuat serbestligi kibi mevzularda devrine köre inqilâbiy adım sayılğan fikirler ileri sürdi.

Mektep İslâhatı ve “Usul-ı Cedid” Devrimi

İsmail Bey Gasprinskiy, millî uyanışnıñ temel taşı mektep ve tasil olğanını bile edi. O devirde Rusiye idaresindeki ananeviy medreseler ve mektepler, zaman talaplarına cevap bermekten uzaq edi. Talebeler senelerce oqusa da, ne doğru-dürüst yazmağı, ne de esap-kitap yapmağı ögrene bile ediler. Gasprinskiy bu qaranlıq manzarayı deñiştirmek içün 1884 senesi Bahçesaraynıñ Qayımtay mahallesinde ilk “Usul-ı Cedid” mektebini açtı.

Bu islâhatnıñ esas hususiyetleri şulardan ibaret edi:

• Savt-ı Savtiy (Ses Uslubı): Balalarğa ariflerniñ adlarını ezetletmek yerine, sesler vasıtasıyla qısqa vaqıtta (qırq kün içinde) oquv ve yazuv ögretile edi.
• Dünyeviy İlimler: Diniy derslerniñ yanında coğrafiya, tarih, esap (matematika), tebiatşınaslıq ve gigiyena kibi fen dersleri berile başlandı.
• Ana Tilinde Tasil: Dersler edebî ve añlaşıqlı Kırım Tatar tilinde keçirile edi. Gasprinskiy özü “Hoca-i Sübyan” (Balalar Hocası) adlı ilk mektep dersligini yazdı.
• Qadınlarnıñ Oquvı: Qız balalarnıñ mektepke baruvı, cemiyette layıqlı yer aluvı içün mekteplerde qız sınıfları açıldı.

Bu islâhat başta ananeperver qadimliler tarafından sert tenqit etilse de, neticeleri o qadar muvaffaqiyetli oldı ki, qısqa vaqıtta bütün Rusiye imperiyasında, Qazan, Ufa, Baqu, Taşkent kibi şeerlerde biñlernen Usul-ı Cedid mektebi açıldı. Gasprinskiy, tasil sistemini islâh eterek medeniy bir inqilâbğa imza attı.

Matbuattaki Büyük Hızmet ve Meşhur “Tercüman” Matbaası

Mekteplerde yetişken nesilniñ fikir ceetten beslenmesi içün umumiy bir yayın organı kerek edi. Gasprinskiy, büyük qıyınlıqlar ve çarlık senzurası basqıları altında 1883 senesi 22 aprelinde “Tercüman” gazetasını çıqarmağa başladı. Bu cihanşümul gazetanıñ basılğan yeri ise Bahçesarayda, ulu mütefekkirniñ eviniñ azbarında yer alğan hususiy matbaa edi.

İsmail Bey Gasprinskiy, matbaasını qurmaq içün İstanbuldan ve Avrupadan basma arifleri ve kerekli aletlerni büyük masraflarnı közge alıp ketirtti. Çarlık Rusiyesiniñ sansür komitetleri er adımda zorluq çıqarsa da, bu küçük matbaa dısqarıdan kelgen er türlü basqığa qarşı bir medeniyet qalası kibi ayakta turdı. “Tercüman” matbaası sadce bir gazeta basılğan yer degil, aynı zamanda Kırım Tatarca ve diger Türk lehçelerinde biñlernen derslikniñ, edebiy kitaplarnıñ, risalelerniñ ve qadınlar içün çıqqan “Alem-i Nisvan” mecmuasınıñ da basılıp darqatılğan muqaddes bir ocaq edi. Gazeta, Kaşgardardan İstanbullğa, Qazandan Qahirierge qadar keniş bir coğrafiyağa darqala ve Türk halqları arasında bir fikir köprüsi vazifesini becere edi. Bu matbaadan çıqqan nurlar sayesindedir ki, Türk dünyası bir-biriniñ dertlerinden, edebiyatından ve medeniy mefkuresinden haberdar oldı.

Muhteşem ve Acılı Uğurlanuv: Bütün Halq Bahçesarayğa Aqta

Ömrüni milletiniñ aydınlanmasına feda etken büyük mütefekkir, 1914 senesi sentâbr ayında ağır hastalandı. Ve nihayet, eski takvimnen 11 sentâbr (Miladiy 24 sentâbr) pencşenbe künü sabah saat sekiz buçuqta Bahçesaraydaki evinde, canından da aziz körgen matbaasınıñ yanı başında ruhlarını teslim etti. Bu acı haber, telegraf hatları vasıtasıyla tez vaqıtta bütün dünyalarğa darqaldı. Kırım, mateme bütsün ketti.

Gasprinskiyniñ cenaze merasimi, Kırım tarihında episi körilmegen derece muhteşem, acılı ve çoq qalabalıq bir mitingke çevrildi. Cenaze künü Bahçesaray küçeleri, meydanları insan Tışından keçilmez oldı. Aqmescit, Kezlev, Yalta, Kefe ve uzaq Qazan ile Kavkaz topraqlarından biñlernen insan, ulu rehberlerine soñ vazifelerini eda etmek içün keldi. Cenaze namazı qılınacaq meydanda tek erkekler degil, Gasprinskiyniñ aq-uquqlarını qorçalağan qadınlar ve mektep talebeleri de közyaşları içinde safta turdılar.

Tabutı, evinden ve emektar matbaasınıñ öñünden alınıp omuzlar üzerinde ulu abidelerniñ medfun olğan Zincirli Medrese azbarına qadar taşındı. Yol boyunca halq aman-aman tabutnı qaçırmaq ister kibi omuzdan omuzğa keçire, kederli feryadlar ve dualar köklerge köterile edi. O kün Bahçesaray sakinleri, tek bir insanı degil, Kırım Tatar halqnıñ vicdanını, aqlını ve ulu yolbaşçısını topraqqa teslim etkenlerini bile ediler. Gasprinskiy, Hacı Giray Han mezarlığınıñ yanında, ulu ecdatlarınıñ qabrinde ebediy uyqusına daldı.

Hatırası Yolumızı Aydınlata

İsmail Bey Gasprinskiy, vefatından soñ da fikirlerinen yaşamağa devam etti. Onıñ temelini atqan maarif areketi ve vasiyet kibi qaldırğan matbuat mektebi, Kırım Tatar halqnıñ soñraki siyasiy ve medeniy küreşine quvvet berdi. Bugün bizlerge qaldırğan eñ büyük miras, millî birlik duygusı, anadiline sayğı ve er zaman aydınlıqqa doğru yürüme iradesidir. Ulu mütefekkirimizni sayğı, minnet ve rahmet ile añamız.

• ismail-bey-gasprinskiy-tercuman-gazetasi-tarihi (Tercüman Gazetasınıñ Millî Uyanıştaki Rolü)
• kirim-tatar-maarifciligi-ve-usuli-cedid (Kırım’da Usul-ı Cedid Mektepleri ve Maarif Hareketi)
• bahcesaray-zincirli-medrese-tarihi (İsmail Bey Gasprinskiyniñ Mezarı Bulunğan Bahçesaray Zincirli Medrese)