QIRIM TATARLARINDA DEVE OYUNU BARMI?
QIRIM TATARLARINDA DEVE OYUNU BARMI? ESKİ SEYİRLİK ANANENİÑ İZLERİNDE
Qırımnıñ Sesi Gazetesi – Kültür ve Araştırma
Qırım Tatarlarınıñ asırlardan keleceyge taşığan milliy ve medeniy mirası tek musikı, türkü ve halq oyunlarınen sınırlı degildir. Toylar, düğünler, bayramlar ve toplu eğlencelerde yapılğan seyirlik oyunlar da Türk halqınıñ zengin medeniy mirasınıñ müim bir parçasıdır.
Son zamanlarda diqqatten keçken, eki adamnıñ deve şeklinde hazırlanğan bir maketniñ içine kirip deve canlandırğan seyirlik oyunı da bu bakımdan merak uyandıra. Bu oyun Qırım Tatarlarınıñ eski ananelerinden biri olğan mı?
Eki adam bir deve canlandırğan
Türk halq medeniyetiniñ türlü bölgelerinde “Deve Oyunu” adınen tanılğan seyirlik oyunlarınıñ çeşitli şekilleri bar.
Bazı bölgelerde eki adam deve kostümınıñ içine kirip bir deve şekli meydana ketire. Birinci adam deveniñ qabaq tarafını, ekincisi ise art tarafını canlandırır. Deve başı hususiy şekilde hazırlanır, üstü kilim, kumaş ve başqa bezeklernen örtülir.
Oyun sırasında davul, zurna ve başqa milliy sazlar çalınır. Deve hareket ettirilerek meydanda dolaştırılır ve topluluq tarafından seyredilir.
Anadoluñıñ türlü yerlerinde bu oyun düğünlerde, toy ve bayramlarda, köy şenliklerinde ve türlü toplu eğlencelerde oynalğan.
Deve Oyunu sadece bir eğlence degil
Bu türlü seyirlik oyunlarınıñ maqsadı adamlarğa eğlence yaşatmaq olsa da, olarnıñ halq medeniyetindeki manası bundan daha geniştir.
Türk halq oyunlarında deve figürine bereket, toy, düğün, yolculıq, köç, dirilik ve toplu yaşayış kibi türlü manalar yüklene bile.
Bazı yörelerde Deve Oyunu düğün hadiseleri ile bağlı olaraq oynalğan. Bazı yerlerde ise oyun içinde ölüp-dirilme, kız alma, kız qaçırma ve bereket kibi eski folklorik motiflerge rastlanır.
Demek, deve figüriniñ halq oyunlarında kullanılması tek bir yörege mahsus hadise degil, Türk halq medeniyetiniñ türlü bölgelerinde farklı şekillerde yaşağan geniş bir seyirlik ananedir.
Qırım Tatarları bakımından müim sual
Lâkin burada müim bir medeniy hassasiyet bar.
Hazırda mevcut kaynaklarda “Deve Oyunu Qırım Tatarlarınıñ özüne mahsus milliy oyunıdır” dep kesin şekilde söylemekke yeterli derecede delil yoq.
Bu sebepten, elimizdeki suretni doğrudan “Qırım Tatarlarınıñ Deve Oyunu” dep tanıtmaq doğru olmaz.
Daha doğru yaklaşım — bu oyunnı Türk halqlarınıñ ortaq seyirlik medeniyetiniñ bir parçası olaraq değerlendirmek ve Qırım Tatarlarında buna benzegen bir ananenıñ keçmişte yaşap-yaşamağanını araştırmaqtır.
Belki de Qırım Tatarlarınıñ eski toylarında, düğünlerinde ve milliy şenliklerinde buna benzegen oyun başqa bir adnen yaşatılğandır.
Qırım Tatarlarınıñ folklorında araştırılmağa muhtac izler
Qırım Tatarlarınıñ folklorı çok zengin. Toylar, düğünler, Tepreşler, halk oyunları, sazlar, türküler, masallar ve türlü seyirlik adetler nesilden nesilge aktarılğan.
Lâkin sürgün ve zorla köçürülme sebebinden dolayı bu mirasnıñ büyük bir qısmı parçalanğan, bazı adetler unutılğan veya başqa yerlerde farklı şekillerde yaşamağa devam etken.
Şu sebepten, yaşlı kuşaqnıñ hatıraları büyük ehemmiyet taşıy.
“Bizim köyde böyle oyun oynala edi.”
“Toylarda böyle bir deve yapılır edi.”
“Düğünlerde adamlar kostüm kiyip meydanğa çıqa edi.”
kibi hatıralar, bugün unutılğan bir ananenıñ izini tapmaqta çok müim olabilir.
Türk dünyasında ortaq medeniy hafıza
Deve Türk halqlarınıñ medeniyetinde sadece bir hayvan olaraq yer almağan.
Deve — uzun yollar, kervanlar, ticaret, köç, sabır, dayanıklılıq ve uzak diyarlar ile bağlı sembollerniñ biri olğan.
Türk dünyasınıñ türlü bölgelerinde devege bağlı masallar, atalar sözleri, hikâyeler ve seyirlik oyunlar bar.
Bu bakımdan Deve Oyunu da Türk halqlarınıñ ortaq medeniy hafızasını araştırmaq içün müim bir mevzu olabilir.
Qırım, Dobruca, Romaniya, Bulgaristan, Anadolu ve başqa Türk yurtlarında yaşağan adetler karşılaştırmalı şekilde araştırılğanında, bugün unutılğan bazı ortaq ananeler tekrar ortaya çıqa bilir.
Qırım Tatarlarında Deve Oyunu bar mı?
Bu sualge bugün kesin “bar” veya “yoq” dep cevap bermekke erken.
Lâkin bu mesele araştırılmağa değer.
Özellikle Qırım Tatarlarınıñ yaşlı kuşaqlarından qalğan hatıralar, eski toy ve düğün resimleri, folklor yazıları, köy ananeleri ve muhaceret hatıraları içinde buna benzegen bir oyun haqqında bilgi çıqıp qalabilir.
Belki de oyun Qırımda başka şekilde oynalğan.
Belki deve yerine başqa bir hayvan figürini kullanılğan.
Belki de bu anane bir toy oyunu olaraq yaşağan, lâkin zamannen unutılğan.
Medeniy mirasnıñ izleri bazen arşivlerde degil, adamlarınıñ hatıralarında saqlanır.
Bu sebepten Qırım Tatarlarınıñ folklorını derlemek, yaşlı kuşaqnıñ hatıralarını yazıp almaq ve eski resimlerni toplamaq büyük ehemmiyetke maliktir.
Bugün elimizdeki malümatqa esasen, eki adamnıñ deve şeklinde oynağan bu seyirlik oyunını doğrudan Qırım Tatarlarına mahsus oyun dep söylemek doğru olmaz.
Lâkin bu oyun Türk halq medeniyetinde geniş şekilde rastlanğan bir seyirlik anane olaraq, Qırım Tatarlarınıñ folklorı bakımından da araştırılmağa değer.
Qırım Tatar Folklorında Toy, Şeñlik ve Seyirlik Oyunlar
Qırım Tatar xalqınıñ folkloru, asırlar boyunca şekillengen zengin ve renkli bir kültür hazinesidir. Xalqımıznıñ yaşayış tarzı, dünyaqarışı, sevinci, qayğısı ve tabiatqa bağlılığı türkü, destan, masal, oyun, adet ve merasimlerde öz aksini tapqan. Toylar, bayramlar, tepreşler ve cemaat toplantıları ise bu kültür mirasınıñ yaşatılğan en mühim meydanlarından biri olğan.
Köne toy meydanlarında insanlar yalnızca eğlenmek içün toplanmaz edi. Toy, aynı zamanda ailelerniñ, qomşularnıñ ve bütün cemaatniñ bir araya kelgen zamanıdır. Musıqa çalınır, türkü aytılır, oyunlar oynalır, balalar ve gençler büyüklerniñ adetlerini körip, ögrenirdi. Böyle toplantılar nesiller arasında kültür bağlarınıñ devam etmesine yardımcı olğan.
Seyirlik oyunlar xalq hayatınıñ aynasıdır
Xalq seyirlik oyunları folklornıñ hususiy bir parçasıdır. Bu oyunlarda günlük hayattan alınğan hadiseler, insanlarnıñ davranışları, mizah ve şeñlik bir araya kele. Bazı oyunlarda hayvanlar, köy yaşayışı, düğün adetleri veya cemaat içindeki türlü vaziyetler temsil etile.
Seyirlik oyunlarınıñ en mühim hususiyetlerinden biri, seyirci ile oyun arasında canlı bir bağ qurulmasıdır. Sahne ile seyirci arasında kesin bir sınır olmayabilir. Oyuncular cemaatniñ içinde hareket etip, onı oyunnıñ bir parçasına çevirebilir. Bu ise oyunnı daha canlı, renkli ve hatırda qalıcı ete.
Deve oyunu da Türk dünyasınıñ türlü bölgelerinde rastlanğan seyirlik oyun unsurlarından biri olaraq tanıla. Böyle oyunlarda çoğu zaman iki veya daha fazla insan bir maket, kukla ya da hayvan tasvirini canlandırır. Renkli örtüler, kilimler, süslemeler ve musıqa oyunnıñ görünüşüni daha da zenginleştirir.
Qırım Tatar folklorı bakımından bu türlü sahnelemelerni değerlendirirken, her bir örnegi doğrudan doğruya tarixiy Qırım Tatar adeti olaraq kabul etmeden, Türk halklarınıñ ortak folklor mirası içindeki yeri ile birlikte ele almak mühimdir. Çünkü Türk dünyasınıñ geniş coğrafiyasında birbirine benzeyen oyun, merasim ve seyirlik gelenekleri asırlar boyunca farklı şekillerde yaşatılğan.
Toy kültüründe musıqa ve şeñlik
Qırım Tatar toylarında musıqa ayrı bir yerge iye. Davul, zurna ve türlü sazlar cemaatniñ şeñligini artırğan. Musıqa yalnızca oyun içün değil, insanların bir-biri ile beraberligini ifade etmek içün de qullanılğan.
Toy meydanında yaşlılar öz tecribesini gençlerge aktarır, gençler ise öz maharetini körsetir. Balalar büyüklerniñ oyunlarını körip, onlarıñ hereketlerini qaytarmağa çalışır. Böylelikle kültür yazılı bir kitapta değil, canlı insan ilişkileri içinde nesilden nesilge keçir.
Bu bakımdan folklor, yalnızca keçmişniñ hatırası degildir. Folklor — yaşayışnıñ devamlı bir parçasıdır. Bir türküniñ aytılması, bir oyunnıñ oynalması, bir adetniñ yaşatılması, aslında xalqnıñ öz kimligini muhafaza etmesiniñ yollarından biridir.
Qırım Tatar kimliginiñ renkli yüzü
Qırım Tatar xalqınıñ milli kiyimleri de folklor nümayişleriniñ mühim unsurlarındandır. Kadınlarnıñ ve erkeklerniñ kiyimlerinde kullanılan işlemeler, renkler ve baş kiyimleri, tarih boyunca oluşqan estetik zevqnı yansıta. Halılar, kilimler, nakışlar ve el işi mahsulleri ise xalqımıznıñ sanatkârlıq qabiliyetini körsete.
Folklor gösterilerinde bu unsurlarnıñ bir arada qullanılması, seyirciге geçmişniñ ruhunu daha iyi hissettire. İnsanlar yalnızca bir oyun körmey, aynı zamanda bir kültür manzarasına şahit ola.
Bugün Qırım Tatar kültürünü yaşatmaq içün folklor toplulukları, kültür dernekleri, mektepler ve gençlik teşkilatlarınıñ çalışmaları büyük ehemmiyet taşıy. Toylar, tepreşler, kültür günleri ve milliy bayramlar bu mirasnıñ yeni nesillerge aktarılması içün mühim fırsatlardır.
Keçmişten gelecege uzanğan köprü
Qırım Tatar folklorınıñ yaşatılması yalnızca eski adetlerni tekrar etmek degildir. Asıl mesele, bu adetlerniñ arkasındaki mananı anlamaktır. Beraberlik, qonaqperverlik, büyüklerge sayğı, küçüklerge sevgi, cemaat dayanışması ve milli kimlik gibi değerler folklornıñ temelinde yer ala.
Bugün dünyanın farklı yerlerinde yaşayan Qırım Tatarları içün bu değerler daha da mühimdir. Sürgün ve dağılmalar sebebi ile xalqımız dünyanın çeşitli ülkelerine ve şehirlerine yerleşti. Buna rağmen dilimiz, musikimiz, yemeklerimiz, milliy kiyimlerimiz, toylarımız ve folklorumız bizi birbirimize bağlayan kuvvetli köprüler olaraq yaşamağa devam ete.
Şeñlikler ve folklor gösterileri bu bakımdan yalnızca bir eğlence degildir. Onlar xalqnıñ özüni tanıması, geçmişini hatırlaması ve gelecegine güvennen baqması içün mühim bir vasıtadır.
Qırım Tatar folklorınıñ her bir unsuru, geçmişten kelgen bir ses gibidir. Bu ses bazen bir türküde, bazen bir oyunda, bazen bir toy şeñliginde, bazen de büyüklerimizniñ hatıralarında duyula.
Bugün bizge düşken vazife ise bu mirasnı unutmayıp, araştırıp, doğru şekilde tanıtıp ve genç nesillerge aktarmaqtır. Çünkü bir xalqnıñ kültürü yaşasa, o xalqnıñ sesi de yaşar.
Qırım Tatar folkloru — keçmişniñ hatırası olmaqnen birlikte, gelecegimizniñ de canlı temelidir.
Unutılğan her bir anane — keçmişimizden eksilgen bir parçadır.
Onıñ izini sürmek, belgelemek ve kelecek nesillerge aktarmaq ise bizge düşken vazifedir.
Qırımtatarca Deve Yırı Sözleri
Deve binip geldik ay,
Kıçınım kaçınım yullardan.
Eğri büğrü yollardan,
Koçkar minip keldik ay.
Koça binip geldik ay,
İlen oca Şertlan bey.
Eylen hoca Şertlan bey,
Râmet ola Şertlan bey.
📝 Kelime Açıklamaları ve Türkiye Türkçesi Karşılığı
Kırım Tatarca metindeki bazı eski ve bölgesel kelimelerin anlamları şöyledir:
- Koçkar / Koç: Büyük, güçlü erkek koyun (Gücü simgeler).
- Keldik / Minip: Geldik / Binip.
- Râmet ola: Rahmet olsun.
Türkiye Türkçesi Anlamı:
Deveye binip geldik ay (buralara),
Kaça çekile yollardan.
Eğri büğrü yollardan,
Koçlara binip geldik ay.
Koçlara binip geldik ay,
Eğlen hoca Şertlan bey.
Eğlen hoca Şertlan bey,
Rahmet olsun Şertlan bey’e.
