Qırım Tatarı Aziz Beyniñ Büyük Mirası
Türkiye Devletiniñ Şekillenmesinde Qırım Tatarlarınıñ Rolü: Siyaset, Bürokrasi ve Fikir Ayatındaki Derin İzler
Qırım Tatarları, Osmanlı devrinden Cumhuriyetniñ qurulışına ve bügünkü Türkiyege qadar siyaset, bürokrasi, askerlik, diplomatiya ve akademiya saalarında çoq kritik roller oynap, devlet qurulışına doğrudan-doğru yön bergenlerdir. 1783 senesinde Qırım nıñ Rusiye tarafından işgal etilmesinden soñ Anadoluğa başlağan köç dalgalarınen kelgen Qırım tamırlı aydınlar, Türk milliyetçiliginiñ fikir temelini qoyğan ve Cumhuriyetniñ qurucı kadroları arasında yer alğanlardır.
Qızılaynıñ Qurucısı ve Askeriy Tibbiyetniñ Öncü Şahsiyeti: Dr. Miralay Aziz Bey
Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyetiniñ (Qızılay) qurulışından askeriy tıp reformlarına qadar devlet ve saqlıq müessiselerine silinmez izler qaldırğan Qırım Tatarı ekimi Dr. Miralay Aziz Bey (Aziz İdris), vatan toprağından köç etken aydınlarnıñ Türkiye qurucu hafizasındaki hayati rolüni meydanğa çıqara.
Dr. Miralay Aziz Bey (Aziz İdris)
- Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyetiniñ (bügünkü Qızılay) qurucılarındandır.
- Türk tibbiyetine ve askeriy bürokratiyasına yön bergen çoq emiyetli bir Qırım Tatarı ekimidir.
Dr. Miralay Aziz Beyniñ (Aziz İdris) Hayatı ve Askeriy-Tıbbi Kariyeri
- Doğumı ve Tamırı: Kırımlı Aziz Bey, 1840 senesinde İstanbulda dünyağa keldi. Babası, Qırım nıñ Aqmescit/Bahçesaray şeerinden köç etken saraç Ali oğlu İdris Efendidir.
- Askeriy Tıbiye Oquvı: Mekteb-i Tıbbiye-i Şahaneni 1865 senesinde kolağası rütbesinen muafaqiyetnen bitirdi. Mezuniyetinden soñ iç hastalıkları kürsüsünde çalışıp başladı.
- Tıp Tiliniñ Türkçeleşmesi Davası: Talebelik yıllarından başlayıp tıp tasiliniñ Fransızca degil de Türkçe olmasını müafaa etti. Dostlarınen beraber Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye’ni qurdı ve üç devre reisligini yaptı. Fransızcadan tercime etkenleri Lûgat-ı Tıbbiye adınen neşir etip Türkçe tıp terminologiyasınıñ temelini qoydı.
- Sivil Tıbiyenıñ Qurulışı ve Akademiya Ayatı: Açılğan ilk sivil tıp oquv yurtı olğan Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye‘ye müdir olaraq tayin etildi. Anda tıp kimyası, fizika ve daxiliye derslerini Türkçe oquttı. İki ciltlik Kimya-yı Tıbbî kitabını yazdı.
- Qızılay (Hilal-i Ahmer) Qurucılığı ve Hilal Alameti: 1868 senesinde qurulğan yardım cemiyetiniñ qurucı azası olıp çıqtı. Milletara sahnede Qızılhaç yerine aq zemin üzerindeki qırmızı hilal alametini teklif etip, alametni özü çizdi ve Cenevrede tınçlıqnen qabul ettirdi.
- Askeriy Rütbesi ve Vefatı: Askeriy bürokratiyada koterilip 1877 senesinde miralay (albay) rütbesine erişti. Verem hastalığı yüzünden 11 Haziran 1878 senesinde, daa 38 yaşında vefat etti. Hatırası Türk Kızılay müessisesinde yaşatılmaqtadır.
Dr. Miralay Aziz Bey (Aziz İdris): Kızılaynıñ (Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti) esasçılarınıñ biri, Türk tıbbına ve askeriy bürokrasiyasına yol bergen mühim Qırım Tatarı tabip
Dr. Miralay Aziz Bey (Aziz İdris), Osmanlı Devleti devrinde tıp ilmine, Türkçe ilmiy tilniñ inkişafına ve insanî yardım teşkilâtınıñ teşekkül etmesine büyük emek bergen mühim Qırım Tatarı tabiplerniñ biridir. 1840 senesinde İstanbul’da dünyaya kelgen Aziz Bey, Bahçesaraylı Saraç İdris Efendiniñ oğlı edi. Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’de tahsil alıp, 1865 senesinde kolağası rütbesinen mezun oldı. Qısqa ömrine rağmen, Osmanlı tıp tarihı ve Türk dünyasınıñ ilmiy mirasında silinmez bir iz qaldırdı.
Qırım Tatarı bir tabipniñ yetişmesi
Aziz Beyniñ yetişken devir, Osmanlı Devleti’nde modern tıp tahsiliniñ şekillenmekte olğan bir çağ edi. Avrupa’da inkişaf etken tıp ilmi Osmanlı topraklarına da ulaşır, lâkin bu bilginiñ genç tabiplerge ana tilde aktarılması meselesi mühim bir mesele olaraq ortaya çıqa edi.
Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’den mezun olğandan soñ Aziz Bey, mektepte iç hastalıqları sahasında çalıştı. Soñra Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye’niñ müdürligine tayin etildi. Burada umumiy emraz, dahiliyye emraz, tıbbiy kimya ve hikmet-i tabiiyye kibi derslerni okutıp, yeni nesil tabiplerniñ yetişmesine hizmet etti.
Aziz Beyniñ ilmiy faaliyeti yalnız dersliklernen sınırlanmadı. O, zamanınıñ ilmiy yeniliklerini takip etip, Avrupa’da inkişaf etken tıp ve kimya bilgilerini Osmanlı cemiyetine tanıtmağa çalıştı.
Türkçe ilmiy til içün verilen mücadele
Aziz Beyniñ en mühim hizmetlerinden biri, tıp ilminiñ Türkçe ifade edilmesine bergen ehemmiyetidir. O devirde tıp dersleriniñ ve ilmiy eserlerniñ mühim bir qısmı Avrupa tillerinde, hususan Fransızca yazıla edi. Aziz Bey ise ilmiy bilginiñ Türkçe anlatılması ve bu tilde tıp terimleriñ inkişaf ettirilmesi içün çalışma yürütti.
Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye çevresinde yürütülgen çalışmalarğa iştirak etip, Fransızca eserlerni Türkçege çevirdi ve ilmiy terminologiyanıñ zenginleşmesine katkıda bulundu.
Onıñ hazırlamağında emek bergen Lûgat-ı Tıbbiye, Osmanlı tıp tiliniñ tarihındaki mühim eserlerden biri oldı. 1868 senesinde neşir etilgen Kimya-yı Tıbbi adlı eseri ise kimya ilminiñ tıp ile bağını Türkçe anlatqan mühim çalışmalardan biri olaraq tanındı.
Bu eserlerniñ ehemmiyeti yalnız ilmiy mazmunında degil, aynı zamanda Türkçe’niñ modern ilimlerni ifade etme qabiliyetiniñ inkişafında da yatadır.
Hilâl-i Ahmerniñ kuruluşında Aziz Bey
Aziz Beyniñ adını tarihqa ebediy bağlağan en mühim hizmetlerinden biri de Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’niñ kuruluşında yer almasıdır.
1864 senesinde imzalanğan Cenevre Sözleşmesinden soñ yaralı askerlerniñ muharebe meydanlarında qorunması ve tedavisi meselesi beynelmilel seviyede yeni bir anlayışqa dönüşti. Osmanlı Devleti’nde de yaralı ve hasta askerlerge yardım etmek içün müstakil bir teşkilât qurulması fikri inkişaf etti.
11 Haziran 1868 senesinde Mecruhin ve Mardayı Askeriyeye İmdat ve Muavenet Cemiyeti adı altında bir cemiyet teşkil etildi. Bu cemiyet, soñradan Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti olaraq inkişaf etken teşkilâtıñ temelini teşkil etti.
Cemiyetniñ kuruluşında devriniñ tanınğan tabipleri ve devlet adamları yer aldı. Kırımlı Aziz Bey de bu tarihiy teşebbüsniñ mühim isimlerinden biri edi.
Qızıl hilâlniñ sembol olaraq seçilmesi
Aziz Beyniñ Hilâl-i Ahmer tarihındaki rolü cemiyetniñ kuruluşınen bitmedi. O, teşkilât içün kullanılacaq sembol meselesi üzerinde de fikir yürütti.
Kızılhaç sembolüniñ Osmanlı cemiyetinde dini ve kültürel sebeplerden dolayı farklı şekilde qabul etilebileceğini nazarğa alğan Aziz Bey, qızıl hilâlniñ kullanılmasını teklif etken isimlerden biri oldı.
12 Ağustos 1876 senesinde İstanbul’da keçirilgen toplantıda aq zemin üzerinde qızıl hilâl sembolüniñ kullanılmasına dair karar alındı. Böylece hilâl, Osmanlı insani yardım teşkilâtınıñ kendine mahsus sembolüne çevrildi.
Bugün Qızılay adınen tanınğan bu köklü teşkilâtınıñ tarihındaki qızıl hilâl, yalnız bir işaret degil, zor zamanlarda insanğa yardım etüvniñ de sembolü olaraq yaşay.
Qısqa ömürge sığğan büyük miras
Aziz Beyniñ ömrü uzun olmadı. 1878 senesinde, henüz 38 yaşında iken vefat etti. Lâkin onıñ qısqa ömrü ilmiy, tıbbiy ve içtimai hizmetler bakımından son derece bereketli oldı.
O, tabip olaraq hastalarnı tedavi etti; muallim olaraq genç tabiplerni yetiştirdi; müellif olaraq Türkçe tıp ve kimya eserleriniñ inkişafına katkıda bulundu. Cemiyetçi olaraq ise Hilâl-i Ahmerniñ kuruluşında mühim bir vazife üstlendi.
Qırım Tatarlarınıñ ilmiy mirasında Aziz Bey
Dr. Miralay Aziz Beyniñ hayatı, Qırım Tatarlarınıñ Osmanlı Devleti’niñ ilmiy ve içtimai hayatında oynağan mühim rolüniñ canlı misallerinden biridir.
Qırım Tatarı bir ailenniñ evlâdı olaraq İstanbul’da yetişken Aziz Bey, yaşadığı cemiyetniñ ilmiy meselelerine bigâne qalmağan, zamanınıñ qabaqcıl fikirlerini benimseyip, bunarnı öz memleketiniñ ve cemiyetiniñ inkişafına sarf etken bir aydın edi.
Onıñ adı bugün hem Türk tıp tarihı, hem Hilâl-i Ahmerniñ tarihı, hem de Qırım Tatarlarınıñ Osmanlı ilim ve medeniyetine bergen katkıları içinde hürmetnen hatırlana.
Aziz Beyniñ mirası, bir insan ömrüniñ uzunlığınen degil, o ömürniñ cemiyetke bergen faydasınen ölçülgeniniñ güzel bir misalidir. Onıñ çalışmaları Türk tıbbınıñ inkişafına, ilmiy tilniñ zenginleşmesine ve insanî yardım añlayışınıñ teşkilâtlanmasına hizmet etti. Bu sebepten Dr. Miralay Aziz Beyniñ adı, aradan asırlar keçse de, tarihniñ sessiz sahifelerinde değil, Türk ve Qırım Tatar ilmiy mirasınıñ canlı hatırasında yaşamağa devam ete.
