Cengiz Han Türkler cenkke kirisse, Şeytannı bile Cehennemge esir eter
Cengiz Han kim edi: Bozkırdan dünya tarihiniñ eñ büyük devletlerinden birine
Kırımınsesi Gazetesi
Temücin adınen doğğan Cengiz Han, XIII asır başında dağınıq Moñğol boylarını bir bayraq altında birleştirip, Avrasiya tarihiniñ aqışını tamnen deñiştirdi. Onıñ adı hem askeriy muvaffaqiyet, hem devlet teşkilâtı, hem de Yasa dep atalğan qaunlar sistemi ile bağlı olaraq bugünge qadar tarihçileriniñ diqqet merkezinde qala.
Temücin’den Cengiz Hanğa
Cengiz Han, dünya tarihiniñ eñ tesirli hükümdarlarından biri olaraq tanıla. Onıñ asıl adı Temücin edi. Doğğan yılı haqqında tarihçiler arasında fikir ayrılıqları olsa da, çoqusı 1162 yılını qabul ete. Temücin, Moñğol bozkırlarında birbirinen rekabet etken boylar arasında ösip, yaşlığından itibaren siyasiy ve askeriy mücadeleler içinde qala.
Babası Yesügey ölgen soñ, Temücin ve anası Hö’elün ailesi ağır şartlarda yaşay. Temücinniñ bu çetin balalıq devri onıñ ilerideki liderlik hususiyetleriniñ şekillenmesinde mühim rol oynadı. O, zaman keçken sayılı boylarnı ittifaq etip, öz etrafında berabersiz bir teşkilât qurmağa muvafıq oldı.
1206 senesinde Onon özeni civarında keçirilgen büyük qurultayda Temücin, Moñğol boylarınıñ başına keçirildi ve Cengiz Han adını aldı. Bu hadise, yalnız bir hökümdarnıñ tahta çıqması degil, dağınıq bozkır cemaatleriniñ merkezi bir devlet etrafında birleşüviniñ de başı oldı.
Yasa ve devlet tertibi
Cengiz Han adı tarih boyunca Yasa dep bilingen qaunlar ve emirler sistemi ile de bağlana. Lâkin burada mühim bir tarihiy ince nüans bar.
Köp yerde Yasa, Cengiz Han tarafından hazırlanğan tam ve bir bütün yazılı “qaunname” olaraq tasvirlene. Halbuki çağdaş tarih araştırmaları bu mesele daha ihtiyatlı qaramaqnı talap ete. Encyclopaedia Iranica’da berilgen malümatqa köre, “Yasa” sözü Cengiz Han ve onıñ varisleri tarafından berilgen ayrı emirlerni ifade etken ve soñundan bu emirlerniñ umumiy cümlesi manasında qullanılğan. Araştırmacılar, bütün maddeleri belli bir kitapta toplanğan yekpare bir “Büyük Yasa”nıñ barlığı meselesinde ihtilâf eteler.
Buna rağmen Yasa an’anesiniñ Moñğol devlet tertibinde mühim yeri olğanı anlaşıla. Askeriy teşkilât, idare, toplumsal munasebetler ve devletniñ umumiy işleyişi ile bağlı qaideler Cengiz Han devrinde merkeziyetçi bir tertipniñ qurulmasına yardım etti. Cambridge University Press’te çap etilgen ilmiy araştırmalarda da Yasa mefhumınıñ Moñğol siyasiy, askeriy ve içtimai hayatı ile bağlı geniş bir qaideler sistemi olaraq ele alınğanı körsetile.
Sert qaunlar ve emniyet meselesi
KIRIM’IN SESİ’ne ulaştırılğan surette Cengiz Hanğa atfedilgen:
“Türkler savaşmağa başlasa, Şeytan’nı Cehenem’de esir alır.”
şeklindeki söz de yer ala.
Lâkin bu sözniñ Cengiz Han tarafından aytılğanını tasdiqlağan sağlam tarihiy menba bulunmadıqça, onı doğrudan Cengiz Han sözü olaraq bergen doğru olmaz. Aynı şekilde, “cebinde altın keseleri dolu bir genç qız Fransa’dan Çin’ge qadar seyahat etse başına hiç bir şey kelmez edi” şeklindeki sözniñ de ilmiy menbalarda Cengiz Hanğa aitligi tasdiqlanğanı körünmey.
Bu sözlerniñ temelinde, Moñğol devletinde yol, uluslararası ticaret ve devletlerarası qatnaşuvnıñ belli bir tertipke salınğanı haqqında tarixiy fikirler yatabilir. Lâkin bunı bugünki manada “Cengiz Han devrinde bütün Avrasiya tam emniyet içinde edi” şeklinde umumlaştırmaq doğru olmaz.
Çünki Cengiz Han imperiyası bir taraftan yollar ve ticaret bağlarınıñ inkişafına şartlar yaratqan, diger taraftan fetihler sırasında şiddetli savaşlar, şehirlerniñ yağmalanması ve böyük insan zayiatlarına da sebep olğan. Bu sebepten Cengiz Han mirasını yalnız “qaun ve emniyet” yahut yalnız “fetih ve şiddet” çerçevesinde añlatmaq tarihniñ mürşitligini azaltır.
Ticaret yolları ve Avrasiya
Cengiz Han devrinde qurulğan siyasiy birlik, onıñ varisleri zamanında daha da keñeyip, Çin’den Orta Asiyağa, İran ve Kafkaslardan Şarqiy Avrupağa qadar uzanğan muazzam bir imperiyağa aylandı.
Bu keñ coğrafiya içinde yollar, elçilik qatnaşuvları ve ticaret bağları daha geniş ölçüde bir sistemge bağlandı. Moñğol imperiyası devrinde Şarq ile Ğarb arasında insan, mal, fikir ve teknoloji alış-verişiniñ artması, tarixçiler tarafından Avrasiya tarihiniñ mühim hadisesi olaraq incelene.
Cengiz Han özü ise bu imperiyanıñ tamamlanğan şekline qadar yaşay almadı. O, 1227 senesinde vefat etti. Ölümünden soñ devlet oğlu ve torunları tarafından idare etilip, imperiya zamanla Altın Orda, Çağatay ulusı, İlhanlılar ve Büyük Hanlık gibi büyük siyasiy merkezlerge ayrıldı.
Cengiz Han mirası nasıl baqılmalı?
Cengiz Han tarihiniñ en mühim taraflarından biri, onıñ yalnız bir cenkçi olaraq degil, devlet qurucısı ve bozkır cemaatlerini bir merkez etrafında birleştire bilgen siyasiy lider olaraq da incelenmesidir.
Onıñ qurğan devlet sistemi, askeriy teşkilâtı ve idarî qaideleri Moñğol imperiyasınıñ sür’atnen keñeyüvine yardım etti. Lâkin aynı tarihniñ içinde fetihlerniñ doğurğan ağır neticeleri de bar edi.
Şunıñ içün Cengiz Han haqqında söz yürütkende, efsaneler ile tarihiy deliller arasındaki çızıqnı saqlamaq mühimdir. Sosial tarmoqlarda tez-tez rastkelgen veciz sözler tarihiy şahsiyetniñ atını taşısa da, olarnıñ her biriniñ haqiqaten onıñ ağzından çıqqanını ilmiy menbalar tasdiqlamayabilir.
Bugün Cengiz Han, bir taraftan Orta Asiya ve bozkır tarihiniñ eñ mühim şahsiyetlerinden biri, diger taraftan dünya imperiyaları tarihiniñ tesirli simalarından biri olaraq qarala. Onıñ mirası haqqında doğru fikirge kelmek içün hem askeriy muvaffaqiyetlerini, hem devlet teşkilâtını, hem Yasa meselesini, hem de fetihlerniñ ağır neticelerini birlikte degerlendirmek kerektir.
