Araştırmacılar ve Tarih YazarlarıGüncelKırım TarihiQırımtatar Medeniyeti

Kırım’daki medrese kültürü

Kırımınsesi Gazetesi

Tarihî doğruluk açısından özellikle şu ayrım önemlidir: Zincirli Medrese 1500–1501 yıllarında Mengli Giray Han’ın emriyle inşa edilmiştir. Medresede 1889’da Habibullah Efendi döneminde kütüphane kurulduğu TDV İslâm Ansiklopedisi’nde belirtilmektedir. Ancak bu bilgi, Kırım’daki bütün medrese kütüphanelerinin yalnızca 1889’dan sonra ortaya çıktığı anlamına gelmez. Kırım’da daha eski dönemlerden beri el yazması kitaplar, ilmî eserler ve yazma kültürü bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Haberde ayrıca Kırım’da 1391 yılında kopyalanmış bir Kur’an tefsiri yazması, Kafalı âlimlerin eserleri ve Zincirli Medrese’nin kitap kültürüne ilişkin akademik araştırmalar değerlendirilecektir.

1. KIRIM TATARCA – ÇÖL ŞİVESİ

Gasprinskiy Matbaasından Evel: Qırımda El Yazma Eserler ve Medrese Kitaphaneleri

Zincirli Medrese ve diger ilim merkezleriniñ yazma eser mirası

Kırım’ın Sesi Gazetesi | Tarih ve Medeniyet

Qırımnıñ ilim ve kitap tarihı, İsmail Gasprinskiy matbaasınıñ açılmasınen başlamay. Ondan asırlar evel Qırım toprağında Qur’an-ı Kerim, tefsir, fıqıh, kelâm, mantıq, tarih ve edebiyat eserleri elnen yazıla, kopyalana ve nesilden nesilge keçirile edi. Medreseler, camiler, han sarayları ve şahsiy kitap koleksiyonları bu kitap kültüriniñ esas dayanaqları oldı.

Gasprinskiy Qırımda basma matbuatınıñ inkişafına büyük yol açtı. Amma onıñ matbaası, boş bir kitap sahasına kelgen bir yenilik degil edi. Bu matbaa, evelden mevcut olğan ilim, yazı ve okuma ananesiniñ yeni bir devri oldı.

Qırımnıñ eski kitap tarihına baqqanda, biz yalnız kitapnıñ içindeki sözlerni degil, onı yazğan insanlarnı, okığan talebelerni, saklağan medreselerni ve bu mirasnıñ bugün hangi kütüphanelerde yaşadığını da añlamağa mecburmız.

Qırımda yazma kitap ananesi

Qırım, orta asırlardan başlap Türk dünyasınıñ, İslam medeniyetiniñ ve Karadeniz etrafındaki ilim yollarınıñ mühim bir parçası oldı. Şehirlerde camiler, medreseler, han sarayları ve vakıf müesseseleri etrafında ilim hayatı inkişaf etti.

Yazma kitaplar o devirdiñ en kıymetli ilmiy hazinesi edi. Bir kitapnıñ meydana kelmesi içün kâğıt, mürekkep, kalem, yazıcı ve uzun bir emek lazım edi. Eserler elnen kopyalana, bazıları bir kaç nesil boyunca tekrar yazıla edi.

Bu kitaplar arasında Qur’an-ı Kerim nüshaları, tefsirler, hadis kitapları, İslam hukuku eserleri, mantıq ve kelâm risaleleri, lugatlar, tarih kitapları ve edebiy eserler bulunğanı malüm. Lâkin Qırımda eski devirlerden qalğan bütün yazma eserlerniñ tam sayısı bugün belli degil.

Bir yazma kitap yalnız bir ilmiy metin degil. Onıñ sahifelerinde yazıcınıñ adı, kopyalama tarihı, kitapnıñ kimge ait olğanı, vakıf kaydı ve okuyıcınıñ kenar notları bulunabilir. Bu bilgiler, geçmişteki ilim hayatınıñ izlerini açıp berir.

1391 yılında Qırımda kopyalanğan tefsir

Qırım yazma eser tarihınıñ en dikkat çekici misallerinden biri, 1391 yılında Qırım şehrinde kopyalanğan Qur’an tefsiridir. Akademik araştırmada bu eser, Muwaffaq al-Din al-Kawwashi’niñ Qur’an-ı Kerim tefsiri olarak tanıtıla. Yazma, 793 hicrî yılı Rebiülevvel ayında, bugünkü Eski Qırım ile bağlanan Qırım şehrinde kopyalanğan.

Bu nüsha bugün Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesinde saklana. Eser, Qırımda XIV. asırda gelişmiş bir yazma kültüriniñ mevcut olğanını gösteren kıymetli bir delildir. Academia

Bu misal bizge mühim bir hakikatni añlata: Qırımda kitap kültürü, XIX. asırda matbaa ortaya çıqqanda başlamadı. Matbaa öncesinde de kitaplar yazıla, kopyalana ve uzak mesafelere taşına edi.

Qırım şehrinde kopyalanğan bu tefsir, yalnız dini ilim tarihı içün degil, Qırımnıñ Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve İslam dünyasınen bağlarını araştırmaq içün de önemlidir.

Zincirli Medrese: ilimge eğilgen baş

Bahçesaray yanındaki Salacıqta yerleşken Zincirli Medrese, Qırım Hanlığı devriniñ en mühim ilim merkezlerinden biri oldı. Medrese, Mengli Giray Han emriyle 1500–1501 yıllarında inşa edildi. Adını giriş kapısınıñ üstünde asılğan ve iki tarafqa sallanğan zincirden aldı.

Rivayetke köre, han ilimge hürmetini göstermek içün medresege girgende başını eğdi. Bu hikâye, Zincirli Medrese’niñ yalnız bir bina degil, ilimge saygınıñ sembolü olğanını da añlata.

Zincirli Medrese, Qırım Hanlığı devrinden Bahçesarayda günümüze qalğan tek medrese binası olaraq tanıtıla. Onıñ tarihı, Qırım Tatarlarınıñ eğitim, din ve medeniyet tarihınen sıq bağlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Medresede talebeler dini ilimlerni, metinlerni ve ilmiy usullerni ögrene edi. Müderrisler derslerni yazma eserlerge dayanıp keçirgen olmalı. Kitaplar, ders halkalarınıñ esas malzemesi edi.

Medrese kütüphanesi ve kitapların hayatı

TDV İslâm Ansiklopedisi, Zincirli Medrese’de Habibullah Efendi müderrisliği devrinde, 1889 yılında bir kütüphane qurulğanını bildirir. Bu kütüphane, medreseniñ eğitim hayatında mühim rol oynadı.

Lâkin medrese kütüphanesiniñ 1889’da qurulğanı, ondan evel kitaplar bulunmadı demek degil. Medreselerde ders keçirmek içün kitaplar ve yazma nüshalar zaten lazım edi. Kütüphaneniñ resmi şekilde teşkil edilmesi, mevcut kitap kültüriniñ daha sistemli bir yapı içine alınması olaraq añlaşıla bilir.

Kütüphane koleksiyonları zaman içinde büyüyebilir edi. Müderrisler kitap bağışlay, talebeler eser kopyalay, vakıflar kitap alımı içün yardım yapabilir edi. Amma Zincirli Medrese kütüphanesiniñ ilk koleksiyonı, kitap sayısı ve bütün eserlerniñ ayrıntılı listesi hakkında kesin konuşmaq içün arşiv kayıtları ve kataloglar lazım.

Kırım âlimleriniñ eserleri ve uzak yolculuqları

Qırımda yetişken âlimler yalnız medreselerde ders bermeknen qalmağan. Onlar İslam dünyasınıñ farklı ilim merkezlerinde tanılğan, eserler yazğan ve kitapları başka bölgelerde de okunğan.

Kefe şehrinden yetişken Muhammed el-Kefevî, XVIII. asırda dini ilimler, mantıq, tefsir ve lugat sahalarında eserler yazğan mühim âlimlerden biridir. Onıñ eserleri, Qırımda yetişken ilim adamlarınıñ daha geniş Osmanlı ve İslam ilim çevrelerine qatılğanını gösterir.

Kefevî’niñ lugat ve ilmiy eserleri, Qırımnıñ yalnız kitap alğan bir bölge degil, aynı zamanda ilmiy fikir ve eserler yetiştiren bir merkez olğanını añlata. fileserver-az.core.ac.uk

Bu eserler bazen Qırımda kopyalana, bazen İstanbul, Kahire veya başka şehirlerde basıla edi. Böylece kitaplar, Qırım medreselerinden çıkıp farklı ülkelerdeki okuyıcılarnıñ eline keçti.

Gasprinskiy ve yazma kültürinden matbaaya keçiş

İsmail Gasprinskiy, 1883 yılında Tercüman gazetesini yayımlamağa başlayaraq Qırım Tatar matbuat tarihinde yeni bir devri açtı. Onıñ çalışmaları, yazılı sözni daha geniş halk kitlesine ulaştırdı.

Matbaa, el yazma eserlerniñ yerini bütünüyle almadı. Amma kitap ve gazeta üretimini hızlandırdı, fikirlerni daha geniş coğrafiyalarda paylaşmağa imkân berdi. Gasprinskiy, eski ilim ananesiniñ üstüne yeni eğitim ve iletişim yollarını qurmağa çalıştı.

Zincirli Medrese de bu değişim devrinde mühim rol oynadı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne köre, Gasprinskiy 1868 yılında medresede Rusça dersleri bermeye başladı. Medrese, daha sonra onun eğitim reformları içün örnek bir müessese olaraq da değerlendirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi

Kaybolğan ve dağılğan koleksiyonlar

Qırımnıñ yazma eser mirası bugün bir yerde toplanğan degil. Bazı eserler Qırımda, bazıları Türkiye’de, Balkanlarda, Avrupa ve başka ülkelerdeki kütüphanelerde saklana. Bir kısmı ise savaşlar, siyasi değişiklikler, göçler ve müesseselerin kapanması sebebinden izsiz qalğan olabilir.

1944 sürgüni, Qırım Tatarlarınıñ aile hayatına, kültür müesseselerine ve tarihî hafızasına büyük zarar berdi. Bahçesaray Han Sarayı müzesiniñ koleksiyonları üzerine yapılan araştırmalar da sürgün ve savaş devrinde eserlerniñ kaybolması, taşınması ve yeniden tespit edilmesi meselelerini ele ala. RCSI Journals Platform

Bu yüzden her yazma eserniñ nerede bulunduğını, hangi tarihte kopyalanğanını ve hangi koleksiyondan kelgenini araştırmaq mühimdir. Kitaplar yalnız raflarda duran nesneler degil; halknıñ hafızasını taşığan tarihî belgelerdir.

Bugün yapılması gereken araştırmalar

Qırım medrese kütüphaneleriniñ tarihını tam şekilde yazmaq içün sistemli bir çalışma lazım. İlk adım, Qırımda ve dünyanın farklı kütüphanelerinde saklanğan yazma eser kataloglarını bir araya getirmek olmalıdır.

Her eser içün yazıcınıñ adı, kopyalama tarihi, metin türü, sahiplik kayıtları ve mevcut saklanma yeri tespit edilmelidir. Eserlerin dijital kopyaları hazırlanırsa, araştırmacılar ve genç nesiller bu mirasa daha kolay ulaşabilir.

Zincirli Medrese, bu çalışma içün sembolik ve ilmiy bir merkez olaraq ele alınabilir. Medreseniñ eğitim tarihı, kütüphane kayıtları, müderrisleri ve talebeleri üzerine yapılacaq araştırmalar, Qırım Tatar kitap kültüriniñ daha iyi añlaşılmasına yardım eder.

Matbaadan evel başlayan bir medeniyet

Qırımda kitap tarihı, Gasprinskiy matbaasınen başlamadı. Onıñ kökleri, asırlar boyunca yazılan, kopyalanğan, okıla ve korunmağa çalışılğan el yazma eserlerde yatа.

1391 yılında Qırım şehrinde kopyalanğan tefsir, Zincirli Medrese’niñ XVI. asırdan beri taşığan ilim ananesi ve Qırım âlimleriniñ eserleri, bu mirasınıñ farklı halkalarını teşkil ete.

Gasprinskiy bu eski kitap kültürini yeni bir devre taşıdı. Onıñ matbaası, Qırım Tatar halkınıñ yazılı sözini daha geniş dünyaya ulaştırdı.

Bugün vazifemiz, matbaadan evelki kitap tarihını unutmayıp, medrese kütüphaneleriniñ izlerini araştırmaq ve yazma eserleri gelecek nesillere ulaştırmaktır. Qırımnıñ ilim mirası, yalnız geçmişniñ hatırası degil; gelecekteki kültürel dirilişimizniñ de temelidir.

2. TÜRKÇE

Gaspıralı’nın Matbaasından Önce: Kırım’da El Yazması Eserler ve Medrese Kütüphaneleri

Zincirli Medrese ve diğer ilim merkezlerinin bilinmeyen yazma eser koleksiyonları

Kırım’ın Sesi Gazetesi | Tarih ve Kültür

Kırım’ın kitap ve ilim tarihi, İsmail Gaspıralı’nın matbaacılık faaliyetleriyle başlamadı. Gaspıralı’dan yüzyıllar önce Kırım’da Kur’an-ı Kerim nüshaları, tefsirler, fıkıh ve kelâm eserleri, tarih kitapları, sözlükler ve edebî metinler el yazısıyla hazırlanıyor, medreselerde okunuyor ve farklı coğrafyalara taşınıyordu.

Gaspıralı’nın matbaası, bu köklü yazı kültürünün yeni bir aşamaya geçmesini sağladı. Ancak matbaa öncesindeki kitap geleneği, Kırım’ın ilmî ve kültürel tarihinin anlaşılması bakımından en az matbuat dönemi kadar önemlidir.

Zincirli Medrese, bu tarihî sürekliliğin en dikkat çekici örneklerinden biridir. Bahçesaray yakınındaki Salacık’ta bulunan medrese, yalnızca mimari bir eser değil; eğitim, kitap, vakıf ve düşünce hayatının kesiştiği tarihî bir merkezdir.

Kırım’da el yazması kitap geleneği

Kırım, Orta Çağ’dan itibaren Karadeniz çevresindeki ticaret, kültür ve ilim yollarının önemli duraklarından biri oldu. Kırım Hanlığı döneminde şehirlerde camiler, medreseler, saraylar ve vakıf kurumları etrafında gelişen eğitim hayatı, yazma eserlerin üretimini ve dolaşımını destekledi.

El yazması kitaplar, dönemin en değerli bilgi kaynaklarıydı. Bir eserin çoğaltılması, kâğıt ve mürekkep temininden yazıcının uzun süreli emeğine kadar pek çok aşamayı gerektiriyordu. Bu nedenle kitaplar yalnızca bilgi taşıyan metinler değil, aynı zamanda büyük emek ve maddi değer taşıyan kültür varlıklarıydı.

Medrese öğrencileri ve müderrisler, derslerinde yazma eserlerden yararlanıyordu. Kitapların kenarlarına düşülen açıklamalar, farklı metinlerden yapılan alıntılar ve sahiplik kayıtları, eserlerin yalnızca okunmadığını; üzerinde tartışıldığını ve yeni bilgilerle zenginleştirildiğini de gösterir.

Kırım’da hangi dönemde kaç yazma eser bulunduğunu kesin olarak belirlemek kolay değildir. Koleksiyonların bir bölümü zaman içinde dağılmış, bazı eserler başka şehirlerdeki kütüphanelere ulaşmış, bazıları ise savaşlar ve siyasi değişiklikler sırasında kaybolmuştur.

1391 yılında Kırım’da kopyalanan tefsir

Kırım’ın yazma eser tarihine ışık tutan önemli örneklerden biri, 1391 yılında Kırım şehrinde kopyalanmış bir Kur’an tefsiridir. Akademik araştırmalarda bu eser, Muwaffaq al-Din al-Kawwashi’nin “al-Talkhīs fī tafsīr al-Qurʾān al-ʿAzīz” adlı tefsiri olarak tanıtılmaktadır.

Eserin iki ciltlik yazması bugün Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde muhafaza edilmektedir. Yazmanın 793 hicrî yılı Rebiülevvel ayında, Kırım şehrinde kopyalandığı belirtilmektedir. Academia

Bu tarihî kayıt, Kırım’da XIV. yüzyılda gelişmiş bir yazma eser üretim ve çoğaltma geleneğinin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda Kırım’ın dönemin İslam dünyasıyla kurduğu ilmî ilişkileri araştırmak için önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Bir kitabın hangi şehirde kopyalandığı, hangi tarihte tamamlandığı ve bugün nerede saklandığı, tarihçiler için son derece değerli bilgiler sunar. Bu tür kayıtlar, Kırım’ın yalnızca kitapların okunduğu bir bölge değil, kitapların üretildiği ve çoğaltıldığı bir merkez olduğunu göstermektedir.

Zincirli Medrese’nin tarihî önemi

Zincirli Medrese, Bahçesaray’ın hemen yakınındaki Salacık bölgesinde yer almaktadır. Medrese, Kırım Hanı I. Mengli Giray’ın emriyle 1500–1501 yıllarında inşa edilmiştir. Yapının giriş kapısının üzerinde bulunan kitabe, inşa tarihini doğrulayan önemli bir tarihî kayıttır.

Medresenin adı, giriş kapısının üstünde iki yana sarkan zincirden gelmektedir. Zincirli Medrese hakkında anlatılan geleneksel rivayete göre Mengli Giray Han, ilme duyduğu saygıyı göstermek amacıyla medreseye girerken başını eğmiştir. Bu anlatı, medresenin Kırım Tatar kültüründe ilim ve saygı sembolü olarak algılanmasına katkı sağlamıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Zincirli Medrese, Kırım Hanlığı döneminden Bahçesaray’da günümüze ulaşan tek medrese yapısıdır. Bu yönüyle hem mimarlık tarihi hem de Kırım Tatar eğitim tarihi bakımından özel bir yere sahiptir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Medrese kütüphanesi ve eğitim hayatı

Zincirli Medrese’de eğitim, yalnızca sözlü derslerden ibaret değildi. Dönemin medrese geleneğinde yazılı eserler, derslerin temel kaynakları arasında yer alıyordu. Fıkıh, kelâm, mantık, tefsir ve diğer dinî ilimlerin öğretiminde kitaplar kullanılıyor; müderrisler metinleri açıklıyor, öğrenciler de bu açıklamaları not ediyordu.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Zincirli Medrese’de Habibullah Efendi’nin müderrisliği döneminde 1889 yılında bir kütüphane kurulduğunu belirtmektedir. Habibullah Efendi’nin görev yaptığı dönem, medresenin eğitim faaliyetleri ve yenileşme süreci açısından önem taşımaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Ancak 1889’da kütüphanenin kurulmuş olması, medresede daha önce kitap bulunmadığı anlamına gelmez. Medreselerin eğitim faaliyetleri, yazma eserler ve ders kitapları olmadan sürdürülemezdi. Bu nedenle söz konusu tarih, kütüphanenin kurumsal olarak düzenlenmesi açısından değerlendirilmelidir.

Zincirli Medrese’nin ilk kitap koleksiyonunun tam içeriği, kitap sayısı ve eserlerin hangi tarihlerde bağışlandığı konusunda kesin bir liste ortaya koymak için arşiv belgeleri ve katalogların ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekir.

Kırım âlimleri ve eserlerinin dolaşımı

Kırım’da yetişen ilim insanları, yalnızca kendi şehirlerinde eğitim vermekle kalmadı. Bazıları Osmanlı dünyasının farklı ilim merkezleriyle bağlantı kurdu; eserleri başka bölgelerde okundu ve yayımlandı.

Kefe’den yetişen Muhammed el-Kefevî, XVIII. yüzyılda dinî ilimler, mantık, tefsir, hukuk ve sözlük alanlarında eserler veren önemli bir âlim olarak bilinmektedir. Onun çalışmaları, Kırım’da yetişen bilim ve düşünce insanlarının daha geniş İslam ilim çevrelerine katıldığını göstermektedir.

Kefevî’nin eserlerinin farklı kütüphanelerde bulunması, Kırım’ın ilmî üretiminin bölgesel sınırları aşan bir dolaşıma sahip olduğunu ortaya koymaktadır. fileserver-az.core.ac.uk

Bu dolaşım, el yazması eserlerin tarihî yolculuğunu anlamak açısından da önemlidir. Bir kitap Kırım’da yazılmış veya kopyalanmış olabilir; daha sonra İstanbul, Kahire, Balkanlar ya da Avrupa’daki bir koleksiyona ulaşabilir. Bugün farklı ülkelerde bulunan yazmalar, geçmişteki ilim ağlarının izlerini taşımaktadır.

Gaspıralı’nın matbaası: yeni bir dönem

İsmail Gaspıralı, 1883 yılında Tercüman gazetesini yayımlamaya başlayarak Kırım Tatar matbuat tarihinde yeni bir dönemin kapısını açtı. Matbaa, yazılı bilgiyi daha hızlı üretme ve daha geniş okuyucu kitlelerine ulaştırma imkânı sağladı.

Gaspıralı’nın çalışmaları, Kırım Tatar toplumunda eğitim, dil ve kültür alanlarında yenileşme hareketinin önemli bir parçası oldu. Ancak bu yenilik, eski kitap kültürünün ortadan kalkması anlamına gelmiyordu. Matbaa, el yazması geleneğin üzerine yeni bir iletişim ve yayıncılık düzeni kurdu.

Zincirli Medrese de bu değişim sürecinde önemli bir eğitim merkezi olarak öne çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gaspıralı’nın 1868 yılında medresede Rusça dersleri vermeye başladığını ve medresenin daha sonra onun eğitim reformları açısından örnek bir kurum hâline geldiğini belirtmektedir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu gelişmeler, Kırım’da geleneksel medrese eğitimi ile modern eğitim arayışlarının aynı tarihî zeminde buluştuğunu göstermektedir.

Dağılan koleksiyonlar ve tarihî hafıza

Kırım’ın yazma eser mirası bugün tek bir yerde bulunmamaktadır. Bazı eserler Kırım’daki müze ve kütüphanelerde, bazıları ise Türkiye, Bosna-Hersek, Avrupa ve başka ülkelerdeki koleksiyonlarda korunmaktadır.

Savaşlar, siyasi dönüşümler, kurumların kapanması ve nüfus hareketleri, tarihî kitap koleksiyonlarının dağılmasına yol açmıştır. 1944 sürgünü, Kırım Tatar toplumunun kültürel hayatında büyük bir kırılma meydana getirmiştir.

Bahçesaray Han Sarayı müzesinin koleksiyonları üzerine yapılan araştırmalar, sürgün ve savaş dönemlerinde kaybolan, taşınan veya daha sonra yeniden tespit edilen eserlerin tarihini ele almaktadır. RCSI Journals Platform

Bu nedenle yazma eserlerin yalnızca metin olarak değil, sahiplik ve dolaşım geçmişleriyle birlikte incelenmesi gerekir. Bir kitabın hangi medreseden çıktığı, kim tarafından bağışlandığı ve hangi koleksiyonlara geçtiği, Kırım’ın kültürel tarihinin yeniden kurulmasına katkı sağlayabilir.

Yazma eser mirası için yeni araştırma alanları

Kırım medrese kütüphanelerinin tarihini daha ayrıntılı biçimde ortaya koymak için kapsamlı bir katalog çalışmasına ihtiyaç vardır. Kırım’da ve dünyanın farklı ülkelerinde bulunan yazma eserlerin kayıtları karşılaştırılmalı; aynı eserin farklı nüshaları belirlenmelidir.

Her yazma için kopyalama tarihi, yazıcının adı, metnin türü, sahiplik kayıtları ve mevcut koleksiyon bilgileri kaydedilmelidir. Dijitalleştirme çalışmaları, bu eserlerin araştırmacılar ve genç nesiller tarafından erişilebilir olmasını sağlayabilir.

Zincirli Medrese, bu araştırmaların merkezinde yer alabilecek tarihî bir kurumdur. Medresenin eğitim faaliyetleri, müderrisleri, kütüphanesi ve vakıf kayıtları üzerine yapılacak çalışmalar, Kırım Tatar kitap kültürünün daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına yardımcı olacaktır.

Matbaadan önce başlayan bir medeniyet

Kırım’ın kitap tarihi, Gaspıralı’nın matbaasıyla başlamadı. Bu tarih, yüzyıllar boyunca yazılan, çoğaltılan, okunan ve korunmaya çalışılan el yazması eserlerle şekillendi.

1391 yılında Kırım şehrinde kopyalanan tefsir, Zincirli Medrese’nin eğitim geleneği ve Kırım’da yetişen âlimlerin eserleri, bu tarihî sürekliliğin farklı halkalarını oluşturuyor.

Gaspıralı, bu köklü kültürün üzerine modern matbuatın imkânlarını ekleyerek yazılı sözü daha geniş kitlelere ulaştırdı. Bugün Kırım’ın kitap mirasını araştırmak, medrese kütüphanelerinin izlerini sürmek ve yazma eserleri gelecek nesillere aktarmak, kültürel hafızanın korunması açısından büyük önem taşıyor.

Kırım’ın el yazması eserleri, yalnızca geçmişin sessiz tanıkları değildir. Onlar, bir halkın ilimle kurduğu bağın, kültürel üretiminin ve tarih boyunca sürdürdüğü medeniyet yolculuğunun belgeleridir.

3. ENGLISH

Before Gasprinsky’s Printing Press: Manuscripts and Madrasa Libraries in Crimea

The manuscript heritage of Zincirli Madrasa and other centres of learning

Kırım’ın Sesi Newspaper | History and Culture

The history of books and scholarship in Crimea did not begin with Ismail Gasprinsky’s printing activities. Centuries before his press, Qur’anic manuscripts, commentaries, works of Islamic law and theology, dictionaries, historical writings and literary texts were copied by hand, studied in madrasas and circulated across different regions.

Gasprinsky’s printing press marked a new stage in this long-standing written culture. Yet the manuscript tradition that preceded modern printing remains essential to understanding Crimea’s intellectual and cultural history.

Zincirli Madrasa, located near Bakhchysarai, is one of the most significant examples of this continuity. It was not merely an architectural monument, but a historical centre where education, books, religious scholarship and charitable endowments came together.

A manuscript tradition in Crimea

From the medieval period onward, Crimea formed an important part of the cultural, commercial and intellectual networks surrounding the Black Sea. During the Crimean Khanate, educational life developed around mosques, madrasas, palaces and charitable institutions. These institutions helped sustain the production and circulation of handwritten books.

Manuscripts were among the most valuable sources of knowledge in their time. Producing a copy required paper, ink, writing materials and the painstaking labour of a trained scribe. Books were therefore not only carriers of information, but also objects of considerable material and cultural value.

Students and teachers used manuscripts in their lessons. Marginal notes, ownership records, quotations and explanations added to the pages reveal that books were not simply read. They were studied, discussed and enriched through successive generations of readers.

The exact number of manuscripts once held in Crimea cannot be established with certainty. Collections were dispersed over time, some works entered libraries in other cities, and others may have disappeared during wars and political upheavals.

A Qur’anic commentary copied in Crimea in 1391

One of the most remarkable examples in the history of Crimean manuscripts is a Qur’anic commentary copied in the city of Qirim in 1391. Scholarly research identifies it as a manuscript of al-Talkhīs fī tafsīr al-Qurʾān al-ʿAzīz by Muwaffaq al-Din al-Kawwashi.

The two-volume manuscript is now preserved in the Gazi Husrev-beg Library in Sarajevo. Its colophon records that it was copied in the month of Rabi‘ al-Awwal 793 AH, corresponding to February 1391, in the city of Qirim, now associated with Staryi Krym. Academia

This manuscript provides evidence of an established culture of copying and preserving scholarly texts in Crimea during the fourteenth century. It is also a valuable source for investigating Crimea’s intellectual connections with the wider Islamic world.

The place where a manuscript was copied, the date of its completion and the library in which it is now held are all significant historical details. Such records show that Crimea was not simply a region where books were read, but also a place where manuscripts were produced and transmitted.

Zincirli Madrasa and its historical significance

Zincirli Madrasa stands in Salacık, near Bakhchysarai. It was commissioned by Crimean Khan Mengli Giray and built in 1500–1501. An inscription above the entrance provides an important historical record of the construction date.

The madrasa takes its name from the chain suspended above its entrance and extending to either side. According to a traditional account, Mengli Giray Khan bowed his head as he entered, demonstrating his respect for learning. The story has contributed to the madrasa’s symbolic status as a monument to scholarship and intellectual humility.

The TDV Encyclopaedia of Islam identifies Zincirli Madrasa as the only surviving madrasa building from the period of the Crimean Khanate in Bakhchysarai. It therefore holds a distinctive place in both architectural history and the educational history of the Crimean Tatars. TDV İslâm Ansiklopedisi

The madrasa library and educational life

Education at Zincirli Madrasa was not limited to oral instruction. In the traditional madrasa system, written texts were central to teaching. Manuscripts were used in the study of Islamic law, theology, logic, Qur’anic interpretation and other disciplines. Teachers explained the texts, while students recorded lessons and interpretations.

According to the TDV Encyclopaedia of Islam, a library was established at Zincirli Madrasa in 1889 during the tenure of Habibullah Efendi. His period as a teacher was significant for the institution’s educational activities and its engagement with reform. TDV İslâm Ansiklopedisi

The establishment of a library in 1889, however, should not be interpreted as evidence that the madrasa had no books before that date. Educational activity in madrasas depended on written works and teaching texts. The date is better understood as the institutional organisation of a library rather than the beginning of book use at the madrasa.

A complete account of the library’s earliest collection, its number of volumes and the dates of individual donations would require further examination of archival documents and manuscript catalogues.

Crimean scholars and the circulation of their works

Scholars from Crimea did not remain confined to their local institutions. Some maintained connections with intellectual centres across the Ottoman world, and their writings circulated beyond the peninsula.

Muhammad al-Kafawi, a scholar from Kaffa, was an important eighteenth-century author whose works covered Islamic theology, logic, Qur’anic interpretation, law and lexicography. His scholarship demonstrates that Crimea was connected to wider networks of Islamic learning.

The presence of al-Kafawi’s works in different collections indicates that intellectual production in Crimea extended beyond regional boundaries. fileserver-az.core.ac.uk

The circulation of these works also helps reconstruct the historical journeys of manuscripts. A text might have been written or copied in Crimea and later reached Istanbul, Cairo, the Balkans or a collection in Europe. Manuscripts now held in different countries preserve traces of these scholarly networks.

Gasprinsky’s press and a new era

In 1883, Ismail Gasprinsky began publishing the newspaper Tercüman, opening a new chapter in Crimean Tatar publishing history. Printing made it possible to produce written material more quickly and distribute it to a much wider readership.

Gasprinsky’s work became a central part of the Crimean Tatar movement for educational, linguistic and cultural renewal. Yet the rise of printing did not erase the manuscript tradition. Rather, the printing press built a new system of communication and publication upon an older culture of written learning.

Zincirli Madrasa also played an important role during this period of change. The TDV Encyclopaedia of Islam states that Gasprinsky began teaching Russian at the madrasa in 1868. The institution later became a model in the context of his educational reforms. TDV İslâm Ansiklopedisi

These developments reveal how traditional madrasa education and modern educational reform emerged within the same historical environment in Crimea.

Dispersed collections and historical memory

Crimea’s manuscript heritage is not preserved in a single location today. Some works remain in museums and libraries in Crimea, while others are held in collections in Türkiye, Bosnia and Herzegovina, Europe and elsewhere.

Wars, political transformations, the closure of institutions and population displacement contributed to the dispersal of historical book collections. The deportation of the Crimean Tatars in 1944 caused a profound rupture in the community’s cultural life.

Research into the collections of the Bakhchysarai Khan’s Palace Museum examines objects and documents that disappeared, were moved or were later identified again during and after the period of deportation and war. RCSI Journals Platform

For this reason, manuscripts must be studied not only as texts, but also through their ownership and circulation histories. Knowing which madrasa a book came from, who donated it and how it entered later collections can help reconstruct Crimea’s cultural past.

New research directions for manuscript heritage

A comprehensive catalogue of Crimean madrasa libraries would be an important step toward a fuller understanding of this history. Records from libraries in Crimea and around the world should be compared, and different copies of the same work should be identified.

For each manuscript, researchers should record the date of copying, the name of the scribe, the type of text, ownership inscriptions and the current collection. Digitisation would make these works more accessible to scholars and younger generations.

Zincirli Madrasa could serve as a historical focal point for such research. Studies of its teaching activities, scholars, library and charitable endowments would help clarify the development of Crimean Tatar book culture.

A civilisation that began before the printing press

The history of books in Crimea did not begin with Gasprinsky’s printing press. It was shaped over centuries by manuscripts that were written, copied, read and preserved.

The Qur’anic commentary copied in Qirim in 1391, the educational tradition of Zincirli Madrasa and the works of Crimean scholars represent different stages of this historical continuity.

Gasprinsky carried this long-standing culture into a new era, using modern printing to bring the written word to a broader public. Today, researching Crimea’s manuscript heritage, tracing the histories of madrasa libraries and preserving handwritten works are essential tasks for protecting cultural memory.

Crimea’s manuscripts are not merely silent witnesses to the past. They document a people’s relationship with learning, their intellectual creativity and their enduring place within the history of civilisation.

SEO BİLGİLERİ

Kırım’daki medrese kültürünü yalnızca Gaspıralı İsmail Bey’in matbaacılık faaliyetleriyle sınırlamadan; onun öncesindeki yazma eser geleneği, ilim halkaları, medrese kütüphaneleri ve günümüze ulaşan el yazmaları üzerinden ele alıyor.

Tarihî doğruluk açısından özellikle şu ayrım önemlidir: Zincirli Medrese 1500–1501 yıllarında Mengli Giray Han’ın emriyle inşa edilmiştir. Medresede 1889’da Habibullah Efendi döneminde kütüphane kurulduğu TDV İslâm Ansiklopedisi’nde belirtilmektedir. Ancak bu bilgi, Kırım’daki bütün medrese kütüphanelerinin yalnızca 1889’dan sonra ortaya çıktığı anlamına gelmez. Kırım’da daha eski dönemlerden beri el yazması kitaplar, ilmî eserler ve yazma kültürü bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Haberde ayrıca Kırım’da 1391 yılında kopyalanmış bir Kur’an tefsiri yazması, Kafalı âlimlerin eserleri ve Zincirli Medrese’nin kitap kültürüne ilişkin akademik araştırmalar değerlendirilecektir.

1. KIRIM TATARCA – ÇÖL ŞİVESİ

Gasprinskiy Matbaasından Evel: Qırımda El Yazma Eserler ve Medrese Kitaphaneleri

Zincirli Medrese ve diger ilim merkezleriniñ yazma eser mirası

Kırım’ın Sesi Gazetesi | Tarih ve Medeniyet

Qırımnıñ ilim ve kitap tarihı, İsmail Gasprinskiy matbaasınıñ açılmasınen başlamay. Ondan asırlar evel Qırım toprağında Qur’an-ı Kerim, tefsir, fıqıh, kelâm, mantıq, tarih ve edebiyat eserleri elnen yazıla, kopyalana ve nesilden nesilge keçirile edi. Medreseler, camiler, han sarayları ve şahsiy kitap koleksiyonları bu kitap kültüriniñ esas dayanaqları oldı.

Gasprinskiy Qırımda basma matbuatınıñ inkişafına büyük yol açtı. Amma onıñ matbaası, boş bir kitap sahasına kelgen bir yenilik degil edi. Bu matbaa, evelden mevcut olğan ilim, yazı ve okuma ananesiniñ yeni bir devri oldı.

Qırımnıñ eski kitap tarihına baqqanda, biz yalnız kitapnıñ içindeki sözlerni degil, onı yazğan insanlarnı, okığan talebelerni, saklağan medreselerni ve bu mirasnıñ bugün hangi kütüphanelerde yaşadığını da añlamağa mecburmız.

Qırımda yazma kitap ananesi

Qırım, orta asırlardan başlap Türk dünyasınıñ, İslam medeniyetiniñ ve Karadeniz etrafındaki ilim yollarınıñ mühim bir parçası oldı. Şehirlerde camiler, medreseler, han sarayları ve vakıf müesseseleri etrafında ilim hayatı inkişaf etti.

Yazma kitaplar o devirdiñ en kıymetli ilmiy hazinesi edi. Bir kitapnıñ meydana kelmesi içün kâğıt, mürekkep, kalem, yazıcı ve uzun bir emek lazım edi. Eserler elnen kopyalana, bazıları bir kaç nesil boyunca tekrar yazıla edi.

Bu kitaplar arasında Qur’an-ı Kerim nüshaları, tefsirler, hadis kitapları, İslam hukuku eserleri, mantıq ve kelâm risaleleri, lugatlar, tarih kitapları ve edebiy eserler bulunğanı malüm. Lâkin Qırımda eski devirlerden qalğan bütün yazma eserlerniñ tam sayısı bugün belli degil.

Bir yazma kitap yalnız bir ilmiy metin degil. Onıñ sahifelerinde yazıcınıñ adı, kopyalama tarihı, kitapnıñ kimge ait olğanı, vakıf kaydı ve okuyıcınıñ kenar notları bulunabilir. Bu bilgiler, geçmişteki ilim hayatınıñ izlerini açıp berir.

1391 yılında Qırımda kopyalanğan tefsir

Qırım yazma eser tarihınıñ en dikkat çekici misallerinden biri, 1391 yılında Qırım şehrinde kopyalanğan Qur’an tefsiridir. Akademik araştırmada bu eser, Muwaffaq al-Din al-Kawwashi’niñ Qur’an-ı Kerim tefsiri olarak tanıtıla. Yazma, 793 hicrî yılı Rebiülevvel ayında, bugünkü Eski Qırım ile bağlanan Qırım şehrinde kopyalanğan.

Bu nüsha bugün Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesinde saklana. Eser, Qırımda XIV. asırda gelişmiş bir yazma kültüriniñ mevcut olğanını gösteren kıymetli bir delildir. Academia

Bu misal bizge mühim bir hakikatni añlata: Qırımda kitap kültürü, XIX. asırda matbaa ortaya çıqqanda başlamadı. Matbaa öncesinde de kitaplar yazıla, kopyalana ve uzak mesafelere taşına edi.

Qırım şehrinde kopyalanğan bu tefsir, yalnız dini ilim tarihı içün degil, Qırımnıñ Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve İslam dünyasınen bağlarını araştırmaq içün de önemlidir.

Zincirli Medrese: ilimge eğilgen baş

Bahçesaray yanındaki Salacıqta yerleşken Zincirli Medrese, Qırım Hanlığı devriniñ en mühim ilim merkezlerinden biri oldı. Medrese, Mengli Giray Han emriyle 1500–1501 yıllarında inşa edildi. Adını giriş kapısınıñ üstünde asılğan ve iki tarafqa sallanğan zincirden aldı.

Rivayetke köre, han ilimge hürmetini göstermek içün medresege girgende başını eğdi. Bu hikâye, Zincirli Medrese’niñ yalnız bir bina degil, ilimge saygınıñ sembolü olğanını da añlata.

Zincirli Medrese, Qırım Hanlığı devrinden Bahçesarayda günümüze qalğan tek medrese binası olaraq tanıtıla. Onıñ tarihı, Qırım Tatarlarınıñ eğitim, din ve medeniyet tarihınen sıq bağlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Medresede talebeler dini ilimlerni, metinlerni ve ilmiy usullerni ögrene edi. Müderrisler derslerni yazma eserlerge dayanıp keçirgen olmalı. Kitaplar, ders halkalarınıñ esas malzemesi edi.

Medrese kütüphanesi ve kitapların hayatı

TDV İslâm Ansiklopedisi, Zincirli Medrese’de Habibullah Efendi müderrisliği devrinde, 1889 yılında bir kütüphane qurulğanını bildirir. Bu kütüphane, medreseniñ eğitim hayatında mühim rol oynadı.

Lâkin medrese kütüphanesiniñ 1889’da qurulğanı, ondan evel kitaplar bulunmadı demek degil. Medreselerde ders keçirmek içün kitaplar ve yazma nüshalar zaten lazım edi. Kütüphaneniñ resmi şekilde teşkil edilmesi, mevcut kitap kültüriniñ daha sistemli bir yapı içine alınması olaraq añlaşıla bilir.

Kütüphane koleksiyonları zaman içinde büyüyebilir edi. Müderrisler kitap bağışlay, talebeler eser kopyalay, vakıflar kitap alımı içün yardım yapabilir edi. Amma Zincirli Medrese kütüphanesiniñ ilk koleksiyonı, kitap sayısı ve bütün eserlerniñ ayrıntılı listesi hakkında kesin konuşmaq içün arşiv kayıtları ve kataloglar lazım.

Kırım âlimleriniñ eserleri ve uzak yolculuqları

Qırımda yetişken âlimler yalnız medreselerde ders bermeknen qalmağan. Onlar İslam dünyasınıñ farklı ilim merkezlerinde tanılğan, eserler yazğan ve kitapları başka bölgelerde de okunğan.

Kefe şehrinden yetişken Muhammed el-Kefevî, XVIII. asırda dini ilimler, mantıq, tefsir ve lugat sahalarında eserler yazğan mühim âlimlerden biridir. Onıñ eserleri, Qırımda yetişken ilim adamlarınıñ daha geniş Osmanlı ve İslam ilim çevrelerine qatılğanını gösterir.

Kefevî’niñ lugat ve ilmiy eserleri, Qırımnıñ yalnız kitap alğan bir bölge degil, aynı zamanda ilmiy fikir ve eserler yetiştiren bir merkez olğanını añlata. fileserver-az.core.ac.uk

Bu eserler bazen Qırımda kopyalana, bazen İstanbul, Kahire veya başka şehirlerde basıla edi. Böylece kitaplar, Qırım medreselerinden çıkıp farklı ülkelerdeki okuyıcılarnıñ eline keçti.

Gasprinskiy ve yazma kültürinden matbaaya keçiş

İsmail Gasprinskiy, 1883 yılında Tercüman gazetesini yayımlamağa başlayaraq Qırım Tatar matbuat tarihinde yeni bir devri açtı. Onıñ çalışmaları, yazılı sözni daha geniş halk kitlesine ulaştırdı.

Matbaa, el yazma eserlerniñ yerini bütünüyle almadı. Amma kitap ve gazeta üretimini hızlandırdı, fikirlerni daha geniş coğrafiyalarda paylaşmağa imkân berdi. Gasprinskiy, eski ilim ananesiniñ üstüne yeni eğitim ve iletişim yollarını qurmağa çalıştı.

Zincirli Medrese de bu değişim devrinde mühim rol oynadı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne köre, Gasprinskiy 1868 yılında medresede Rusça dersleri bermeye başladı. Medrese, daha sonra onun eğitim reformları içün örnek bir müessese olaraq da değerlendirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi

Kaybolğan ve dağılğan koleksiyonlar

Qırımnıñ yazma eser mirası bugün bir yerde toplanğan degil. Bazı eserler Qırımda, bazıları Türkiye’de, Balkanlarda, Avrupa ve başka ülkelerdeki kütüphanelerde saklana. Bir kısmı ise savaşlar, siyasi değişiklikler, göçler ve müesseselerin kapanması sebebinden izsiz qalğan olabilir.

1944 sürgüni, Qırım Tatarlarınıñ aile hayatına, kültür müesseselerine ve tarihî hafızasına büyük zarar berdi. Bahçesaray Han Sarayı müzesiniñ koleksiyonları üzerine yapılan araştırmalar da sürgün ve savaş devrinde eserlerniñ kaybolması, taşınması ve yeniden tespit edilmesi meselelerini ele ala. RCSI Journals Platform

Bu yüzden her yazma eserniñ nerede bulunduğını, hangi tarihte kopyalanğanını ve hangi koleksiyondan kelgenini araştırmaq mühimdir. Kitaplar yalnız raflarda duran nesneler degil; halknıñ hafızasını taşığan tarihî belgelerdir.

Bugün yapılması gereken araştırmalar

Qırım medrese kütüphaneleriniñ tarihını tam şekilde yazmaq içün sistemli bir çalışma lazım. İlk adım, Qırımda ve dünyanın farklı kütüphanelerinde saklanğan yazma eser kataloglarını bir araya getirmek olmalıdır.

Her eser içün yazıcınıñ adı, kopyalama tarihi, metin türü, sahiplik kayıtları ve mevcut saklanma yeri tespit edilmelidir. Eserlerin dijital kopyaları hazırlanırsa, araştırmacılar ve genç nesiller bu mirasa daha kolay ulaşabilir.

Zincirli Medrese, bu çalışma içün sembolik ve ilmiy bir merkez olaraq ele alınabilir. Medreseniñ eğitim tarihı, kütüphane kayıtları, müderrisleri ve talebeleri üzerine yapılacaq araştırmalar, Qırım Tatar kitap kültüriniñ daha iyi añlaşılmasına yardım eder.

Matbaadan evel başlayan bir medeniyet

Qırımda kitap tarihı, Gasprinskiy matbaasınen başlamadı. Onıñ kökleri, asırlar boyunca yazılan, kopyalanğan, okıla ve korunmağa çalışılğan el yazma eserlerde yatа.

1391 yılında Qırım şehrinde kopyalanğan tefsir, Zincirli Medrese’niñ XVI. asırdan beri taşığan ilim ananesi ve Qırım âlimleriniñ eserleri, bu mirasınıñ farklı halkalarını teşkil ete.

Gasprinskiy bu eski kitap kültürini yeni bir devre taşıdı. Onıñ matbaası, Qırım Tatar halkınıñ yazılı sözini daha geniş dünyaya ulaştırdı.

Bugün vazifemiz, matbaadan evelki kitap tarihını unutmayıp, medrese kütüphaneleriniñ izlerini araştırmaq ve yazma eserleri gelecek nesillere ulaştırmaktır. Qırımnıñ ilim mirası, yalnız geçmişniñ hatırası degil; gelecekteki kültürel dirilişimizniñ de temelidir.

2. TÜRKÇE

Gaspıralı’nın Matbaasından Önce: Kırım’da El Yazması Eserler ve Medrese Kütüphaneleri

Zincirli Medrese ve diğer ilim merkezlerinin bilinmeyen yazma eser koleksiyonları

Kırım’ın Sesi Gazetesi | Tarih ve Kültür

Kırım’ın kitap ve ilim tarihi, İsmail Gaspıralı’nın matbaacılık faaliyetleriyle başlamadı. Gaspıralı’dan yüzyıllar önce Kırım’da Kur’an-ı Kerim nüshaları, tefsirler, fıkıh ve kelâm eserleri, tarih kitapları, sözlükler ve edebî metinler el yazısıyla hazırlanıyor, medreselerde okunuyor ve farklı coğrafyalara taşınıyordu.

Gaspıralı’nın matbaası, bu köklü yazı kültürünün yeni bir aşamaya geçmesini sağladı. Ancak matbaa öncesindeki kitap geleneği, Kırım’ın ilmî ve kültürel tarihinin anlaşılması bakımından en az matbuat dönemi kadar önemlidir.

Zincirli Medrese, bu tarihî sürekliliğin en dikkat çekici örneklerinden biridir. Bahçesaray yakınındaki Salacık’ta bulunan medrese, yalnızca mimari bir eser değil; eğitim, kitap, vakıf ve düşünce hayatının kesiştiği tarihî bir merkezdir.

Kırım’da el yazması kitap geleneği

Kırım, Orta Çağ’dan itibaren Karadeniz çevresindeki ticaret, kültür ve ilim yollarının önemli duraklarından biri oldu. Kırım Hanlığı döneminde şehirlerde camiler, medreseler, saraylar ve vakıf kurumları etrafında gelişen eğitim hayatı, yazma eserlerin üretimini ve dolaşımını destekledi.

El yazması kitaplar, dönemin en değerli bilgi kaynaklarıydı. Bir eserin çoğaltılması, kâğıt ve mürekkep temininden yazıcının uzun süreli emeğine kadar pek çok aşamayı gerektiriyordu. Bu nedenle kitaplar yalnızca bilgi taşıyan metinler değil, aynı zamanda büyük emek ve maddi değer taşıyan kültür varlıklarıydı.

Medrese öğrencileri ve müderrisler, derslerinde yazma eserlerden yararlanıyordu. Kitapların kenarlarına düşülen açıklamalar, farklı metinlerden yapılan alıntılar ve sahiplik kayıtları, eserlerin yalnızca okunmadığını; üzerinde tartışıldığını ve yeni bilgilerle zenginleştirildiğini de gösterir.

Kırım’da hangi dönemde kaç yazma eser bulunduğunu kesin olarak belirlemek kolay değildir. Koleksiyonların bir bölümü zaman içinde dağılmış, bazı eserler başka şehirlerdeki kütüphanelere ulaşmış, bazıları ise savaşlar ve siyasi değişiklikler sırasında kaybolmuştur.

1391 yılında Kırım’da kopyalanan tefsir

Kırım’ın yazma eser tarihine ışık tutan önemli örneklerden biri, 1391 yılında Kırım şehrinde kopyalanmış bir Kur’an tefsiridir. Akademik araştırmalarda bu eser, Muwaffaq al-Din al-Kawwashi’nin “al-Talkhīs fī tafsīr al-Qurʾān al-ʿAzīz” adlı tefsiri olarak tanıtılmaktadır.

Eserin iki ciltlik yazması bugün Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde muhafaza edilmektedir. Yazmanın 793 hicrî yılı Rebiülevvel ayında, Kırım şehrinde kopyalandığı belirtilmektedir. Academia

Bu tarihî kayıt, Kırım’da XIV. yüzyılda gelişmiş bir yazma eser üretim ve çoğaltma geleneğinin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda Kırım’ın dönemin İslam dünyasıyla kurduğu ilmî ilişkileri araştırmak için önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Bir kitabın hangi şehirde kopyalandığı, hangi tarihte tamamlandığı ve bugün nerede saklandığı, tarihçiler için son derece değerli bilgiler sunar. Bu tür kayıtlar, Kırım’ın yalnızca kitapların okunduğu bir bölge değil, kitapların üretildiği ve çoğaltıldığı bir merkez olduğunu göstermektedir.

Zincirli Medrese’nin tarihî önemi

Zincirli Medrese, Bahçesaray’ın hemen yakınındaki Salacık bölgesinde yer almaktadır. Medrese, Kırım Hanı I. Mengli Giray’ın emriyle 1500–1501 yıllarında inşa edilmiştir. Yapının giriş kapısının üzerinde bulunan kitabe, inşa tarihini doğrulayan önemli bir tarihî kayıttır.

Medresenin adı, giriş kapısının üstünde iki yana sarkan zincirden gelmektedir. Zincirli Medrese hakkında anlatılan geleneksel rivayete göre Mengli Giray Han, ilme duyduğu saygıyı göstermek amacıyla medreseye girerken başını eğmiştir. Bu anlatı, medresenin Kırım Tatar kültüründe ilim ve saygı sembolü olarak algılanmasına katkı sağlamıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Zincirli Medrese, Kırım Hanlığı döneminden Bahçesaray’da günümüze ulaşan tek medrese yapısıdır. Bu yönüyle hem mimarlık tarihi hem de Kırım Tatar eğitim tarihi bakımından özel bir yere sahiptir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Medrese kütüphanesi ve eğitim hayatı

Zincirli Medrese’de eğitim, yalnızca sözlü derslerden ibaret değildi. Dönemin medrese geleneğinde yazılı eserler, derslerin temel kaynakları arasında yer alıyordu. Fıkıh, kelâm, mantık, tefsir ve diğer dinî ilimlerin öğretiminde kitaplar kullanılıyor; müderrisler metinleri açıklıyor, öğrenciler de bu açıklamaları not ediyordu.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Zincirli Medrese’de Habibullah Efendi’nin müderrisliği döneminde 1889 yılında bir kütüphane kurulduğunu belirtmektedir. Habibullah Efendi’nin görev yaptığı dönem, medresenin eğitim faaliyetleri ve yenileşme süreci açısından önem taşımaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Ancak 1889’da kütüphanenin kurulmuş olması, medresede daha önce kitap bulunmadığı anlamına gelmez. Medreselerin eğitim faaliyetleri, yazma eserler ve ders kitapları olmadan sürdürülemezdi. Bu nedenle söz konusu tarih, kütüphanenin kurumsal olarak düzenlenmesi açısından değerlendirilmelidir.

Zincirli Medrese’nin ilk kitap koleksiyonunun tam içeriği, kitap sayısı ve eserlerin hangi tarihlerde bağışlandığı konusunda kesin bir liste ortaya koymak için arşiv belgeleri ve katalogların ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekir.

Kırım âlimleri ve eserlerinin dolaşımı

Kırım’da yetişen ilim insanları, yalnızca kendi şehirlerinde eğitim vermekle kalmadı. Bazıları Osmanlı dünyasının farklı ilim merkezleriyle bağlantı kurdu; eserleri başka bölgelerde okundu ve yayımlandı.

Kefe’den yetişen Muhammed el-Kefevî, XVIII. yüzyılda dinî ilimler, mantık, tefsir, hukuk ve sözlük alanlarında eserler veren önemli bir âlim olarak bilinmektedir. Onun çalışmaları, Kırım’da yetişen bilim ve düşünce insanlarının daha geniş İslam ilim çevrelerine katıldığını göstermektedir.

Kefevî’nin eserlerinin farklı kütüphanelerde bulunması, Kırım’ın ilmî üretiminin bölgesel sınırları aşan bir dolaşıma sahip olduğunu ortaya koymaktadır. fileserver-az.core.ac.uk

Bu dolaşım, el yazması eserlerin tarihî yolculuğunu anlamak açısından da önemlidir. Bir kitap Kırım’da yazılmış veya kopyalanmış olabilir; daha sonra İstanbul, Kahire, Balkanlar ya da Avrupa’daki bir koleksiyona ulaşabilir. Bugün farklı ülkelerde bulunan yazmalar, geçmişteki ilim ağlarının izlerini taşımaktadır.

Gaspıralı’nın matbaası: yeni bir dönem

İsmail Gaspıralı, 1883 yılında Tercüman gazetesini yayımlamaya başlayarak Kırım Tatar matbuat tarihinde yeni bir dönemin kapısını açtı. Matbaa, yazılı bilgiyi daha hızlı üretme ve daha geniş okuyucu kitlelerine ulaştırma imkânı sağladı.

Gaspıralı’nın çalışmaları, Kırım Tatar toplumunda eğitim, dil ve kültür alanlarında yenileşme hareketinin önemli bir parçası oldu. Ancak bu yenilik, eski kitap kültürünün ortadan kalkması anlamına gelmiyordu. Matbaa, el yazması geleneğin üzerine yeni bir iletişim ve yayıncılık düzeni kurdu.

Zincirli Medrese de bu değişim sürecinde önemli bir eğitim merkezi olarak öne çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gaspıralı’nın 1868 yılında medresede Rusça dersleri vermeye başladığını ve medresenin daha sonra onun eğitim reformları açısından örnek bir kurum hâline geldiğini belirtmektedir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu gelişmeler, Kırım’da geleneksel medrese eğitimi ile modern eğitim arayışlarının aynı tarihî zeminde buluştuğunu göstermektedir.

Dağılan koleksiyonlar ve tarihî hafıza

Kırım’ın yazma eser mirası bugün tek bir yerde bulunmamaktadır. Bazı eserler Kırım’daki müze ve kütüphanelerde, bazıları ise Türkiye, Bosna-Hersek, Avrupa ve başka ülkelerdeki koleksiyonlarda korunmaktadır.

Savaşlar, siyasi dönüşümler, kurumların kapanması ve nüfus hareketleri, tarihî kitap koleksiyonlarının dağılmasına yol açmıştır. 1944 sürgünü, Kırım Tatar toplumunun kültürel hayatında büyük bir kırılma meydana getirmiştir.

Bahçesaray Han Sarayı müzesinin koleksiyonları üzerine yapılan araştırmalar, sürgün ve savaş dönemlerinde kaybolan, taşınan veya daha sonra yeniden tespit edilen eserlerin tarihini ele almaktadır. RCSI Journals Platform

Bu nedenle yazma eserlerin yalnızca metin olarak değil, sahiplik ve dolaşım geçmişleriyle birlikte incelenmesi gerekir. Bir kitabın hangi medreseden çıktığı, kim tarafından bağışlandığı ve hangi koleksiyonlara geçtiği, Kırım’ın kültürel tarihinin yeniden kurulmasına katkı sağlayabilir.

Yazma eser mirası için yeni araştırma alanları

Kırım medrese kütüphanelerinin tarihini daha ayrıntılı biçimde ortaya koymak için kapsamlı bir katalog çalışmasına ihtiyaç vardır. Kırım’da ve dünyanın farklı ülkelerinde bulunan yazma eserlerin kayıtları karşılaştırılmalı; aynı eserin farklı nüshaları belirlenmelidir.

Her yazma için kopyalama tarihi, yazıcının adı, metnin türü, sahiplik kayıtları ve mevcut koleksiyon bilgileri kaydedilmelidir. Dijitalleştirme çalışmaları, bu eserlerin araştırmacılar ve genç nesiller tarafından erişilebilir olmasını sağlayabilir.

Zincirli Medrese, bu araştırmaların merkezinde yer alabilecek tarihî bir kurumdur. Medresenin eğitim faaliyetleri, müderrisleri, kütüphanesi ve vakıf kayıtları üzerine yapılacak çalışmalar, Kırım Tatar kitap kültürünün daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına yardımcı olacaktır.

Matbaadan önce başlayan bir medeniyet

Kırım’ın kitap tarihi, Gaspıralı’nın matbaasıyla başlamadı. Bu tarih, yüzyıllar boyunca yazılan, çoğaltılan, okunan ve korunmaya çalışılan el yazması eserlerle şekillendi.

1391 yılında Kırım şehrinde kopyalanan tefsir, Zincirli Medrese’nin eğitim geleneği ve Kırım’da yetişen âlimlerin eserleri, bu tarihî sürekliliğin farklı halkalarını oluşturuyor.

Gaspıralı, bu köklü kültürün üzerine modern matbuatın imkânlarını ekleyerek yazılı sözü daha geniş kitlelere ulaştırdı. Bugün Kırım’ın kitap mirasını araştırmak, medrese kütüphanelerinin izlerini sürmek ve yazma eserleri gelecek nesillere aktarmak, kültürel hafızanın korunması açısından büyük önem taşıyor.

Kırım’ın el yazması eserleri, yalnızca geçmişin sessiz tanıkları değildir. Onlar, bir halkın ilimle kurduğu bağın, kültürel üretiminin ve tarih boyunca sürdürdüğü medeniyet yolculuğunun belgeleridir.

3. ENGLISH

Before Gasprinsky’s Printing Press: Manuscripts and Madrasa Libraries in Crimea

The manuscript heritage of Zincirli Madrasa and other centres of learning

Kırım’ın Sesi Newspaper | History and Culture

The history of books and scholarship in Crimea did not begin with Ismail Gasprinsky’s printing activities. Centuries before his press, Qur’anic manuscripts, commentaries, works of Islamic law and theology, dictionaries, historical writings and literary texts were copied by hand, studied in madrasas and circulated across different regions.

Gasprinsky’s printing press marked a new stage in this long-standing written culture. Yet the manuscript tradition that preceded modern printing remains essential to understanding Crimea’s intellectual and cultural history.

Zincirli Madrasa, located near Bakhchysarai, is one of the most significant examples of this continuity. It was not merely an architectural monument, but a historical centre where education, books, religious scholarship and charitable endowments came together.

A manuscript tradition in Crimea

From the medieval period onward, Crimea formed an important part of the cultural, commercial and intellectual networks surrounding the Black Sea. During the Crimean Khanate, educational life developed around mosques, madrasas, palaces and charitable institutions. These institutions helped sustain the production and circulation of handwritten books.

Manuscripts were among the most valuable sources of knowledge in their time. Producing a copy required paper, ink, writing materials and the painstaking labour of a trained scribe. Books were therefore not only carriers of information, but also objects of considerable material and cultural value.

Students and teachers used manuscripts in their lessons. Marginal notes, ownership records, quotations and explanations added to the pages reveal that books were not simply read. They were studied, discussed and enriched through successive generations of readers.

The exact number of manuscripts once held in Crimea cannot be established with certainty. Collections were dispersed over time, some works entered libraries in other cities, and others may have disappeared during wars and political upheavals.

A Qur’anic commentary copied in Crimea in 1391

One of the most remarkable examples in the history of Crimean manuscripts is a Qur’anic commentary copied in the city of Qirim in 1391. Scholarly research identifies it as a manuscript of al-Talkhīs fī tafsīr al-Qurʾān al-ʿAzīz by Muwaffaq al-Din al-Kawwashi.

The two-volume manuscript is now preserved in the Gazi Husrev-beg Library in Sarajevo. Its colophon records that it was copied in the month of Rabi‘ al-Awwal 793 AH, corresponding to February 1391, in the city of Qirim, now associated with Staryi Krym. Academia

This manuscript provides evidence of an established culture of copying and preserving scholarly texts in Crimea during the fourteenth century. It is also a valuable source for investigating Crimea’s intellectual connections with the wider Islamic world.

The place where a manuscript was copied, the date of its completion and the library in which it is now held are all significant historical details. Such records show that Crimea was not simply a region where books were read, but also a place where manuscripts were produced and transmitted.

Zincirli Madrasa and its historical significance

Zincirli Madrasa stands in Salacık, near Bakhchysarai. It was commissioned by Crimean Khan Mengli Giray and built in 1500–1501. An inscription above the entrance provides an important historical record of the construction date.

The madrasa takes its name from the chain suspended above its entrance and extending to either side. According to a traditional account, Mengli Giray Khan bowed his head as he entered, demonstrating his respect for learning. The story has contributed to the madrasa’s symbolic status as a monument to scholarship and intellectual humility.

The TDV Encyclopaedia of Islam identifies Zincirli Madrasa as the only surviving madrasa building from the period of the Crimean Khanate in Bakhchysarai. It therefore holds a distinctive place in both architectural history and the educational history of the Crimean Tatars. TDV İslâm Ansiklopedisi

The madrasa library and educational life

Education at Zincirli Madrasa was not limited to oral instruction. In the traditional madrasa system, written texts were central to teaching. Manuscripts were used in the study of Islamic law, theology, logic, Qur’anic interpretation and other disciplines. Teachers explained the texts, while students recorded lessons and interpretations.

According to the TDV Encyclopaedia of Islam, a library was established at Zincirli Madrasa in 1889 during the tenure of Habibullah Efendi. His period as a teacher was significant for the institution’s educational activities and its engagement with reform. TDV İslâm Ansiklopedisi

The establishment of a library in 1889, however, should not be interpreted as evidence that the madrasa had no books before that date. Educational activity in madrasas depended on written works and teaching texts. The date is better understood as the institutional organisation of a library rather than the beginning of book use at the madrasa.

A complete account of the library’s earliest collection, its number of volumes and the dates of individual donations would require further examination of archival documents and manuscript catalogues.

Crimean scholars and the circulation of their works

Scholars from Crimea did not remain confined to their local institutions. Some maintained connections with intellectual centres across the Ottoman world, and their writings circulated beyond the peninsula.

Muhammad al-Kafawi, a scholar from Kaffa, was an important eighteenth-century author whose works covered Islamic theology, logic, Qur’anic interpretation, law and lexicography. His scholarship demonstrates that Crimea was connected to wider networks of Islamic learning.

The presence of al-Kafawi’s works in different collections indicates that intellectual production in Crimea extended beyond regional boundaries. fileserver-az.core.ac.uk

The circulation of these works also helps reconstruct the historical journeys of manuscripts. A text might have been written or copied in Crimea and later reached Istanbul, Cairo, the Balkans or a collection in Europe. Manuscripts now held in different countries preserve traces of these scholarly networks.

Gasprinsky’s press and a new era

In 1883, Ismail Gasprinsky began publishing the newspaper Tercüman, opening a new chapter in Crimean Tatar publishing history. Printing made it possible to produce written material more quickly and distribute it to a much wider readership.

Gasprinsky’s work became a central part of the Crimean Tatar movement for educational, linguistic and cultural renewal. Yet the rise of printing did not erase the manuscript tradition. Rather, the printing press built a new system of communication and publication upon an older culture of written learning.

Zincirli Madrasa also played an important role during this period of change. The TDV Encyclopaedia of Islam states that Gasprinsky began teaching Russian at the madrasa in 1868. The institution later became a model in the context of his educational reforms. TDV İslâm Ansiklopedisi

These developments reveal how traditional madrasa education and modern educational reform emerged within the same historical environment in Crimea.

Dispersed collections and historical memory

Crimea’s manuscript heritage is not preserved in a single location today. Some works remain in museums and libraries in Crimea, while others are held in collections in Türkiye, Bosnia and Herzegovina, Europe and elsewhere.

Wars, political transformations, the closure of institutions and population displacement contributed to the dispersal of historical book collections. The deportation of the Crimean Tatars in 1944 caused a profound rupture in the community’s cultural life.

Research into the collections of the Bakhchysarai Khan’s Palace Museum examines objects and documents that disappeared, were moved or were later identified again during and after the period of deportation and war. RCSI Journals Platform

For this reason, manuscripts must be studied not only as texts, but also through their ownership and circulation histories. Knowing which madrasa a book came from, who donated it and how it entered later collections can help reconstruct Crimea’s cultural past.

New research directions for manuscript heritage

A comprehensive catalogue of Crimean madrasa libraries would be an important step toward a fuller understanding of this history. Records from libraries in Crimea and around the world should be compared, and different copies of the same work should be identified.

For each manuscript, researchers should record the date of copying, the name of the scribe, the type of text, ownership inscriptions and the current collection. Digitisation would make these works more accessible to scholars and younger generations.

Zincirli Madrasa could serve as a historical focal point for such research. Studies of its teaching activities, scholars, library and charitable endowments would help clarify the development of Crimean Tatar book culture.

A civilisation that began before the printing press

The history of books in Crimea did not begin with Gasprinsky’s printing press. It was shaped over centuries by manuscripts that were written, copied, read and preserved.

The Qur’anic commentary copied in Qirim in 1391, the educational tradition of Zincirli Madrasa and the works of Crimean scholars represent different stages of this historical continuity.

Gasprinsky carried this long-standing culture into a new era, using modern printing to bring the written word to a broader public. Today, researching Crimea’s manuscript heritage, tracing the histories of madrasa libraries and preserving handwritten works are essential tasks for protecting cultural memory.

Crimea’s manuscripts are not merely silent witnesses to the past. They document a people’s relationship with learning, their intellectual creativity and their enduring place within the history of civilisation.

Kırım'ın Sesi Gazetesi

27 Şubat 2015 Tarihinde hizmet bermege başlağan www.kiriminsesigazetesi.com maqsadı akkında açıklama yapqan Mustafa Sarıkamış İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bu büyük mirasına sahip çıqmaq ve onun emellerini yaşatmaqtır. Qırımtatar Türkleriniñ ananevî, körenek, ürf, adet kibi yaşamlarında ne bar ise objektif şekilde Dünya cemiyetine taqdim etilmektir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest