GenelGüncelKültür Sanat

AQ SAQALLI QIŞNIÑ QAPIDAĞI SESİ

AQ SAQALLI QIŞNIÑ QAPIDAĞI SESİ

Qışnıñ soğuğı, tabiatnıñ tınçlığı, köy hayatınıñ eski izleri ve atalarımızdan qalğan danalıq bir şiirde birleşe.

Qırımnıñ Sesi Gazetesi | Edebiyat, medeniyet ve halq ananeleri

Qış — tabiatnıñ bir mevsimi olmaqtan ziyade, insan ömrüniñ derinliklerinde iz qaldırğan, hatıralarnı canlandırğan ve halqnıñ yaşayış tarzını şekillendiren bir çağdır. Qış kelgende künler qısqara, geceler uzaqlaşa, topraq tınçlana, ağaçlarnıñ yapraqları tökülip, tabiat uzun bir uyquğa dalğan kibi körüne. Lâkin bu tınçlıqnıñ içinde de bir hayat bar. Ocaq başında oturğan ailelerniñ sohbeti, pencerelerge urğan yelniñ sesi, qapı aldında bir-birine selâm bergen qonşular ve qışnıñ zor şartlarına qarşı beraberlik köster­gen insanlar bu mevsimniñ özüne has dünyasını yaratа.

Qırım Tatar edebiyatında tabiat tasvirleri, halqnıñ tarihı, ruhu ve yaşayış tarzınen sıq bağlanğandır. Şairlerimiz tabiatnı yalnız közge körüngen manzaralar olaraq tasvir etmey, onı insan duyğularınıñ, milliy hatıralarnıñ ve zaman aqqında düşüncelerniñ aynası olaraq da qullanğanlar. Eşref Şemi-zade’niñ “Qış kele” şiiri de bu bakımdan diqqatge lâyıq eserlerden biridir.

Şiirde qış, aq saqallı, ağır-sabır bir qart adamğa oşa­tıla. Onıñ kelişi aceleli degil. O, adım-adım yaqınlaşa; suvuğı artа, künler qısqara, gökni bulutlar qaplay ve tabiat özüniñ qışqı libasını kiy­mege başlıy. Şairniñ tasvirinde qış, insan kibi canlana ve qapımıznı qaqmağa azır bir misafirge ay­lana.

Bu şiirniñ eñ müim hususiyeti de şundadır: Qışnıñ kelişi sade bir tabiat hadisesi olaraq degil, bütün bir yaşayışnıñ, mevsimlik emekniñ ve halq hafızasınıñ bir parçası olaraq tasvir etile.

QIŞNIÑ KELİŞİ: TABİAT VE ZAMAN

Şiirniñ ilk satırlarında qışnıñ eñ belli alâmetleri köz ögüne kele:

“Gece uzay, kün qısqara,

Suvuq arta, yüksele,

Artıq endi ağır-sabır

Aq saqallı qış kele.”

Bu satırlarda qışnıñ kelişi dört sade, amma tesirli tasvir ile ifade etile: gece uzaya, kün qısqara, suvuq arta ve aq saqallı qış yaqınlaşa.

Künlerniñ qısqarıp, gecelerniñ uzanması insanğa zaman aqqında düşünmege imkân berе. Yaz ve yaz sonu mevsimlerinde tabiatnıñ hareketi, bağçalarda iş, tarlalarda emek ve köylerdeki canlılıq közge çarpа. Qışta ise bu hareket yavaşlay. İnsan tabiatnıñ bu deñişmesine uyğunlaşa, evine, ailesine ve içki dünyasına daha çoq yüzlene.

“Aq saqallı qış” tasviri ise halq añlayışına yaqın bir obrazdır. Aq saqal yaşlılıqnı, tecribeni, sabırnı ve zaman aqqında derinlikni añdıra. Şair qışnı genç, aceleci bir misafir olaraq degil, ağır adımlarnen kelgen bir qart olaraq köstere.

Bu obraz bize bir halq düşüncesini de hatırlata: Tabiatnıñ öz zamanı bar. Er şey öz vaktinde kele. Yaznıñ da, yaznıñ bereketiniñ de, qışnıñ soğuğınıñ da öz sırası bar.

Atalarımız boşuna aytmağan:

“Her mevsimniñ öz güzelligi bar.”

Bu söz qışnıñ yalnız soğuq ve zorluklardan ibaret olmağanını añlata. Qışnıñ da öz rengi, öz sesi, öz hatırası ve öz güzelligi bar.

YAĞMUR, BULUT VE QIŞNIÑ KÜSKÜN AVASI

Şair şiirniñ devamında qışnıñ manzarasını daha da canlandırа:

“Gece-kündüz yağmur yağa,

Yoldan-ızdan keçilmey,

Çıray sıta küskün ava,

Kökte yıldız seçilmey.”

Bu satırlarda qışnıñ çetin tarafı tasvir etile. Yağmur ara bermey yağа, yollar keçilmez alğa kele, ava küskünleşe ve gökteki yıldızlar bulutlar arqasında körünmey.

Qırımnıñ tabiiy şartları, yarımadanıñ coğrafiyasına köre, bir yerden diger yerine deñişe. Sahil boylarında, dağlarda ve içki bölgelerde qış ayrı-ayrı manzaralar yaratа. Bazı yerlerde yağmur, bazı yerlerde qar, bazı yerlerde ise keskin yel qışnıñ kelişini bildirе.

Şiirdeki yağmurlu manzara, qışnıñ insan yaşayışına tesirini de köstere. Yollar keçilmez olğanda insanlar uzaq yerlerge barmaqta zorlanа. Tabiatnıñ sertleşmesi, gündelik işlerniñ yavaşlamasına sebep ola. İnsan tabiatnıñ qarşısında öz çare­sizligini añlasa da, sabır ve dayanışma sayesinde bu qıyınlıqlarnı keçirmege çalışа.

“Kökte yıldız seçilmey” ifadesi ise şiirniñ duyğusal derinligini arttıra. Yıldızlar közüñ qarşısında olmağanda gece daha qaranlıq körüne. Bulutlar gökni qaplay, insan özüniñ etrafındaki dünyanı daha dar bir çerçivede sez­mege başlа.

Lâkin qaranlıq gece de ebediy degil. Her qışnıñ soñunda yaz kele. Her qaranlıqtan soñ aydınlıq doğa.

Bu düşünce, atalarımıznıñ şu sözünen de uyğuna kele:

“Qışnıñ soñu yaz, qaranlıqnıñ soñu aydınlıq.”

Bu sözni yalnız tabiatqa bağlamaq kerek degil. O, insan ömründe rastkelgen qıyınlıqlarnıñ da keçici olabilecegini añlata. Sabır etken, emekten vazgeçmegen ve ümütini saqlağan insan, zor zamanlardan soñ yañı bir başlangıçqa qavuşa bilir.

KÖY HAYATI VE EMEK HATIRASI

“Qış kele” şiiriniñ en müim taraflarından biri de eski köy yaşayışını hatırlatmasıdır.

“Qoñur çölde aşlıq çalğan

Çalğı, saban sesi yoq,

Qışlamağa bizde qalğan

Quşçıqlarnıñ esi yoq.”

Bu satırlarda yaz ve güz mevsimlerinde emek qaynağı olğan tarlalarnıñ qışta tınçlıqqa dalğanı tasvir etile. Çalğı sesi yoq, saban sesi yoq. Ekin biçmek, topraqnı sürmek ve hasıl toplamaq işleri vaqtınca toqtay.

Burada şair yalnız tarlalarnıñ boş qalğanını bildirmey. O, köy yaşayışınıñ mevsimlerge bağlı olğan eski ritmini de hatırlata.

Eskiden köylerde yaşayış tabiatnıñ deñişmelerine sıq bağlanğan edi. İlkbaharda topraq azırlana, yazda ekinler ös­e, güzde hasıl toplana, qışta ise insanlar kelecek mevsimge azırlıq yapа edi. Her mevsimniñ öz işi, öz emegi ve öz mesuliyeti bar edi.

Bugün zamaneviy tehnika sayesinde bir çoq iş daha tez yapılа bilir. Lâkin tabiatnıñ qanunları deñişmegen: Topraq qullanmaq içün vaqıt, emek ve sabır kerek.

Şiirdeki “çalğı, saban sesi yoq” ifadesi bir sessizlikni bildirse de, bu sessizlik boşluq degil. O, emekniñ vaqtınca tınçlanğan sesidir.

Qırım Tatar köylerinde çiftçilik, bağcılıq, bağ-bostan işleri ve malcılıq nesiller boyunca müim yer tutqan. Aileler yıl boyunca yalnız bugünki ihtiyaçlarını degil, qışta kerek olacaq azıqnı da hesapqa alğanlar. Un, tahıl, qurutulğan yemişler ve saqlanmağa uyğun diger azıqlar qış hazırlığınıñ bir parçası olğan.

Qış, bu bakımdan, yalnız soğuqqa qarşı dayanmaq degil, yaz ve yaz sonu emeginiñ neticesini saqlap qalmaq demek edi.

Atalar sözlerimizde bu tecribe şöyle ifade etile:

“Yazda çalış, qışta rahatlan.”

Bu sözniñ manası, emekniñ vaqıtında yapılması kerek olğanıdır. Bugün yapılmağan iş ertege qalа; bugün saqlanmağan azıq qışta eksik ola. Halq danalığı, nesillerniñ yaşayış tecribesinden doğğan böyle sade, amma derin añlamlı sözlerni bizge miras qaldırğan.

QIŞLIQ AZIQ VE EV AZIRLIĞI

Qırım Tatar ailelerinde qış azırlığı eski zamanlardan beri müim bir anane olıp kelgen. Mevsiminde yetişken azıqlarnı saqlamaq, evdeki imkânlarnı doğru qullanmaq ve aile azalarınıñ ihtiyaçlarını evvelden düşünmek ev hanımlığınıñ da, köy yaşayışınıñ da müim bir parçası edi.

Qışqa azırlıq yalnız aş-suv hazırlamaqnen sınırlanmay edi. Evlerniñ tamirlenmesi, pencerelerniñ ve qapılarnıñ yoxlanması, odun ve kömür azırlanması, mal-qara içün yem saqlanması ve qışlıq kiyim-kene­kniñ azır tutulması da bu işniñ bir parçası edi.

Aileler bir-birine yardım ete, qonşular zor işlerde birge çalışa ve yaşlılarnıñ tecr­ibesinden faydalana edi. Bir evde eksik olğan şey diger evden tapıla bilir edi. Bu yardımlaşma, yalnız maddiy bir yardım degil, aynı zamanda insanlarnı bir-birine bağlağan maneviy bir köprü edi.

Qışnıñ sert günlerinde bu beraberlikniñ qıymeti daha da belli ola.

Atalarımıznıñ şu sözü de bu añlamnı ifade ete:

“Birlik bar yerde bereket bar.”

Bir aile, bir köy ve bir cemaat beraberlik içinde olsa, qıyınlıqlarnı aşmaq daha oñay ola. Her kimniñ imkânı ayrı olsa da, bir-birine destek olmaq halqnıñ maneviy gücüni arttıra.

Qırım Tatar milliy medeniyetinde misafirperverlik de bu beraberlikniñ ayrılmaz parçasıdır. Qışnıñ soğuğında evge kelgen misafirniñ qarşılanması, ocaq başında yer berilmesi ve sofradan nasip sunulması, insanğa verilen qıymetniñ bir nişanesi edi.

Böylece qış, tabiatnıñ sertligine baqmadan, insanlarnıñ bir-birine daha yaqınlaşmasına da vesile ola.

OCAQ BAŞINDAKİ SOHBETLER VE NESİLLER ARASINDAKI BAĞ

Eskiden qış geceleri bugünkünden farklı keçer edi. Televizor, telefon ve internet olmadan da aileler bir arada vaqıt keçir­e edi. Ocaq başında oturılıp sohbet etile, yaşlılar keçmişten hatıralar añlata, balalar ise büyüklerini diñley edi.

Bu sohbetlerde yalnız aile tarihı degil, halqnıñ keçmişi, köy adetleri, eski yaşayış tarzı ve atalar sözleri de nesilden nesilge keçer edi.

Atalar sözleri, bir halqnıñ uzun yıllar boyunca toplap kelgen tecrübesiniñ qısqa ve añlaşılır ifadeleridir. Onıñ içinde emek, sabır, doğruluq, dostluq, merhamet ve tabiatqa hürmet kibi qıymetler yer ala.

Qış geceleri böyle sözlerni ögrenmek ve hatırlamaq içün elverişli bir vaqt olğan.

Büyükler balalarına qışqa azırlıq yapmaqnı, azıqnı israf etmemekni, hayvanlarğa merhamet köstermekni ve zor vaqıtlarda bir-birine yardım etme­kni ögrete edi.

Bugün de bu ananelerni yaşatmaq mümkün. Aileler qış aylarında bir araya kelip, eski hatıralarnı añlatabilir, balalarına Qırım Tatar masallarını, manilerini ve atalar sözlerini ögrete bilir.

Çünki milliy medeniyet yalnız kitaplarda saqlanğan malümat degil. O, evde söylen­gen sözde, sofrada paylaşılan lokmada ve nesiller arasında devam etken hatıralarda yaşa­y.

QIŞ VE QANATLI DOSTLARIMIZ

Şiirdeki “Qışlamağa bizde qalğan quşçıqlarnıñ esi yoq” satırları da tabiatnıñ qışqı dünyasına başqa bir pencere aça.

Qış kelgende bazı quşlar sıcaq diyarlarğa köçe, bazıları ise qışnı öz yaşağan yerlerinde keçire. Soğuq havada azıq tapmaq zorlaşa, su menbaları muz tutabilir ve tabiatta yaşayış şartları ağırlaşabilir.

Böyle vaqıtlarda quşlarnıñ ve başqa hayvanlarnıñ korunması insan mesuliyetiniñ bir parçası ola.

Köylerde ve bağçalarda quşlar içün azıq qoymaq, muz tutmağan su tapmaq ve tabiatnı kirletmemek kibi sade işler müim fayda ketire bilir. Lâkin quşlarğa berilgen azıq temiz ve uyğun olmalı; tuzlu, küflen­gen ve bozulğan azıqlardan qaçınmaq kerek.

Qırım Tatar halq yaşayışında tabiatqa bağlılıq, yalnız ondan faydalanmaq degil, onıñla beraber yaşamaq añlamına da kele. Topraq, suv, ağaçlar, hayvanlar ve quşlar insan hayatınıñ bir parçasıdır.

Qışnıñ sert şartlarında bir quşqa yardım etmek sade bir iş kibi körünebilir. Lâkin böyle küçük hareketler balalarda merhamet duygusunu arttıra ve tabiatqa qarşı mesuliyet añlayışını şekillendire.

“QIŞ KELE” ŞİİRİNDEKİ SABIR VE HAYAT FALSAFESİ

Eşref Şemi-zade’niñ şiirinde qış, yalnız soğuq ve yağmur ile sınırlanmay. O, zaman aqqında da bir fikir uyandıra.

“Ağır-sabır” kelimeleri qışnıñ yavaş, ağır adımlarnen kelişini tasvir ete. Bu kelişniñ içinde acele yoq. Qış tabiatnı birden deñiştirmey; onı kademeli olaraq başqa bir halğa ketire.

İnsan ömründe de bazı deñişmeler böyle kele. Bazı meseleler bir künde çözülmey, bazı yollar uzun sabır ve emek talap ete. Her şeyniñ öz zamanı bar.

Bu sebepten qış mevsimi, insan içün düşünmek, keçmişni hatırlamaq ve kelecek içün azırlanmaq vaqıtı da ola bilir.

Atalarımıznıñ şu sözü bu fikirni tamamlay:

“Sabırnıñ soñu selâmet.”

Sabır, heç bir şey yapmadan beklemek degil. Sabır — zor şartlarda doğru yoldan ayrılmamaq, emek etmege devam etmek ve ümütni saqlamaq demektir.

Qışta topraq tınçlanğan kibi körünse de, tabiatnıñ içki hayatı devam ete. Ağaçlar yazğa azırlana, topraq yañı mevsimni bekle­y. İnsan da zor vaqıtlarda özüni toplap, kelecek içün yañı qüvet top­lay bilir.

Şiirdeki aq saqallı qış obrazı, bu bakımdan, tabiatnıñ qapımızğa kelgen yaşlı misafiri olmaqnen beraber, insannıñ öz ömrü ve zaman aqqında düşünmesine de yol aça.

QIRIM TATAR MEDENİYETİNDE QIŞNIÑ YERİ

Qırım Tatar medeniyeti, asırlar boyunca bozkır, dağ, sahil ve köy yaşayışınıñ bir-birine tesir etmesi neticesinde zenginleşken. Mevsimlerniñ deñişmesi, çiftçilik, malcılıq, bağcılıq, aşçılıq ve aile adetleri halqnıñ yaşayışında müim rol oynаğan.

Qış ayları, tabiat şartlarına uyğunlaşmaqnen beraber, aile ve cemaat bağlarınıñ da qorunğan bir devri edi. İnsanlar evlerinde qışlıq azıqlarını saqlay, el işlerini yapа, kiyim-kene­k azırlay ve kelecek mevsim içün planlar qurа edi.

Qırım Tatar aşhanasında da mevsimlik azırlıqlarnıñ izleri bar. Un, tahıl, qurutulğan ve saqlanmağa uyğun azıqlar, hamur işleri ve aile sofralarında hazırlanğan yemekler, ev hayatınıñ esas unsurları arasında yer ala.

Qışnıñ uzun gecelerinde sofranıñ etrafında toplanmaq, büyüklerni diñlemek ve balalarğa milliy adetlerni ögretmek, kültürel devamlılıqnı saqlamağa yardım ete.

Bugün yaşayış tarzı deñişken olsa da, bu qıymetlerni yaşatmaq mümkün. Her aile öz evinde Qırım Tatar tilinde sohbet etip, milliy yemeklerni hazırlap, eski türkü ve şiirlerni hatırlap, balalarına atalar sözlerini ögrete bilir.

Çünki bir halqnıñ medeniyeti yalnız büyük tarihiy hadiselerden ibaret degil. O, gündelik yaşayışta saqlanğan küçük adetlerde, ana tilinde söylen­gen sözlerde ve nesilden nesilge keçken maneviy mirasta da yaşa­y.

EŞREF ŞEMİ-ZADE’NİÑ ŞİİRİNDEN BUGÜNGE QALĞAN MESAJ

“Qış kele” şiiri, qışnıñ kelgenini tasvir etken sade bir eser olaraq körünse de, onıñ içinde tabiatqa bağlılıq, köy hayatınıñ hatırası, emekniñ qıymeti ve zaman aqqında düşünceler birleşe.

Şair qışnı aq saqallı bir misafirge oşatıp, onıñ kelişini köz ögüne ketire. Uzun geceler, qısqa künler, yağmur, küskün ava, tınç tarlalar ve qışlamağa qalğan quşlar bu manzaranı tamamlay.

Bu tasvirler, keçmişteki yaşayış tarzını hatırlatmaqnen beraber, bugünki insanğa da bir mesaj bere: Tabiatnı añlamaq, mevsimlerge uyğunlaşmaq, emekniñ qıymetini bilmek ve zor vaqıtlarda sabırlı olmaq kerek.

Qış, bir mevsim olaraq kele ve keçe. Lâkin onıñ insan hafızasında qaldırğan izleri, aile hatıraları ve medeniy mirasımıznıñ bir parçası olaraq yaşamaya devam ete.

Eşref Şemi-zade’niñ “Qış kele” şiiri de bu mirasnıñ bir parçasıdır. Şiirni oquğanda biz yalnız qışnıñ kelişini degil, keçmişteki köylerni, tarlalarda çalışan insanlarnı, ocaq başında toplanğan ailelerni ve atalarımızdan qalğan danalıqnı da hatırlaymız.

Qış kele, amma beraberlik, merhamet ve ümüt de insan qalbinde yaşamağa devam ete.

Qırım Tatar halqınıñ maneviy dünyasında qış, yalnız soğuq mevsim degil; sabırnıñ, azırlıqnıñ, aile bağlarınıñ ve kelecek baharnı bekle­me­kniñ de sembolüdür.

QIŞ AQQINDA ATALAR SÖZLERİ VE HALQ DANALIĞI

Qış mevsiminiñ manasını daha yahşı añlamaq içün halq arasında yayılğan bazı sözlerni hatırlamaq faydalıdır. Aşağıdaki ifadelerden bir qısmı umumiy halq danalığınıñ serbest ifadesidir; olarnıñ er birini tarihiy olaraq Qırım Tatarlarına mahsus, sabitlen­gen bir atasözü dep göstermek doğru olmaz.

  • “Her mevsimniñ öz güzelligi bar.” — Er mevsimniñ özüne has qıymeti ve hususiyeti bar.
  • “Yazda çalış, qışta rahatlan.” — Emekni vaqıtında etme­k ve kelecekni evvelden düşünmek kerek.
  • “Birlik bar yerde bereket bar.” — Beraberlik insanlarnı qüvetli ete ve qıyınlıqlarnı aşmağa yardım ete.
  • “Sabırnıñ soñu selâmet.” — Sabır ve doğru emek, zor zamanlarda insannıñ ümütini saqlamasına yardım ete.
  • “Qışnıñ soñu yaz.” — Her zor devreniñ soñunda yañı bir başlangıç ihtimalı bar.

Bu sözler, “Qış kele” şiiriniñ ruhu ile uyğuna kele. Onlar bize tabiatnıñ qanunlarını, emekniñ qıymetini ve insan bağlarınıñ müimligini hatırlata.

AQ SAQALLI QIŞ QAPIDA

Eşref Şemi-zade’niñ “Qış kele” şiiri, Qırım Tatar edebiyatında tabiat ve insan yaşayışı arasındaki bağnı añlamaq içün güzel bir misaldir. Şairniñ tasvir etken aq saqallı qışı, uzun geceleri, yağmurlu yolları ve tınç tarlaları, keçmişteki köy hayatını köz ögüne ketire.

Şiirniñ satırlarında qışnıñ sertliği duyulsa da, onıñ arqasında sabır, tecribe ve zaman aqqında bir düşünce bar. Tabiatnıñ her mevsimi öz vazifesini yerine ketire; insan da bu deñişmeler içinde yaşayışını devam ettire.

Bugün bizler bu şiirni oquğanda, yalnız bir mevsimni añmaymız. Biz, aynı zamanda, Qırım Tatar halqınıñ köy hayatını, emek ananelerini, aile bağlarını ve atalar sözlerinde saqlanğan danalıqnı da hatırlaymız.

Qış kele. Geceler uzaya, künler qısqara, yeller ese. Amma evlerde ocaq yanıp, sofralarda bereket, qalplerde merhamet ve ailelerde beraberlik yaşasa, qışnıñ soğuğı insan ruhunuñ sıcaklığını söndüremez.

Qırımnıñ Sesi Gazetesi olaraq milliy edebiyatımıznı, ana tilimizni, atalar sözlerimizni ve nesiller boyunca bizge miras qalğan medeniyetimizni yaşatmaq, kelecek nesillerge aktarmaq en müim vazifelerimizden biridir.

Qışnıñ kelişi bereketli, evlerimiz sıcaq, sofralarımız bereketli, qalplerimiz birlik ve merhamet ile tolu olsun!

Qış kele

Gece uzay, kün qısqara,

Suvuq arta, yüksele,

Artıq endi ağır-sabır

Aq saqallı qış kele.

Gece-kündüz yağmur yağa,

Yoldan-ızdan keçilmey,

Çıray sıta küskün ava,

Kökte yıldız seçilmey.

Qoñur çölde aşlıq çalğan

Çalğı, saban sesi yoq,

Qışlamağa bizde qalğan

Quşçıqlarnıñ esi yoq.

Qapı qaqa tors dekabr,

Tışta suvuq yüksele,

Artıq endi ağır-sabır

Aq saqallı qış kele

Eşref Şemi-zade

Kırım'ın Sesi Gazetesi

27 Şubat 2015 Tarihinde hizmet bermege başlağan www.kiriminsesigazetesi.com maqsadı akkında açıklama yapqan Mustafa Sarıkamış İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bu büyük mirasına sahip çıqmaq ve onun emellerini yaşatmaqtır. Qırımtatar Türkleriniñ ananevî, körenek, ürf, adet kibi yaşamlarında ne bar ise objektif şekilde Dünya cemiyetine taqdim etilmektir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest