ƏLİŞİR NƏVAİNİN ƏSƏRLƏRİNDƏ QADIN OBRAZLARI VƏ QADINA MÜNASİBƏT

Türk dünyasının ortaq səsi olan qəzetimizdə, Azərbaycanın dəyərli yazarı Həcər Atakişiyevanın qələmindən dahi Özbək şairi Əlişir Nəvainin yaradıcılığına həsr olunmuş möhtəşəm araşdırma yazısını təqdim edirik!

Türk ədəbiyyatının və mədəniyyətinin iki böyük qolunu birləşdirən bu özəl yazı, oxucuları Nəvainin söz xəzinəsinə və tarixin dərinliklərinə səyahətə çıxarır.

Önəmli Məqamlar və İncələmə

Dahi şairin irsi: Əlişir Nəvainin türk dilinin qüdrətini sübut edən “Mühakimətül-Lüğəteyn” əsərindən bu günə qalan ədəbi miras.

Ortaq mədəniyyət: Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı qədim və sarsılmaz ədəbi-mədəni əlaqələrin təhlili.

Həcər Atakişiyevanın baxışı: Müəllifin özünəməxsus üslubu ilə Nəvainin fəlsəfi və bədii dünyasına işıq tutması.

Qırımın Sesi (Kırım’ın Sesi) qəzetinin xəbər girişi üçün hazırlanan xüsusi mətn:

Türk dünyasının ortaq səsi olan qəzetimizdə növbəti ədəbi körpü: Azərbaycanın dəyərli yazarı Həcər Atakişiyevanın qələmindən dahi Özbək şairi Əlişir Nəvaiyə həsr olunmuş möhtəşəm araşdırma!

Qırımın Sesi oxucularına Türk dünyasının böyük mədəniyyət xəzinəsini təqdim etməyə davam edir. Azərbaycanlı araşdırmaçı-yazar Həcər Atakişiyevanın təqdimatında, çağatay türk bədii dilinin banisi, böyük mütəfəkkir və dahi şair Əlişir Nəvainin zəngin ədəbi irsinə dərindən işıq salınır.

Türk xalqlarının ortaq dəyərlərini və ədəbi əlaqələrini yenidən canlandıran bu bənzərsiz incələmə yazısını diqqətinizə çatdırırıq:

Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-
tənqidçi
ƏLİŞİR NƏVAİNİN ƏSƏRLƏRİNDƏ QADIN OBRAZLARI VƏ QADINA
MÜNASİBƏT
Annotasiya
Məqalədə böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin yaradıcılığında
qadın obrazlarının bədii-estetik və mənəvi xüsusiyyətləri araşdırılır. Şairin
“Xəmsə”yə daxil olan “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səb’əyi-səyyar” və
“Səddi-İsgəndəri” poemaları, eləcə də digər əsərləri əsasında qadın obrazlarının
poetik funksiyası, mənəvi keyfiyyətləri və cəmiyyətdəki mövqeyinə münasibət təhlil
edilir. Tədqiqatda Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın
obrazlarının timsalında Nəvainin qadını yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti kimi
deyil, həm də iradə, sədaqət, ağıl, mənəvi kamillik və humanist dəyərlərin daşıyıcısı
kimi təqdim etdiyi göstərilir. Məqalədə qadın obrazlarının Nəvai yaradıcılığında həm
fərdi xarakterlərin formalaşdırılması, həm də əsərlərin ideya-bədii məzmununun
açılması baxımından mühüm rol oynadığı əsaslandırılır.
Açar sözlər: Əlişir Nəvai, qadın obrazı, Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, “Xəmsə”,
humanizm, mənəvi kamillik, Şərq ədəbiyyatı.
Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən klassik ədəbi irs
insanın mənəvi dünyasının, əxlaqi keyfiyyətlərinin və cəmiyyətlə münasibətlərinin
bədii şəkildə ifadəsi baxımından zəngin mənbədir. Bu ədəbi ənənənin ən böyük
nümayəndələrindən biri Əlişir Nəvaidir. XV əsrdə yaşamış böyük şair, mütəfəkkir və
dövlət xadimi olan Nəvai öz yaradıcılığında insan, cəmiyyət, ədalət, məhəbbət,
sədaqət, elm və mənəvi kamillik kimi mühüm məsələlərə geniş yer vermişdir. Nəvai
yaradıcılığında qadın obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin yaratdığı qadın
obrazları yalnız məhəbbət süjetlərinin iştirakçıları deyil, əsərlərin ideya məzmununun
formalaşmasında fəal rol oynayan bədii xarakterlərdir. Şirin, Leyli, Məhınbanu,
Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl, sədaqət, iradə,
mərdlik, mənəvi təmizlik və yüksək əxlaqi keyfiyyətlər ön plana çəkilir.
Tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazlarını yalnız xarici gözəlliklə
məhdudlaşdırmadığı, onların mənəvi və əxlaqi xüsusiyyətlərini də geniş şəkildə
təqdim etdiyi vurğulanır. Ədəbiyyat tarixində elə sənətkarlar vardır ki, onların
yaradıcılığı yalnız müəyyən bir dövrün ədəbi-estetik düşüncəsini əks etdirməklə
məhdudlaşmır, sonrakı əsrlərin ictimai, mənəvi və mədəni dünyagörüşünə də ciddi
təsir göstərir. Belə sənətkarların əsərləri zaman və məkan sərhədlərini aşaraq müxtəlif
nəsillərin düşüncə və mənəviyyat dünyasına müraciət edir. Türk dünyasının klassik
ədəbi-mədəni irsində Əlişir Nəvai məhz belə universal əhəmiyyət daşıyan
şəxsiyyətlərdən biridir. Onun zəngin yaradıcılığı türk ədəbi dilinin və ədəbiyyatının
inkişafında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, insan, cəmiyyət, əxlaq, ədalət,
məhəbbət, mənəvi kamillik, elm, bilik və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri məsələlərin

bədii-fəlsəfi şəkildə ifadəsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai XV
əsr Şərq mədəniyyətinin ən böyük nümayəndələrindən biri kimi yalnız şair deyil, eyni
zamanda mütəfəkkir, dilçi, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi, dövlət xadimi və mədəniyyət
hamisi kimi tanınır. Onun çoxşaxəli fəaliyyəti türk-islam mədəniyyətinin inkişafında
mühüm rol oynamışdır. Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı və
onun mənəvi dünyasını yaradıcılığının mərkəzinə gətirməsidir. Şairin əsərlərində
insanın daxili aləmi, sevgi və sədaqət hissləri, yaxşılıq və pislik arasındakı mübarizə,
ədalət və zülm məsələləri, elm və savadın insan həyatındakı rolu geniş şəkildə əks
olunur. Bu baxımdan Nəvai irsinin tədqiqi yalnız onun poetik sənətkarlığının
öyrənilməsi deyil, həm də dövrün mənəvi və sosial düşüncəsinin araşdırılması
baxımından əhəmiyyətlidir. Nəvai yaradıcılığının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən
biri də əsərlərində qadın obrazlarının təqdimatı və şairin qadına münasibətidir.
Klassik Şərq ədəbiyyatında qadın obrazı müxtəlif poetik və fəlsəfi funksiyalar
daşımışdır. Qadın bəzən məhəbbətin və gözəlliyin simvolu, bəzən sədaqət və
fədakarlığın təcəssümü, bəzən mənəvi kamilliyə aparan vasitə, bəzən isə cəmiyyətin
müəyyən etdiyi qaydalarla fərdi arzular arasındakı ziddiyyətin daşıyıcısı kimi təqdim
edilmişdir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi klassik
Şərq poetikasında qadın anlayışının xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün mühüm
imkan yaradır. Nəvainin əsərlərində qadın obrazları sadəcə hadisələrin iştirakçısı və
ya kişi qəhrəmanların məhəbbət obyektləri kimi çıxış etmirlər. Əksinə, bir sıra qadın
obrazları əsərin ideya istiqamətinin müəyyənləşməsində, qəhrəmanların xarakterinin
açılmasında və əsas mənəvi problemlərin təqdim edilməsində mühüm funksiyaya
malikdir. Bu obrazların hər biri özünəməxsus xarakter xüsusiyyətləri ilə seçilir.
Onların arasında sədaqətli sevgili, müdrik qadın, iradəli şəxsiyyət, ana, hökmdar,
məsləhətçi və mənəvi dayaq rolunda çıxış edən obrazlara rast gəlmək mümkündür.
Bu müxtəliflik Nəvainin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli xarakter daşıdığını
göstərir. Xüsusilə “Xəmsə”yə daxil olan poemalar qadın obrazlarının zənginliyi və
onların ideya-bədii funksiyası baxımından diqqəti cəlb edir. “Fərhad və Şirin”
poemasında Şirin və Məhınbanu, “Leyli və Məcnun” əsərində Leyli və onun
ətrafındakı qadın obrazları, “Səb’əyi-səyyar” poemasında Dilaram və müxtəlif
hekayələrdə təqdim olunan qadın surətləri Nəvai yaradıcılığında qadının bədii
təqdimatının müxtəlif istiqamətlərini nümayiş etdirir. Bu obrazların müqayisəli
şəkildə araşdırılması şairin qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə
məhdudlaşmadığını, onun daha geniş mənəvi və ictimai məzmun daşıdığını göstərir.
Nəvainin qadın obrazlarına münasibətini araşdırarkən ilk növbədə onun gözəllik
anlayışına diqqət yetirmək lazımdır. Şairin poetik dünyasında gözəllik yalnız zahiri
görünüşlə müəyyənləşmir. Zahiri gözəllik mənəvi zənginlik, ağıl, sədaqət, mərdlik və
əxlaqi kamilliklə tamamlandıqda həqiqi dəyər qazanır. Bu baxımdan Nəvai
əsərlərində qadın obrazlarının təsviri iki əsas istiqamətin vəhdətində meydana çıxır:
zahiri gözəllik və daxili-mənəvi gözəllik. Şairin yaratdığı qadın surətlərinin bir
çoxunda bu iki xüsusiyyət bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim edilir. Nəvainin qadın
obrazlarının xarakterik cəhətlərindən biri də onların mənəvi iradəyə malik
şəxsiyyətlər kimi təsvir olunmasıdır. Məsələn, “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin
yalnız gözəl və sevilən qadın deyil, öz mövqeyi, düşüncəsi və iradəsi olan obrazdır.
Onun xarakterində sədaqət, ağıl və mənəvi möhkəmlik kimi xüsusiyyətlər ön plana

çəkilir. Şirin obrazının bu şəkildə təqdim edilməsi qadının passiv və hadisələrin
gedişindən asılı bir obraz kimi deyil, müəyyən mənada hadisələrin mənəvi
istiqamətinə təsir göstərən şəxsiyyət kimi dərk edilməsinə imkan verir. Məhınbanu
obrazı isə qadının sosial və idarəçilik imkanlarının təsviri baxımından xüsusi maraq
doğurur. Onun müdrikliyi, tədbirliliyi və hadisələrə münasibətdə rasional mövqeyi
Nəvai yaradıcılığında qadın obrazının yalnız ailə və məhəbbət müstəvisində təqdim
edilmədiyini göstərir. Bu obraz vasitəsilə qadının ictimai həyatdakı mövqeyi və
qərarvermə qabiliyyəti də bədii şəkildə ifadə olunur. Beləliklə, Məhınbanu obrazı
Nəvai yaradıcılığında qadın şəxsiyyətinin sosial aspektinin araşdırılması üçün
əhəmiyyətli material verir. “Leyli və Məcnun” poemasında isə qadın obrazının
təqdimatı daha çox məhəbbət, sədaqət, mənəvi dözüm və ictimai məhdudiyyətlər
kontekstində meydana çıxır. Leyli klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur qadın
obrazlarından biri olmaqla yanaşı, Nəvai yaradıcılığında özünəməxsus bədii
xüsusiyyətlər qazanır. Onun taleyi fərdi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalar
arasındakı mürəkkəb münasibəti əks etdirir. Leylinin yaşadığı daxili iztirablar,
məhəbbətə sədaqəti və qarşılaşdığı maneələr əsərin faciəvi məzmununun
formalaşmasında mühüm rol oynayır. Burada mühüm məsələlərdən biri də Nəvainin
qadın və kişi obrazları arasında yaratdığı mənəvi münasibətlər sistemidir. Şairin
əsərlərində qəhrəmanların mənəvi dəyəri onların sosial statusu və ya zahiri
xüsusiyyətləri ilə deyil, daha çox davranışları, seçimləri və insani keyfiyyətləri ilə
müəyyənləşir. Qadın obrazlarının sədaqəti, iradəsi və mənəvi təmizliyi kişi
qəhrəmanların xarakterinin açılmasına da təsir edir. Beləliklə, qadın obrazı əsərin
ümumi ideyasından kənarda qalmır, əksinə, həmin ideyanın formalaşmasında iştirak
edir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi həm də klassik ədəbiyyatın
gender baxımından tədqiqi üçün maraqlı imkanlar yaradır. Lakin bu obrazları müasir
gender anlayışları ilə birbaşa eyniləşdirmək və XV əsrin ədəbi nümunələrini yalnız
müasir sosial meyarlarla qiymətləndirmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı.
Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının mahiyyətini daha düzgün
müəyyənləşdirmək üçün həmin əsərlərin yarandığı tarixi, sosial, dini, fəlsəfi və ədəbi
mühit nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, klassik poetik ənənənin xüsusiyyətləri,
məhəbbət və təsəvvüf anlayışları, Şərq dastan və məsnəvi ənənəsi də nəzərdən
keçirilməlidir. Nəvai yaradıcılığının qadın obrazlarının araşdırılması onun humanizm
konsepsiyası ilə də sıx bağlıdır. Şairin humanist dünyagörüşündə insanın mənəvi
dəyəri mühüm yer tutur. İnsan şəxsiyyətinə hörmət, ədalət, mərhəmət, xeyirxahlıq və
mənəvi kamillik onun əsərlərinin aparıcı ideyalarındandır. Qadın obrazlarının bu
dəyərlər çərçivəsində təqdim edilməsi Nəvainin insan haqqında düşüncələrinin daha
geniş şəkildə anlaşılmasına imkan verir. Bu baxımdan qadın obrazlarının öyrənilməsi
yalnız obrazşünaslıq məsələsi deyil, həm də Nəvainin fəlsəfi-estetik görüşlərinin
tədqiqi üçün mühüm istiqamətdir. Digər tərəfdən, Nəvai əsərlərində qadın
obrazlarının müxtəlifliyi şairin həyat və insan münasibətlərinə realist müşahidə
qabiliyyətini də göstərir. Onun yaratdığı qadın surətləri eyni xarakterə malik deyildir.
Hər bir obraz müəyyən fərdi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu isə Nəvainin obraz
yaratmaq sənətinin zənginliyini göstərməklə yanaşı, onun qadın dünyasının daxili
mürəkkəbliyinə diqqət yetirdiyini də nümayiş etdirir. Nəvainin qadın obrazları
məhəbbət anlayışının müxtəlif tərəflərini də açmağa xidmət edir. Şair üçün məhəbbət

yalnız iki insan arasındakı hissi münasibət deyil, insanın mənəvi dünyasını dəyişdirən
və onu kamilliyə yönəldən qüvvə kimi də təqdim olunur. Bu səbəbdən qadın obrazları
Nəvai poetikasında mənəvi yüksəliş və daxili saflaşma ideyalarının ifadəsində xüsusi
rol oynayır. Leylinin və Şirinin timsalında məhəbbət sədaqət və fədakarlıqla, daxili
gözəlliklə və mənəvi dözümlə əlaqələndirilir. Nəvai yaradıcılığında ana obrazlarının
və digər ikinci dərəcəli qadın surətlərinin də ayrıca əhəmiyyəti vardır. Bu obrazlar
əsas qəhrəmanların xarakterinin və emosional vəziyyətinin açılmasına kömək
etməklə yanaşı, ailə münasibətləri, ana-övlad bağlılığı, qadınlararası münasibətlər və
cəmiyyətin mənəvi normaları haqqında müəyyən təsəvvür yaradır. Buna görə də
Nəvai əsərlərində qadın obrazlarını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmaq
doğru olmaz. İkinci dərəcəli qadın surətləri də əsərlərin ideya-estetik sisteminin
mühüm elementləridir. Əlişir Nəvainin qadın obrazlarının Azərbaycan ədəbiyyatı ilə
əlaqəli şəkildə öyrənilməsi də xüsusi maraq doğurur. Nəvai yaradıcılığı ümumtürk
ədəbi-mədəni məkanının mühüm tərkib hissəsi olduğundan onun əsərlərindəki qadın
obrazlarının Azərbaycan klassik ədəbiyyatındakı qadın surətləri ilə müqayisəsi ortaq
poetik xüsusiyyətlərin və fərqli yaradıcılıq yanaşmalarının müəyyənləşdirilməsinə
imkan verə bilər. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və digər klassiklərin
yaradıcılığında qadın obrazlarının təqdimatı ilə Nəvai yaradıcılığındakı qadın
surətlərinin müqayisəsi Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının inkişaf xüsusiyyətlərinin
araşdırılması baxımından perspektivli istiqamətlərdən biridir. Əlişir Nəvainin
əsərlərində qadın obrazlarının öyrənilməsi bir neçə mühüm məsələnin eyni vaxtda
araşdırılmasına imkan verir. Buraya şairin estetik gözəllik anlayışı, məhəbbət
konsepsiyası, humanist dünyagörüşü, insanın mənəvi kamilliyi haqqında düşüncələri,
qadının ailə və cəmiyyət daxilindəki mövqeyinə münasibəti, qadın şəxsiyyətinin iradə
və ağıl baxımından təqdimatı, həmçinin klassik Şərq poetikasının qadın obrazlarına
yanaşması daxildir. Mövzunun aktuallığı da məhz bununla müəyyənləşir. Əlişir
Nəvai irsi bu gün yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, türk dünyasının ortaq mədəni
yaddaşının mühüm hissəsi kimi öyrənilir. Onun əsərlərində ifadə olunan
insanpərvərlik, mənəvi saflıq, sədaqət, ədalət və ləyaqət kimi dəyərlər müxtəlif
dövrlərdə öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Qadın obrazlarının bu dəyərlər
sistemindəki yerinin araşdırılması Nəvai yaradıcılığının yeni aspektlərinin üzə
çıxarılmasına, onun poetik irsinin daha geniş və çoxşaxəli şəkildə dərk edilməsinə
şərait yaradır. Bu baxımdan məqalədə Əlişir Nəvainin müxtəlif əsərlərində yaradılmış
qadın obrazlarının xarakterik xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, onların əsərlərin
ideya-bədii strukturundakı rolunun araşdırılması və bu obrazlar əsasında şairin qadına
münasibətinin əsas istiqamətlərinin üzə çıxarılması qarşıya məqsəd qoyulur.
Araşdırmada xüsusilə Şirin, Məhınbanu, Leyli, Dilaram və digər qadın obrazlarının
bədii xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilərək onların gözəllik, ağıl, sədaqət, iradə, mənəvi
kamillik və sosial mövqe baxımından təqdimatı təhlil edilir. Nəvai yaradıcılığında
qadın obrazları şairin bədii təfəkkürünün mühüm komponentlərindən biri kimi çıxış
edir. Bu obrazlar vasitəsilə yalnız məhəbbət və gözəllik deyil, həm də insanın mənəvi
dünyası, seçimləri, iradəsi, cəmiyyətlə münasibəti və mənəvi məsuliyyəti kimi
məsələlər ifadə olunur. Ona görə də Nəvainin qadın obrazlarını araşdırmaq, əslində,
onun insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin mühüm bir istiqamətini araşdırmaq
deməkdir.

Şirin obrazı: gözəllik, ağıl və iradənin vəhdəti
Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi mövqeyə malikdir. “Fərhad və
Şirin” poemasında Şirin yalnız Fərhadın sevdiyi gözəl qadın kimi təqdim edilmir. O,
ağlı, iradəsi, sədaqəti və mənəvi möhkəmliyi ilə seçilən mürəkkəb xarakterdir. Şirin
obrazının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun gözəlliyinin mənəvi keyfiyyətlərlə
tamamlanmasıdır. Nəvai üçün həqiqi gözəllik yalnız zahiri görünüşdən ibarət deyil.
İnsanın mənəvi keyfiyyətləri onun gözəlliyinin ayrılmaz hissəsidir. Bu baxımdan
Şirin həm estetik idealı, həm də yüksək əxlaqi dəyərləri təcəssüm etdirən obraz kimi
çıxış edir. Şirinin xarakterində sədaqət və iradə mühüm yer tutur. O, hadisələrin
gedişində passiv müşahidəçi deyil, öz mövqeyi və seçimləri olan şəxsiyyət kimi
görünür. Tədqiqatlarda da Şirin obrazında ağıl, vəfa və məsuliyyət kimi
keyfiyyətlərin bir araya gətirildiyi qeyd edilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvainin qadına
münasibətinin yalnız romantik müstəvidə olmadığını göstərir. Şair qadının mənəvi
keyfiyyətlərini insanın kamilliyinin göstəricilərindən biri kimi təqdim edir.
Məhınbanu obrazı və qadının idarəçilik qabiliyyəti
“Fərhad və Şirin” poemasında diqqəti cəlb edən digər qadın obrazı Məhınbanudur. O,
yalnız Şirinin yaxın qohumu və ya əsərin hadisələrində iştirak edən köməkçi obraz
deyil. Məhınbanu ağıllı, tədbirli və idarəçilik qabiliyyətinə malik şəxs kimi təqdim
olunur. Bu obraz xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, Nəvai qadını yalnız ailə və
məhəbbət münasibətləri çərçivəsində göstərmir. Məhınbanu timsalında qadının sosial
və siyasi məsuliyyət daşıya bilən şəxs kimi təsviri diqqəti cəlb edir. Müasir
araşdırmalarda da Məhınbanu obrazı Nəvai yaradıcılığında donişməndlik, tədbirlilik
və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirilir. Məhınbanu obrazı Nəvainin qadının ictimai
mövqeyinə dair təsəvvürlərinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Leyli obrazında sədaqət və mənəvi dözüm
Nəvainin “Leyli və Məcnun” poemasında qadın obrazının ən parlaq nümunələrindən
biri Leylidir. Əsərin mərkəzində məhəbbət mövzusu dayansa da, Leyli obrazı yalnız
sevən və sevilən qadın funksiyası ilə məhdudlaşmır. Leylinin xarakterində sədaqət,
səbir və mənəvi dözüm əsas xüsusiyyətlər kimi meydana çıxır. O, cəmiyyətin və ailə
mühitinin yaratdığı maneələr qarşısında daxili dünyasını qoruyub saxlayan obrazdır.
Bu baxımdan Leylinin taleyi fərdi məhəbbətlə ictimai normalar arasındakı ziddiyyəti
də əks etdirir. Nəvai Leylinin daxili dünyasını müxtəlif bədii vasitələrlə açır. Onun
hissləri, iztirabları və sədaqəti məhəbbətin yalnız şəxsi duyğu deyil, həm də mənəvi
dəyər kimi təqdim olunmasına imkan verir. “Leyli və Məcnun” əsərində qadın
obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla məhdudlaşmadığını da qeyd etmək lazımdır.
Leylinin anası, dayəsi və rəfiqələri kimi ikinci dərəcəli qadın obrazları da süjetin
inkişafında və Leylinin daxili dünyasının açılmasında iştirak edirlər. Müasir
tədqiqatlarda bu obrazların Leylinin xarakterinin formalaşdırılması və emosional
vəziyyətinin göstərilməsində mühüm rol oynadığı vurğulanır.
“Səb’əyi-səyyar” əsərində qadın obrazları
Nəvainin qadın obrazlarına münasibəti “Səb’əyi-səyyar” poemasında da özünü
göstərir. Əsərdə müxtəlif qadın obrazlarının vasitəsilə insan xarakterinin müxtəlif
tərəfləri, məhəbbət, sədaqət, ağıl və mənəvi məsuliyyət məsələləri təqdim edilir.
Dilaram obrazı bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Onun xarici gözəlliyi ilə yanaşı,
obrazın hadisələr sistemindəki funksiyası da əhəmiyyətlidir. Nəvai qadın obrazlarını

yalnız süjetin bəzəyi kimi deyil, hadisələrin mənasını və qəhrəmanların mənəvi
vəziyyətini açan vasitə kimi istifadə edir. “Səb’əyi-səyyar”dakı qadın obrazları
vasitəsilə şair müxtəlif xarakter və həyat situasiyalarını təqdim edir. Bu obrazların hər
biri müəyyən mənəvi keyfiyyətin və ya insan münasibətinin bədii ifadəsinə çevrilir.
Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışı geniş məna daşıyır. Şair qadın obrazlarının
zahiri gözəlliyini təsvir etməklə yanaşı, onların daxili aləminə və mənəvi
keyfiyyətlərinə də xüsusi diqqət yetirir. Şirin, Leyli və Dilaram kimi obrazların
təsvirində gözəllik və mənəviyyat bir-birindən ayrılmır. Tədqiqatlarda Nəvainin qadın
obrazlarında zahiri gözəlliyi insan ləyaqəti və mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirdiyi qeyd
olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin estetik düşüncəsinin mühüm cəhətlərindən biridir.
Şair üçün gözəllik insanı yalnız valeh edən zahiri xüsusiyyət deyil, həm də yaxşılığa,
saflığa və kamilliyə aparan mənəvi başlanğıcdır. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm
xüsusiyyətlərindən biri onların mənəvi kamillik anlayışı ilə əlaqələndirilməsidir.
Şairin yaradıcılığında məhəbbət çox zaman insanın mənəvi yüksəlişinə aparan yol
kimi təqdim olunur. Bu baxımdan qadın obrazları yalnız sevginin obyekti deyil,
aşiqin mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir edən qüvvə kimi də çıxış edir. Şirin
və Leyli obrazlarının timsalında məhəbbətin sədaqət, fədakarlıq, səbir və mənəvi
təmizliklə əlaqələndirilməsi buna nümunədir. Nəvai yaradıcılığının təsəvvüfi
məzmunu da qadın obrazlarının simvolik mənalarının genişlənməsinə səbəb olur.
Məhəbbət zahiri və dünyəvi duyğudan mənəvi kamilliyə doğru inkişaf edən proses
kimi təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazı da həmin mənəvi yolun mühüm bədii
komponentinə çevrilir. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən biri onların
sosial mühitlə münasibətidir. Şair qadınların yaşadığı sosial məhdudiyyətləri və ailə
münasibətlərini də əsərlərinin süjetində əks etdirir. Xüsusilə “Leyli və Məcnun”
əsərində şəxsi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi normalar arasındakı ziddiyyət
aydın şəkildə görünür. Leylinin məhəbbəti ilə onun qarşılaşdığı sosial maneələr
arasında yaranan konflikt əsərin faciəvi məzmununun əsas səbəblərindən biridir.
Digər tərəfdən, Nəvai bəzi əsərlərində qadınları yalnız ailə və məhəbbət
münasibətlərinin iştirakçısı kimi deyil, sosial və siyasi fəallıq göstərə bilən
şəxsiyyətlər kimi də təqdim edir. “Tarixi müluki-Əcəm” və “Xəmsə” əsərlərində
hökmdar qadınların, elm və sənətlə əlaqəli qadın obrazlarının təsvirinə rast gəlinməsi
bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Nəvainin yaradıcılığında insan şəxsiyyətinə verilən
yüksək qiymət qadın obrazlarının təqdimatında da özünü göstərir. Şairin humanist
dünyagörüşü qadının ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının və mənəvi gücünün bədii
şəkildə ön plana çəkilməsinə imkan verir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın
obrazları müəyyən bir tipə sığmır. Onların arasında sevgili, ana, hökmdar, məsləhətçi,
dost və mənəvi dayaq funksiyasını daşıyan müxtəlif xarakterlər vardır. Bu
rəngarənglik şairin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli olduğunu göstərir.
Nəvai obrazlarını müasir sosial və gender anlayışlarını birbaşa XV əsrə tətbiq
etməklə deyil, ilk növbədə həmin dövrün ədəbi və ictimai-mədəni konteksti daxilində
qiymətləndirmək daha doğrudur. Müasir tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazları
həm ənənəvi klassik ədəbiyyat kontekstində, həm də müasir gender yanaşmaları
baxımından araşdırılır. 1. Şirin obrazı: gözəllik, iradə və mənəvi kamilliyin vəhdəti
Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi və mühüm mövqeyə malikdir.
“Farhod və Şirin” poemasında Şirin yalnız əsərin sevgi xəttini təşkil edən qadın

obrazı deyil, həm də ağıl, iradə, sədaqət, mənəvi təmizlik və sosial məsuliyyət kimi
keyfiyyətləri özündə birləşdirən müstəqil bədii şəxsiyyətdir. Nəvai Şirin obrazını
yaradarkən qadının yalnız zahiri gözəlliyini təsvir etməklə kifayətlənmir, onun daxili
aləmini, düşüncə tərzini, hadisələrə münasibətini və mənəvi seçimlərini də ön plana
çəkir. Bu baxımdan Şirin obrazı şairin qadın haqqında estetik və etik təsəvvürlərinin
ümumiləşmiş ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Şirinin xarakterində ilk diqqəti cəlb edən
cəhətlərdən biri onun yüksək iradəsidir. O, hadisələrin passiv iştirakçısı deyil.
Farhodla münasibətində öz hisslərini dərk edən, onları qoruyan və sevginin
məsuliyyətini daşıyan bir şəxs kimi çıxış edir. Onun sevgisi təsadüfi hiss və zahiri
cazibə üzərində qurulmur. Şirin üçün məhəbbət sədaqət, etibar və mənəvi yaxınlıq
tələb edən ciddi bir dəyərdir. Nəvai Şirinin xarici gözəlliyini yüksək poetik təsvirlərlə
təqdim etsə də, onun əsl dəyərini daxili keyfiyyətləri müəyyənləşdirir. Bu xüsusiyyət
Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışının ikili xarakter daşıdığını göstərir: zahiri
gözəllik insanı ilk baxışda cəlb edir, lakin mənəvi gözəllik həmin insanın həqiqi
dəyərini müəyyənləşdirir. Şirin məhz bu iki keyfiyyətin vəhdəti kimi təqdim olunur.
Müasir tədqiqatlarda da Şirin və Məhınbanu obrazlarının həm zahiri, həm də daxili
gözəllik aspektindən araşdırıldığı görülür. Şirinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də
onun ləyaqət hissidir. O, öz taleyini yalnız başqalarının qərarlarına həvalə edən bir
obraz deyil. Onun davranışlarında şəxsi seçim və iradə mühüm yer tutur. Bu
xüsusiyyət Nəvainin qadını mənəvi baxımdan tamhüquqlu insan kimi təsəvvür
etdiyini göstərən mühüm bədii göstəricilərdən biridir. Şirin obrazının digər mühüm
cəhəti onun sədaqətidir. Farhodun faciəli taleyi Şirinin daxili dünyasına da təsir edir.
O, sevginin yalnız xoşbəxtlik gətirən tərəfini deyil, onun ağrı, ayrılıq və sınaqla bağlı
tərəflərini də yaşayır. Beləliklə, Nəvai məhəbbəti sadəcə romantik münasibət kimi
deyil, insanın mənəvi dözümünü sınayan bir hadisə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda
münasibəti əsərin humanist ideyasını gücləndirir. Farhodun zəhmətkeşliyi, sənətə və
elmə bağlılığı, insanlara fayda vermək istəyi onun Şirin qarşısındakı mənəvi
üstünlüklərini müəyyənləşdirir. Şirin də məhz bu keyfiyyətləri ilə seçilən bir insanı
sevir. Nəvai sevgini zahiri gözəllikdən daha yüksək mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirir.
Şirin obrazının digər bir əhəmiyyətli tərəfi onun sosial mühitdəki mövqeyidir. O,
yalnız şəxsi sevgisi ilə deyil, ətrafındakı insanların taleyi və ölkənin vəziyyəti ilə də
əlaqələndirilir. Bu baxımdan Şirin obrazı qadının ailə və məhəbbət çərçivəsindən
kənarda düşünülməsinin mümkünlüyünü göstərir. Nəvainin Şirin obrazı üzərində
apardığı bədii iş nəticəsində qadın gözəlliyi ilə insan kamilliyi arasında əlaqə
yaradılır. Şirin gözəldir, lakin onun gözəlliyinin əsas mahiyyəti yalnız simasında
deyil, xarakterində, sədaqətində, iradəsində və mənəvi təmizliyindədir. Buna görə də
Şirin Nəvai yaradıcılığında qadın idealının ən dolğun nümunələrindən biri kimi
meydana çıxır. “Farhod və Şirin” poemasında Məhınbanu obrazı qadın obrazlarının
sosial və siyasi məzmununu daha aydın göstərən nümunələrdəndir. Şirin daha çox
sevgi, sədaqət və şəxsi iradə ilə bağlı qadın idealını təmsil edirsə, Məhınbanu
idarəçilik, müdriklik, ədalət və himayədarlıq keyfiyyətlərini özündə birləşdirir.
Məhınbanunun obrazını əhəmiyyətli edən əsas xüsusiyyət onun hakim mövqedə
təqdim edilməsidir. O, yalnız Şirinin yaxın adamı və ya himayəçisi deyil, eyni
zamanda ictimai məsuliyyət daşıyan şəxsdir. Bu xüsusiyyət Nəvainin qadın
anlayışının yalnız məhəbbət və ailə münasibətləri ilə məhdudlaşmadığını göstərir.

Məhınbanu obrazında ana qayğısı ilə hökmdar məsuliyyəti birləşir. O, Şirinin taleyinə
biganə qalmır, onun xoşbəxtliyini düşünür və şəxsi hisslərinə hörmətlə yanaşır.
Bununla yanaşı, onun xarakterində dövlət idarəçiliyinə xas olan uzaqgörənlik və
məsuliyyət də müşahidə olunur. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı qadın hakimliyinin
və qadın müdrikliyinin bədii ifadəsidir. Məhınbanu Şirinin həyatında mənəvi
dayaqlardan biri kimi çıxış edir. Onun münasibəti göstərir ki, qadınlar arasında
həmrəylik və qarşılıqlı dəstək də Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən
biridir. Şirin öz sevgisi ilə mübarizə apararkən Məhınbanu onun yanında dayanır və
hadisələrə anlayışla yanaşır. Müasir araşdırmalarda Məhınbanu “ədalətli hökmdar”,
el-obanın qayğısını çəkən və elmə-mədəniyyətə dəyər verən obraz kimi şərh olunur. 
Bu xüsusiyyət onun obrazının yalnız “ana” və ya “qadın hökmdar” çərçivəsində
deyil, mənəvi-ictimai ideal səviyyəsində qiymətləndirilməsinə imkan verir.
Məhınbanunun obrazında qadının idarəçilik qabiliyyəti ilə mərhəmət hissi arasında
qarşıdurma yoxdur. Əksinə, Nəvai bu iki xüsusiyyəti bir-birini tamamlayan
keyfiyyətlər kimi təqdim edir. O, güclü hakim olmaqla yanaşı, insan taleyinə həssas
yanaşan şəxsdir. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı Nəvainin qadına münasibətinin ən
mühüm istiqamətlərindən birini nümayiş etdirir: qadın yalnız gözəllik və məhəbbət
obyekti deyil, həm də qərar qəbul edən, idarə edən, himayə edən və mənəvi istiqamət
verən şəxs ola bilər. “Leyli və Məcnun” poemasında Leyli obrazı Şirinlə müəyyən
ümumi xüsusiyyətlərə malik olsa da, özünəməxsus psixoloji xarakteri ilə fərqlənir.
Leyli məhəbbət hissini dərin yaşayan, lakin bu hissin yaratdığı sosial və ailə
maneələri ilə mübarizə aparan qadındır. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri
onun sədaqətidir. O, Məcnuna olan sevgisindən dönmür. Lakin onun məhəbbəti açıq
və sərbəst şəkildə ifadə oluna bilmir. Burada Nəvai qadın taleyinin ictimai
məhdudiyyətlərlə qarşılaşmasını da göstərir. Leylinin faciəsi yalnız iki gəncin qovuşa
bilməməsi ilə məhdudlaşmır. Onun faciəsinin arxasında fərdi istəklə ictimai
qaydaların toqquşması dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edir, lakin cəmiyyətin və
ailənin müəyyən etdiyi çərçivələr daxilində hərəkət etmək məcburiyyətində qalır. Bu
mənada onun daxili dünyasında daim sevgi ilə vəzifə, arzu ilə məcburiyyət arasında
mübarizə gedir. Nəvai Leylini sadəcə Məcnunun sevgilisinin obrazı kimi təqdim
etmir. O, onun daxili dünyasına da diqqət yetirir. Leylinin hissləri, qorxuları, səbr və
iztirabları onun obrazını psixoloji baxımdan zənginləşdirir. Müasir tədqiqatlarda da
Nəvainin “Leyli və Məcnun” əsərində qadın obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla
məhdudlaşmadığı, dayə, kənizlər, Navfalın qızı kimi ikinci dərəcəli qadın
obrazlarının da süjetin inkişafında müəyyən funksiyaya malik olduğu göstərilir.  Bu
fakt Leyli obrazının ətrafında qadın dünyasının daha geniş bədii sistem kimi
qurulduğunu göstərir. Leylinin ən mühüm keyfiyyətlərindən biri səbirdir. O,
sevgisinin yaratdığı ağrıya dözür. Lakin bu səbir zəiflik kimi başa düşülməməlidir.
Əksinə, onun səbrində daxili güc vardır. O, hadisələrin bütün ağırlığını öz daxilində
daşıyır və məhəbbətinə sadiq qalır. Leyli obrazının faciəli sonluğu Nəvainin
məhəbbət anlayışında dünyəvi sevgidən mənəvi məhəbbətə keçid ideyasını da
gücləndirir. Məcnun və Leylinin sevgisi adi sosial münasibətlər çərçivəsinə
sığmayan, insanın daxili dünyasını dəyişdirən bir qüvvəyə çevrilir. Leyli obrazında
qadının mənəvi dözümlülüyü, sədaqəti, səbr və daxili iradəsi ön plana çəkilir. O,
Nəvai yaradıcılığında sevginin əzabını yaşayan, lakin bu əzab qarşısında mənəvi

dəyərini itirməyən qadın obrazıdır. “Sab’ai-səyyar” poemasında Dilaram obrazı
Nəvainin qadın haqqında təsəvvürlərinin başqa bir istiqamətini göstərir. Dilaramın
obrazında gözəllik, sənət, zövq və müstəqil fikir bir-birini tamamlayır. Dilaram
ənənəvi şəkildə gözəl qadın obrazı kimi təqdim edilsə də, onun bədii funksiyası
bununla məhdudlaşmır. O, Bahromun xarakterinin və davranışlarının üzə çıxmasına
təsir göstərən mühüm obrazdır. Dilaramın Bahromla münasibətləri hökmdarın
xarakterindəki ziddiyyətləri göstərmək üçün mühüm vasitəyə çevrilir. Dilaramın
sənətlə bağlılığı onun obrazını daha da fərdiləşdirir. O, musiqi və ifa sənəti ilə
əlaqələndirilən, həssas və zövqlü qadın kimi təqdim edilir. Tədqiqatlarda da
Dilaramın “Sab’ai-səyyar”da xuşsəsli müğənni, musiqiçi və həssas qəlb sahibi kimi
təsvir edildiyi qeyd olunur. Dilaramın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun
Bahroma münasibətində öz mövqeyini qorumasıdır. O, yalnız hökmdarın iradəsinə
tabe olan passiv qadın kimi çıxış etmir. Onun davranışlarında şəxsi ləyaqət və
müstəqil münasibət hiss olunur. Bu xüsusiyyət Dilaramı Şirin və Leyli obrazlarından
fərqləndirir. Şirin daha çox sədaqət və iradə, Leyli səbir və mənəvi dözüm, Dilaram
isə müstəqil mövqe və sənət duyğusu ilə seçilir. Bununla belə, onların hamısını
birləşdirən ümumi cəhət qadının daxili dəyərinin zahiri gözəllikdən üstün
tutulmasıdır. Dilaram obrazının Bahromun mənəvi inkişafındakı rolu da xüsusi diqqət
tələb edir. Bahromun qadına və həyata münasibəti onun hakimlik davranışları ilə
birlikdə təqdim edilir. Dilaram isə onun həyatında sadəcə sevgi obyekti deyil,
müəyyən mənada onun davranışlarını qiymətləndirməyə və dəyişməyə imkan verən
mənəvi güzgü funksiyasını yerinə yetirir. Bu baxımdan Dilaram obrazı Nəvainin
qadını kişinin mənəvi dünyasına təsir göstərən fəal qüvvə kimi təsəvvür etdiyini
nümayiş etdirir.
Rövşənək və digər qadın obrazları: qadın dünyasının müxtəlifliyi
Nəvainin “Xamsə”sində qadın obrazları yalnız Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaramla
məhdudlaşmır. Poemalarda müxtəlif epizodlarda meydana çıxan qadın obrazları
ümumi qadın obrazlar sistemini zənginləşdirir. Bu obrazların hər biri əsas hadisələrin
inkişafında müxtəlif funksiyalar daşıyır. Rövşənək obrazı da bu baxımdan
diqqətəlayiqdir. O, Nəvai yaradıcılığında qadının sədaqət, ailə dəyərləri və mənəvi
bağlılıq xüsusiyyətlərini ifadə edən obrazlar sırasında nəzərdən keçirilə bilər. Onun
obrazında qadının şəxsi taleyi ilə mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. “Leyli və
Məcnun” poemasında Leylinin dayəsi və kənizləri kimi ikinci dərəcəli qadın
obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onlar əsas qəhrəmanların hisslərini və
hadisələrin gedişini tamamlayan funksiyaya malikdirlər. Tədqiqatlara əsasən, bu
obrazlar yalnız dekorativ xarakter daşımır, həm də süjetin inkişafında və baş
qəhrəmanların emosional vəziyyətlərinin açılmasında iştirak edirlər. Belə obrazların
mövcudluğu Nəvainin qadın dünyasını yalnız bir-iki ideal obrazla
məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əksinə, müxtəlif sosial mövqelərə, xarakterlərə və
funksiyalara malik qadınlar əsərlərin bədii strukturuna daxil edilir. Bu baxımdan
Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının daxili müxtəlifliyi diqqət çəkir. Bəziləri
hökmdar və idarəçi, bəziləri sevgili, bəziləri ana, bəziləri sənətkar, bəziləri isə
hadisələrin gedişinə təsir edən köməkçi obraz kimi çıxış edir. Nəvai qadın obrazlarını
təsvir edərkən ənənəvi Şərq poetikasının gözəllik anlayışından geniş istifadə edir.
Göz, qaş, saç, dodaq, üz, boy və digər zahiri xüsusiyyətlər poetik obrazlarla təqdim

edilir. Lakin bu zahiri gözəllik təsvirləri əsərlərin əsas məqsədi deyil. Nəvai üçün
insanın həqiqi gözəlliyi onun mənəvi keyfiyyətləri ilə tamamlanır. Şirin gözəldir,
lakin onun gözəlliyi sədaqəti və iradəsi ilə daha yüksək məna qazanır. Leyli gözəldir,
lakin onun obrazını əsaslandıran cəhət yalnız gözəllik deyil, məhəbbətə sadiqliyi və
mənəvi dözümüdür. Dilaram gözəllik və sənətlə seçilir, Məhınbanu isə ağıl və
müdrikliklə fərqlənir. Nəvai qadın gözəlliyini yalnız estetik kateqoriya kimi deyil,
etik və mənəvi kateqoriya kimi də təqdim edir. Zahiri gözəlliklə daxili gözəllik
arasındakı vəhdət onun qadın idealının əsas prinsiplərindən biridir. Nəvai
yaradıcılığında qadın obrazlarının diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onların
müəyyən hallarda müstəqil düşüncə nümayiş etdirməsidir. Şirin öz taleyi haqqında
düşünür, Məhınbanu qərarlar qəbul edir, Leyli öz hisslərini dərk edir, Dilaram isə
münasibətlərdə öz mövqeyini qoruyur. Bu obrazların hər birində qadının yalnız
emosional varlıq kimi deyil, düşünən və seçim edən insan kimi təqdim edilməsi
müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin humanist dünyagörüşü ilə əlaqələndirilə
bilər. Müasir araşdırmalarda da Nəvai əsərlərində Şirin, Leyli, Dilaram və Məhınbanu
kimi qadınların yalnız gözəllik timsalı deyil, ağıl, sədaqət və müstəqil fikir sahibi
obrazlar kimi təqdim olunduğu vurğulanır. Bununla belə, bu obrazları müasir gender
anlayışlarını olduğu kimi keçmiş dövrə tətbiq etməklə izah etmək metodoloji
baxımdan ehtiyat tələb edir. Nəvainin əsərləri XV əsrin ictimai-mədəni və ədəbi
mühitində yaranmışdır. Buna görə də qadın obrazlarının dəyərləndirilməsi həmin
dövrün ədəbi ənənələri, dini-fəlsəfi düşüncəsi və saray mədəniyyəti nəzərə alınmaqla
aparılmalıdır. Nəvai yaradıcılığında insanın mənəvi dəyəri onun sosial mənşəyindən
və zahiri xüsusiyyətlərindən üstün tutulur. Bu humanist baxış qadın obrazlarının
yaradılmasında da özünü göstərir. Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaram müxtəlif
xarakterlərə malik olsalar da, onların hamısında insan ləyaqətinə, sədaqətə, sevgiyə
və mənəvi dəyərlərə münasibət mühüm yer tutur. Bu obrazlar vasitəsilə Nəvai insan
həyatının əsas problemlərini — sevgi, ayrılıq, sədaqət, seçim, məsuliyyət və mənəvi
kamillik məsələlərini araşdırır. Nəvainin “Xamsə”də ənənəvi obrazları yeni fəlsəfi və
humanist məzmunla yenidən işləməsi haqqında müasir tədqiqatlarda da fikirlər
mövcuddur.  Bu baxımdan qadın obrazlarının da yalnız əvvəlki ədəbi ənənənin təkrarı
olmadığı, Nəvainin öz estetik və fəlsəfi dünyagörüşü əsasında yenidən
formalaşdırıldığı görünür. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının xarakteri çox
zaman kişi obrazlarının mənəvi xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılması ilə də
əlaqələndirilir. Farhodun Şirinə münasibəti onun sədaqətini, zəhmətsevərliyini və
fədakarlığını göstərir. Məcnunun Leyliyə sevgisi onun dünyəvi məhəbbətdən mənəvi
eşqə doğru dəyişməsini nümayiş etdirir. Bahromun Dilaramla münasibəti isə
hökmdarın xarakterindəki ziddiyyətləri üzə çıxarır. Bu baxımdan qadın obrazları
əsərlərdə yalnız müstəqil bədii vahid deyil, həm də kişi obrazlarının mənəvi
dünyasını açan vasitədir. Lakin onların funksiyasını yalnız kişi qəhrəmanın inkişafına
xidmət edən vasitə kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Şirin, Leyli və Dilaramın öz
daxili dünyaları, hissləri və seçimləri də vardır.
Beləliklə, Nəvai yaradıcılığında kişi və qadın obrazları qarşılıqlı şəkildə bir-birinin
xarakterini açır və əsərlərin əsas ideyasının formalaşmasına xidmət edir. Nəvainin
qadın obrazlarını ümumiləşdirərkən bir neçə əsas xüsusiyyət diqqəti cəlb edir:
gözəllik, sədaqət, ağıl, iradə, mənəvi təmizlik, sənətə bağlılıq, ailəyə və cəmiyyətə

məsuliyyət. Lakin bu xüsusiyyətlər bütün qadın obrazlarında eyni şəkildə təzahür
etmir. Şirin daha çox iradə və sədaqət, Məhınbanu müdriklik və idarəçilik, Leyli səbir
və mənəvi dözüm, Dilaram isə sənət, gözəllik və müstəqil mövqe ilə seçilir. Bu
müxtəliflik Nəvainin qadın idealını tək bir modelə salmadığını göstərir. Əksinə, şair
müxtəlif xarakterlər vasitəsilə qadın şəxsiyyətinin müxtəlif tərəflərini nümayiş etdirir.
Bu mənada Nəvai yaradıcılığındakı qadın obrazları vahid və monoton tip deyil,
müxtəlif mənəvi və sosial keyfiyyətləri özündə birləşdirən zəngin obrazlar sistemidir.
Nəvai əsərlərində məhəbbət çox zaman insanın mənəvi kamilliyinə aparan yol kimi
təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazları həmin mənəvi yolun mühüm elementinə
çevrilirlər. Şirin Farhodun mənəvi dünyasında sevginin və sədaqətin simvoludur.
Leyli Məcnunun eşqinin mərkəzində dayanaraq onun mənəvi transformasiyasını
şərtləndirir. Dilaram Bahromun xarakterindəki ziddiyyətlərin üzə çıxmasına səbəb
olur. Məhınbanu isə ağıl, ədalət və himayədarlıq xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir.
Nəvainin qadına münasibətini ümumiləşdirərkən onun qadın obrazlarına üç əsas
istiqamətdə yanaşdığı qənaətinə gəlmək mümkündür. Birincisi, qadın estetik
gözəlliyin daşıyıcısıdır. Lakin bu gözəllik yalnız zahiri xüsusiyyətlərlə məhdudlaşmır.
İkincisi, qadın mənəvi keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Sədaqət, mərhəmət, səbir, iradə,
ağıl və ləyaqət qadın obrazlarının əsas xarakter göstəriciləridir. Üçüncüsü, qadın
sosial və mənəvi münasibətlərdə fəal rol oynaya bilən şəxsdir. Məhınbanunun hakim,
Şirinin müstəqil iradəli qadın, Dilaramın sənət və şəxsi mövqe sahibi obraz kimi
təqdim olunması bu istiqaməti aydın göstərir. Nəvainin qadın obrazları üzərində
apardığı bədii müşahidələr onun humanist dünyagörüşünün mühüm hissəsini təşkil
edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair sevginin, sədaqətin, mənəvi təmizliyin və insan
ləyaqətinin əhəmiyyətini ön plana çəkir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları yalnız
poetik gözəlliyin elementi deyil, əsərlərin ideya-bədii sistemini formalaşdıran mühüm
qüvvədir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazları vasitəsilə şair
qadının həm fərdi, həm mənəvi, həm də sosial varlığının müxtəlif tərəflərini göstərir.
Onların hər biri Nəvainin insan və həyat haqqında fəlsəfi düşüncəsinin müəyyən
istiqamətini ifadə edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında qadın obrazları şairin humanist
və estetik dünyagörüşünün mühüm göstəricilərindən biridir. Şirin, Leyli, Məhınbanu,
Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazları vasitəsilə Nəvai qadının yalnız zahiri
gözəlliyini deyil, onun ağlını, iradəsini, sədaqətini, mənəvi təmizliyini və sosial
məsuliyyətini də ön plana çəkmişdir. Şirin obrazında gözəllik, ağıl, sədaqət və iradə;
Leyli obrazında səbir, məhəbbət və mənəvi dözüm; Məhınbanu obrazında isə
müdriklik, tədbirlilik və idarəçilik xüsusiyyətləri birləşir. Bu obrazlar Nəvainin
qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Nəvai üçün qadın obrazı həm estetik gözəlliyin, həm mənəvi kamilliyin, həm də
insan ləyaqətinin ifadə vasitəsidir. Onun əsərlərində qadınların müxtəlif sosial və
mənəvi funksiyalarda təqdim olunması şairin insan şəxsiyyətinə verdiyi yüksək
dəyərin göstəricisidir. Əlişir Nəvainin qadın obrazları yalnız klassik Şərq
ədəbiyyatının poetik ənənələrinin davamı kimi deyil, həm də insanın mənəvi aləmi,
məhəbbət, sədaqət, ağıl və ləyaqət haqqında düşüncələrin bədii ifadəsi kimi mühüm
əhəmiyyət daşıyır. Bu obrazların öyrənilməsi Nəvai yaradıcılığının estetik
xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onun humanist dünyagörüşünün daha dərindən dərk
edilməsinə imkan verir. Əlişir Nəvai yaradıcılığı türk dünyasının klassik ədəbi-fəlsəfi

düşüncəsinin ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Onun çoxşaxəli yaradıcılıq
irsində insan, insanın mənəvi aləmi, məhəbbət, ədalət, sədaqət, xeyirxahlıq, elm,
sənət və mənəvi kamillik kimi məsələlər xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Nəvainin
əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yalnız estetik görüşlərinin deyil,
eyni zamanda insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin daha dərindən anlaşılması
üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Aparılan təhlillər göstərir ki, Nəvainin qadın
obrazları onun bədii dünyasında təsadüfi və ikinci dərəcəli elementlər deyil, əsərlərin
ideya-məzmun və fəlsəfi istiqamətinin formalaşmasında mühüm rol oynayan obrazlar
sistemidir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən
biri onların müxtəlifliyi və çoxplanlılığıdır. Şair qadını yalnız gözəllik və məhəbbət
obyekti kimi təqdim etmir. Onun yaratdığı qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl,
iradə, sədaqət, səbir, mənəvi təmizlik, müdriklik, ləyaqət, sənətə bağlılıq və sosial
məsuliyyət kimi keyfiyyətlər də ön plana çıxarılır. Bu xüsusiyyətlər qadın
obrazlarının bədii funksiyasını genişləndirir və onların əsərlərin ümumi ideya
sistemində daha fəal mövqeyə malik olmasına imkan yaradır. Tədqiqat zamanı təhlil
olunan Şirin obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şirin Nəvainin qadın
idealının əsas xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən mürəkkəb və çoxcəhətli
obrazlardan biridir. Onun xarici gözəlliyi poetik təsvirlərin mühüm hissəsini təşkil
etsə də, obrazın əsas mahiyyəti yalnız gözəlliklə müəyyənləşmir. Şirinin iradəsi,
sədaqəti, mənəvi təmizliyi və öz hisslərinə münasibətdə məsuliyyətli mövqeyi onun
şəxsiyyətini müəyyən edən əsas cəhətlərdir. Bu xüsusiyyətlər göstərir ki, Nəvai üçün
qadının həqiqi dəyəri yalnız onun zahiri görünüşündə deyil, daxili aləmində və
mənəvi keyfiyyətlərindədir. Şirin obrazının təhlili eyni zamanda Nəvainin məhəbbət
anlayışını da aydınlaşdırır. Şair məhəbbəti sadə və ötəri hiss kimi deyil, insanın
mənəvi dünyasını dəyişdirən, onu fədakarlığa, sədaqətə və mənəvi kamilliyə sövq
edən qüvvə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda münasibəti də bu baxımdan yalnız
romantik sevgi çərçivəsində qalmır. Bu münasibət sədaqət, etibar, fədakarlıq və
mənəvi bağlılıq kimi daha yüksək dəyərlərlə əlaqələndirilir. Beləliklə, Şirin obrazı
vasitəsilə qadının sevən tərəf olmaqla yanaşı, mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi də
təqdim edildiyi görünür. Məhınbanu obrazı isə Nəvainin qadına münasibətində başqa
bir istiqaməti nümayiş etdirir. Bu obraz qadının yalnız ailə və məhəbbət
münasibətlərində deyil, sosial və idarəçilik mühitində də mühüm mövqeyə malik ola
biləcəyini göstərir. Məhınbanunun müdrikliyi, məsuliyyəti, ədalət anlayışı və
himayədarlığı onun xarakterinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Onun obrazında ana
qayğısı ilə ictimai məsuliyyət birləşir. Bu cəhət xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki qadın
obrazının bədii funksiyası şəxsi münasibətlərdən çıxaraq ictimai məzmun qazanır.
Məhınbanu obrazının təhlili göstərir ki, Nəvai qadını müəyyən hallarda qərar qəbul
edən, məsuliyyət daşıyan və ətrafındakı insanların taleyinə təsir edən şəxs kimi
təsəvvür edir. Bu obraz qadının müdrikliyini və sosial fəallığını vurğulayan
nümunələrdən biridir. Eyni zamanda Məhınbanu ilə Şirin arasındakı münasibət
qadınlar arasında mənəvi bağlılıq, qayğı və qarşılıqlı dəstək məsələsini də ön plana
çıxarır. Beləliklə, Məhınbanu obrazı Nəvainin qadın obrazları sistemində müdriklik
və sosial məsuliyyət istiqamətini təmsil edir. “Leyli və Məcnun” poemasında
yaradılan Leyli obrazı isə qadın taleyinin başqa bir aspektini üzə çıxarır. Leyli
sevgisi, sədaqəti, səbr və mənəvi dözümlülüyü ilə seçilir. Onun faciəsi yalnız iki

gəncin qovuşa bilməməsi ilə bağlı şəxsi hadisə deyil. Bu faciənin arxasında fərdi
hisslərlə sosial normalar, şəxsi seçimlərlə ictimai gözləntilər arasındakı ziddiyyət
dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edən və məhəbbətinə sadiq qalan qadın kimi təqdim
edilir. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun daxili dünyasının
mürəkkəbliyidir. O, sevən, gözləyən, iztirab çəkən və qərarların nəticəsini yaşayan
insandır. Bu baxımdan onun obrazı yalnız Məcnunun sevgisinin obyekti kimi deyil,
öz daxili hissləri və mənəvi dünyası olan müstəqil bədii şəxsiyyət kimi də nəzərdən
keçirilə bilər. Leylinin yaşadığı mənəvi sarsıntılar məhəbbətin insan həyatında nə
qədər dərin iz buraxa biləcəyini göstərir. Leyli ilə Şirin arasında müəyyən paralellər
aparmaq mümkündür. Hər iki obraz sevgi və sədaqətlə əlaqələndirilir. Lakin onların
taleləri və xarakterlərinin təqdim olunma üsulu eyni deyil. Şirində iradə və fəallıq
daha qabarıq görünürsə, Leyli obrazında səbir, daxili iztirab və mənəvi dözüm daha
çox ön plana çıxır. Bu fərq Nəvainin qadın obrazlarını vahid model əsasında deyil,
müxtəlif xarakter və talelər əsasında yaratdığını göstərir. Dilaram obrazı isə Nəvainin
qadın idealının sənət və müstəqil mövqe ilə bağlı tərəflərini nümayiş etdirir. “Sab’ai-
səyyar” poemasında Dilaram yalnız gözəl qadın deyil, həm də sənət duyumu və şəxsi
ləyaqəti ilə fərqlənən obrazdır. Onun musiqi və sənətlə əlaqəsi qadın obrazının estetik
funksiyasını genişləndirir. Dilaram vasitəsilə gözəllik, sənət və mənəvi təsir arasında
əlaqə yaradılır. Dilaram obrazının əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onun Bahromun
xarakterinin açılmasında oynadığı roldur. Onların münasibətləri vasitəsilə hökmdarın
davranışları, hissləri və xarakterindəki ziddiyyətlər üzə çıxır. Beləliklə, Dilaram
yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də digər obrazların daxili dünyasını açmağa
xidmət edən mühüm bədii vasitədir. Bu baxımdan qadın obrazının kişi qəhrəmanın
xarakterinin formalaşmasına və açılmasına təsiri Nəvainin poetik sistemində mühüm
yer tutur. Rövşənək və digər ikinci dərəcəli qadın obrazlarının təhlili isə Nəvainin
qadın dünyasını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əsərlərdə
müxtəlif sosial mövqelərə və fərqli xarakter xüsusiyyətlərinə malik qadınlar iştirak
edir. Onların bəziləri hadisələrin inkişafına təsir göstərir, bəziləri əsas qəhrəmanların
emosional vəziyyətini tamamlayır, bəziləri isə müəyyən mənəvi dəyərlərin ifadəçisi
kimi çıxış edir. Bu obrazların mövcudluğu Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının
sistemli və çoxqatlı xarakter daşıdığını göstərir. Aparılan araşdırma nəticəsində belə
bir mühüm məqam üzə çıxır ki, Nəvai qadın gözəlliyi ilə mənəvi gözəllik arasında
qarşılıqlı əlaqə yaradır. Klassik Şərq poeziyasına xas olan zahiri gözəllik təsvirləri
onun əsərlərində geniş yer tutsa da, insanın həqiqi dəyəri yalnız zahiri görünüşlə
müəyyənləşdirilmir. Gözəllik ağıl, sədaqət, mərhəmət, mənəvi təmizlik və ləyaqətlə
tamamlandıqda daha yüksək bədii və fəlsəfi məna qazanır. Bu baxımdan Nəvainin
qadın obrazlarını iki əsas səviyyədə nəzərdən keçirmək mümkündür: estetik və etik-
mənəvi səviyyə. Estetik səviyyədə qadın gözəlliyin, zərifliyin və harmoniyanın
təcəssümü kimi təqdim edilir. Etik-mənəvi səviyyədə isə qadın sədaqət, iradə,
müdriklik, səbir, mərhəmət və ləyaqətin daşıyıcısına çevrilir. Bu iki səviyyənin bir-
biri ilə əlaqələndirilməsi Nəvainin qadın obrazlarının bədii bütövlüyünü təmin edir.
Nəvainin qadın obrazlarında diqqəti cəlb edən başqa bir xüsusiyyət onların insanın
mənəvi inkişafına təsir göstərməsidir. Şirin Farhodun, Leyli Məcnunun, Dilaram isə
Bahromun obrazının açılmasında mühüm rol oynayır. Burada qadın yalnız hadisələrin
passiv iştirakçısı deyil, kişi qəhrəmanın mənəvi dünyasına təsir edən qüvvə kimi çıxış

edir. Bu münasibət sistemi vasitəsilə məhəbbətin insan xarakterini dəyişdirən və onun
daxili dünyasını üzə çıxaran gücü göstərilir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının
başqa bir mühüm funksiyası insanın mənəvi kamilliyi ilə bağlıdır. Şair üçün
məhəbbət çox zaman insanın öz mənliyindən uzaqlaşaraq daha yüksək mənəvi
dəyərlərə yönəlməsinin vasitəsinə çevrilir. Bu prosesdə qadın obrazları mühüm
simvolik və fəlsəfi məna daşıyır. Onlar sevginin, sədaqətin və mənəvi axtarışın
mərkəzində dayanırlar. Nəvainin qadın obrazlarını yalnız müasir anlayış və
terminlərlə izah etmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı. Bu obrazlar XV əsr
Şərqinin sosial, mədəni, dini və ədəbi mühiti daxilində formalaşmışdır. Ona görə də
onların təhlilində həm klassik Şərq poetikasının ənənələri, həm də Nəvainin öz
humanist-fəlsəfi dünyagörüşü nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma obrazların tarixi və
bədii mahiyyətinin daha obyektiv şəkildə dərk edilməsinə imkan verir. Nəvai
yaradıcılığının qadın obrazları həmçinin onun humanizm ideyasının mühüm ifadə
vasitələrindən biridir. Şair insanı mənəvi dəyərləri, əxlaqi keyfiyyətləri və insanlara
münasibəti ilə qiymətləndirir. Qadın obrazlarında da eyni prinsip müşahidə olunur.
Onların dəyəri yalnız sosial mövqeləri və ya zahiri gözəllikləri ilə deyil, xarakterləri,
mənəvi seçimləri və insan münasibətlərində nümayiş etdirdikləri keyfiyyətlərlə
müəyyənləşir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının müxtəlifliyi onun bədii
təfəkkürünün genişliyini də göstərir. Şirin — iradə və sədaqət, Məhınbanu —
müdriklik və idarəçilik, Leyli — səbir və mənəvi dözüm, Dilaram — sənət və şəxsi
ləyaqət kimi fərqli keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Digər qadın obrazları isə bu
mənzərəni tamamlayaraq qadın dünyasının müxtəlif sosial və mənəvi çalarlarını üzə
çıxarır. Bu obrazların müqayisəli təhlili göstərir ki, Nəvai qadın şəxsiyyətini yalnız
bir xüsusiyyətlə müəyyənləşdirmir. Onun üçün qadın həm sevən, həm düşünən, həm
qərar verən, həm də mənəvi təsir göstərən varlıqdır. Bu çoxcəhətlilik Nəvainin qadın
obrazlarının bədii dəyərini artırır və onları klassik türk ədəbiyyatında xüsusi mövqeyə
çıxarır. Nəvainin qadın obrazları Azərbaycan və ümumən türk ədəbiyyatının digər
böyük nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə müqayisə üçün də geniş imkan yaradır.
Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sindəki qadın obrazları ilə Nəvainin qadın qəhrəmanları
arasında müəyyən tipoloji yaxınlıqlar müşahidə etmək mümkündür. Xüsusilə Şirin
obrazının müxtəlif klassik müəlliflərdə fərqli bədii yozumlar qazanması Şərq
ədəbiyyatında qadın obrazının davamlı inkişafını izləməyə imkan verir. Nəvai bu
ənənəni davam etdirərək məlum süjet və obrazları öz poetik-fəlsəfi dünyagörüşünə
uyğun şəkildə yenidən mənalandırmışdır. Nəvainin qadın obrazlarının öyrənilməsi
yalnız bir şairin yaradıcılığının araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu klassik
Şərq ədəbiyyatında qadın anlayışının, məhəbbət fəlsəfəsinin, gözəllik estetikasının,
ailə və cəmiyyət münasibətlərinin, mənəvi dəyərlərin və insan konsepsiyasının
öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Əlişir Nəvai yaradıcılığında qadın
obrazları əsərlərin ideya-bədii strukturunun mühüm hissəsini təşkil edir. Bu obrazlar
vasitəsilə şair insanın mənəvi aləminə, məhəbbətin mahiyyətinə, sədaqət və
fədakarlığa, gözəllik və kamillik anlayışlarına, insanın cəmiyyət qarşısındakı
məsuliyyətinə münasibətini ifadə edir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər
qadın obrazlarının hər biri Nəvai yaradıcılığının ayrı-ayrı ideya istiqamətlərini əks
etdirir. Şirin sevginin sədaqət və iradə ilə bağlı tərəfini, Leyli məhəbbətin səbir və
iztirab aspektini, Məhınbanu qadın müdrikliyini və sosial məsuliyyəti, Dilaram isə

sənət, gözəllik və şəxsi ləyaqət məsələlərini ön plana çıxarır. Bu obrazların fərqli
xarakterləri Nəvainin qadın dünyasını geniş və çoxşaxəli şəkildə təsvir etdiyini
göstərir. Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yaradıcılıq
irsində insan amilinin nə qədər mühüm yer tutduğunu bir daha təsdiqləyir. Nəvai
qadını yalnız poetik gözəllik mənbəyi kimi deyil, mənəvi dəyər yaradan, sevən,
düşünən, seçim edən və ətrafındakı insanların həyatına təsir göstərən şəxsiyyət kimi
təqdim edir. Onun qadın obrazlarında zahiri gözəlliklə daxili kamillik, məhəbbətlə
sədaqət, fərdi hisslərlə sosial məsuliyyət arasında əlaqə yaradılır. Əlişir Nəvainin
qadın obrazları klassik ədəbiyyatın ənənəvi poetik qəliblərini qorumaqla yanaşı,
həmin qəliblərə yeni mənəvi və humanist məzmun gətirən mühüm bədii
nümunələrdir. Bu obrazların hər biri Nəvainin insan haqqında düşüncəsinin müəyyən
tərəfini əks etdirir və birlikdə şairin zəngin mənəvi-estetik dünyasının bütöv
mənzərəsini yaradır. Şairin qadına münasibətinin əsas xüsusiyyətləri isə qadının
mənəvi dəyərinin, insan ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının, iradəsinin və daxili
gözəlliyinin ön plana çəkilməsi ilə səciyyələnir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında
qadın obrazları yalnız keçmişin ədəbi yaddaşını qoruyan obrazlar kimi deyil, insanın
mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərini ifadə edən universal bədii nümunələr kimi də
əhəmiyyət daşıyır. Onların öyrənilməsi klassik türk ədəbiyyatının poetik
xüsusiyyətlərinin daha dərindən anlaşılmasına, Nəvainin humanist-fəlsəfi
görüşlərinin sistemli şəkildə araşdırılmasına və Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının
inkişaf xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir. Şirin, Leyli,
Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazlarının ümumi təhlili belə bir qənaətə
gəlməyə imkan verir ki, Nəvainin poetik dünyasında qadın obrazı çoxfunksiyalı və
çoxmənalı xarakter daşıyır. O, həm gözəllik, həm məhəbbət, həm sədaqət, həm
müdriklik, həm sənət, həm də mənəvi kamillik anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məhz bu
çoxşaxəlilik Nəvainin qadın obrazlarını klassik ədəbiyyatın mühüm və diqqətəlayiq
bədii hadisələrindən birinə çevirir.