5 Ekim Dünya Ocaları Künü – Hayırlı Olsun!

İsmail Bey Gaspıralınıñ Usul-i Cedid areketi, tasilde zemaneviyleşüvniñ ve Türk dünyasında fikir birliginiñ temel taşıdır. 1884 senesi Bağçasarayda açılğan ilk örnek mektepten bugünge qadar kelgen bu miras, tek bir tasil islahatı degil, aynı zamanda toplumsal bir uyanuv modelidir.

1. Tasil Yöntemi: Ezberden Mantıqqa

• Usul-i Cedid Devri: Gaspıralı, eski medreselerdeki uref-i ebcet (ezber) usulı yerine, seske esaslanğan oquv-yazuv sistemini (Usul-i Savtiye) ketirdi. Talebeler 40 kün kibi qısqa bir vaqıtta oqup-yazmağa ögrene edi. Müfredatqa coğrafiya, tarih ve riyaziyat (matematika) kibi müspet ilimler qoşuldı.
• Bugünki Degerlendirme: Zemaneviy tasil ilimlerinde qullanılğan “ses esaslı cümle yöntemi” ve disiplinlerarası müfredat yapısı, Usul-i Cedidniñ mantığı ile bir büttündir. Gaspıralı, bugünki pedagogiyanıñ temel qaidelerini 140 yıl evelsinden qullanğan.

2. “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” ve Ortaq Kimlik

• Usul-i Cedid Devri: Tasil islahatı, Tercüman Gazetası ile desteklenip, bütün Türk dünyasında ortaq bir edebiy til ve ortaq kelecek vizyonı yaratmağı maqsad etti. Usul-i Cedid mektepleri bu ortaq fikirlerniñ fidanlığı oldı.
• Bugünki Degerlendirme: Bugün Türk Devletleri Teşkilâtı çatı altında yapılğan ortaq tarih, ortaq coğrafiya ve ortaq edebiyat müfredatı çalışmaları, doğrudan-doğruya Gaspıralınıñ vizyonınıñ devletler seviyesindeki devamıdır.

3. Qız Balalarnıñ Tasili ve Toplumsal Teñlik

• Usul-i Cedid Devri: Gaspıralı, medeniyetniñ ve terekkiyatñıñ qadın tasilinden başlağanına inana edi. Qızlar içün ilk Usul-i Cedid mekteplerini açtı. Qız qardaşı Pembe hanım Bolatoko ve qızı Şefika Gaspıralı bu işke önderlik etti.
• Bugünki Degerlendirme: Bugün dünyadaki eñ emiyetli maqsadlardan biri olğan “tasilde fırsat teñligi” ve qız balalarnıñ oquvı, Gaspıralınıñ o devirdeki basqılarğa baqmadan atqan inqilâbiy adımı ile tam paralellik köstere.

4. Sivil Toplum ve Finans Modeli

• Usul-i Cedid Devri: Bu mektepler devlet bütçesinden degil, yerli tüccarlarnıñ, hayırseverlerniñ ve sivil toplum teşkilâtlarınıñ (Cemiyet-i Hayriyeler) qol tutuvınen maliye etildi.
• Bugünki Degerlendirme: Tasilde vaqıflarnıñ ve sivil toplum kuruluşlarınıñ rolü bugünki tasil iqtisadiyatınıñ merkezindedir. Gaspıralı, tasilniñ devamlılığı içün sivil iştirakniñ şart olğanını çoq evel isbat etti.

Gaspıralınıñ Usul-i Cedid mektepleri, dünyanı doğru añlağan, müspet ilimlerge saip, amma öz milliy ve diniy kimligini de unutmağan nesiller yetiştirdi. Bugünki tasil sistemleriniñ de eñ büyük qıdırışı budur: Tamırlarına bağlı qalıp, dünyaviy seviyege irişmek.

MİLLİY KİMLİKNİÑ VE ANATİLİNİÑ YILMAZ BEKÇİLERİ: 5 EKİM DÜNYA OCALAR BAYRAMINDA QIRIMTATAR OCALARINA MİNNETTARLIQEN
Bugün 5 Ekim – Dünya Ocalar Bayramı. Bütün dünyada ocalarnıñ meslekiy aqları, tasil sistemindeki rolleri ve içtimaiy ayatqa tesirleri çeşit merasimler ile tilge ketirilgende, biz Qırımnıñ Sesi Gazetesi olaraq bu künniñ manasını daa derin, daa müim ve muqaddes dep bilemiz. Bugün tek bir meslek saiblerini degil; sürgünlikke, basqılarğa, coğrafiy dağınıqlıqqa ve unutturuv siyasetlerine qarşı tek silâsı qalem, til ve milliy şuur olğan Qırımtatar ocalarını selamlamaq, bayramlarını tebrik etmek ve onlara olğan minnettanlığımıznı bildirmek künüdir.
UNESCO tarafından 1994 senesinde ilân etilgen ve er yıl dünya genelinde keniş bir coğrafiyada qaydedilgen 5 Ekim Dünya Ocalar Bayramı, bugün vatan Qırımda, Dobrucada, Türkiyede ve dünyanıñ dört bir tarafına dağılğan Qırımtatar diasporasında kederli ama bir o qadar da ğururlı bir şekilde idrak etile. Takvim yapraqlarında bazen talebeler küninen qarıştırılğan ama baştan-ayaq muallimlerimizge, yani keleceğimizniñ mimarlarına bağışlanğan bu müstesna kün, Qırımtatar milleti içün adi bir bayram quvançından daa ziyadedir. Çünki bizim tarihimizde oca, tek sınıfqa kirip tasil bergen bir memur degil; milletniñ var olma saylanmasında, milliy musademe meydanında en ög safta turğan fikir askeridir.
Gaspıralınıñ Mirası: Usul-i Cedid’den Bugünge Sönmegen Meşale
Qırımtatar tasil tarihını ve ocalıq mefhumını qolğa alğanımızda, yolumuz mutlaqa Türk dünyasınıñ büyük aydınlatıcısı, ulu ceddimiz İsmail Bey Gaspıralı’ğa çıqacaqtır. Gaspıralı, Bahçesarayda yaqqan tasil meşalesinen “Usul-i Cedid” (Yañı Usul) mekteplerini qurğanda, tam da bugünki zamananeviy oca profilini sızğan edi. Onıñ “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” şiarı, ilk olarak qara tahta başında, balalarnıñ zihinlerine anatiliniñ muqaddesliğini qazığan ocalar eliyle ayatqa keçken.
Bugün, işgal şartları altında, asimilasyon qısqaçında ya da vatan topraqlarından uzaqta Qırımtatarca tasil bergen sınıflarda ders keçken er bir oca, İsmail Bey Gaspıralınıñ Bahçesaraydaki mektebiniñ birer şubesidir. Onlar balalarnıñ qulaqlarına tek ariflerni fısıldamay; Akmescitniñ, Hansaraynıñ, Yeşiladañıñ, Karasubazarnıñ tarihıy ruhunu da fısıldaylar. Qırımtatar tilini yaşatmaq, bugün dünyadaki en qıyın ama en şerefli vazifelerden biridir. Bir tilniñ yaşaması, o tilnen tüş körgen, o tilnen türkü aytqan ve o tilnen tüşüngen nesillerniñ varlığına bağlıdır. İşte ocalarımız, tam da bu noqtada devreye kirip, balalarımıza tüşlerini bile Qırımtatarca körmege ögreteler.
Unutılğan Adetlerniñ ve Folklorınıñ Qoruyıcısı Olaraq Ocalarımız
Son zamanlarda gaztamız Qırımnıñ Sesi’nde de keniş yer alğanı kibi, Qırımtatar folklorınıñ araştırılması, “Deve Oyunu” ve “Deve Yırı” kibi unutılmağa yüz tutqan halq seyirlik oyunlarınıñ ve sözlü medeniyet unsurlarınıñ izlerini sürmek büyük ehemmiyet taşıy. Lâkin bu araştırmalar tek arşiv belgelerinde ya da gazeta saifelerinde qalsa, ölü bir malümatqa çevirilir. Onlarnı canlandırğan, toylarda, tepreşlerde, mektep müsamerelerinde yañı nesillerge aktarğanlar kene de fedakâr ocalarımızdır.
Sürgünlik yollarında, Sibiryanıñ, Özbekistannıñ çöl ve bozkırlarında, açlıq ve sefalet içinde bile balalarını gizli-gizli bir araya ketirip anatilinde kelimeler ögretken analar, nineler ve muallimler sayesinde bugün bizler Qırımtatarca yazıp, laf etip bilemiz. Medeniy mirasımıznıñ asıl qoruyıcı qalqanı, mekteplerdeki oca kürsüleridir. Ocalarımız sınıflarnı birer medeniyet müzesine, birer folklor akademisine çevirerek, unutılğan er bir kelimeni, er bir yırnı ve adetimizni adeta küllerinden yañıdan doğura.
Qırımnıñ Sesi Gazetesi Olaraq Taqdir ve Tebrik Kelâmımız
Biz tarafsız degilmiz; biz büyük Türk milletiniñ ve Qırımtatar milletiniñ tarafındayız! On bir yıldır susmadan, keri adım atmadan Qırımtatar halqınıñ aqlı davasını dünya cemiyetine duyurğanda, en büyük quvetimizni ve ilhamımıznı kene de o cefakâr ocalarımızdan alamız. Tilimiz bar ise milletimiz bardır; milletimiz bar ise davamız baqiydir. Ve bu tilni qoruğan er bir oca, bizim közümüzde birer qararmandır.
Bu vesile ile, başta vatan Qırımnıñ qıyın şartlarında anatilimizi balalarnıñ qalbine naqış kibi işlegen ocalarımız olmaq üzere; Türkiyede, Dobrucada, Romaniyada, Ukraynada ve dünyanıñ dört bir köşesinde Qırımtatar kimliğini yaşatmaq içün ömrünü feda etken bütün ocalarımıznı eñ samimiy duyğularımıznen taqdir etemiz, öglerinde sayğı ile egilemiz. Emegiñiz, sabırıñız ve dik duruşıñız içün milletimiz adına minnettarmız.
5 Ekim Dünya Ocalar Bayramı Hayırlı ve Mübarek Olsun!
Qırımtatarca dilimizi, adetlerimizni ve şanlı tarihimizni yaşatqan, kelecekke quvetli köprüler qurğan aziz ocalarımıznıñ işlerinde muvaffaqiyetler, can sağlığı ve şen-esen ayatlar tileymiz. Unutılğan er bir anane geçmişimizden eksilgen bir parçadır; o parçaları tamamlağan sizlersiñiz. Sağ oluñız, var oluñız!

Bağçasarayda açılğan ilk Usul-i Cedid mektebi (Zincirli Medrese qatında, 1884), o devirniñ diniy tasili ile ğarbiy (zemaneviy) ilimlerini birleştirgen inqilâbiy bir müfredatqa saip edi. Gaspıralı, medreselerdeki 5-6 yıllıq oquv müddetini qısqartıp, sistemsiz tasil yerine sistemli ve plânlı bir tasil programı yarattı.

Mektepniñ müfredatı ve tasil usulı bu temel esaslarğa tayanğan edi:

1. Til ve Edebiyat Tasili (Temel Sütun)

• Usul-i Savtiye (Ses Usulı): Eski usulda elifbeni “elif, be, te…” dep ezberletmek yerine, sesler (a, b, t…) vasıtasıyla oquv-yazuv ögretile edi. Bu usul sayesindedir ki, talebeler 40 kün içinde oqup-yazmağa başlay edi.
• Qırımtatarca/Türkçe Yazı ve İmlâ: Talebelerge tek oquv degil, tüzgün ve güzel yazı yazuv (hüsn-i hat) ile imlâ qaideleri ögretile edi.
• Künlük Qonuşuv ve Qıraat: Arapça metinlerni añlamadan ezberlemek yerine, talebeler añlağan tilde hikâyeler, şiirler ve nasihatlar oqup, tüşüncelerini añlatmağa alıştırtıla edi.

2. Müspet (Zemaneviy) İlimler

Geleneksel medreselerde olmağan, lâkin dünyanı añlamaq içün şart olğan bu dersler müfredatqa qoşulğan edi:

• Riyaziyat (Matematika): Temel esap işlemleri, ticaret ve künlük ayatta kereklisinden riyaziyat dersleri berile edi.
• Coğrafiya: Talebeler eñ evel öz yaşağan yerlerini, Qırımnı, Türk dünyasını ve soñra dünya haritasını ögrene ediler. Gaspıralı bu ders içün hususiy derslikler de yazğan edi.
• Tarih: İslâm tarihi ile beraber Türk dünyasınıñ ve dünyanıñ umumiy tarihi ögretile edi.

3. Diniy ve Ahlâqiy Tasil

Gaspıralı din derslerini lâğu etmedi, eksine eñ doğru ve añlaşılır şekilde berilmesini sağladı:

• İlmihal ve İbadet: Dinniñ esasları, ibadet qaideleri arapça kelimelernen sıqlıqqa tüşmeden, balalarnıñ añlaycağı tilde ve doğru öğretile edi.
• Ahlâq Dersleri: Temizlik, büyüklere ürmet, doğrulıq, çalışqanlıq kibi insaniy ve islâmiy ahlâq degerleri künlük darslerniñ bir qısmı edi.

Müfredatnıñ Temel Hususiyetleri

• Müddet ve İntizam: Dersler sabahtan tüşke qadar sürer, sınıflarda sıra, tahta ve haritalar qullanılırdı. Yıllıq oquv plânı bar edi.
• Talebelerge Sevgi ve Ürmet: Medreselerdeki tayaq (falaka) cezasını Gaspıralı qatiyen yasaq etti. Mektepte ceza yerine mukâfat ve teşviq sistemi bar edi.

İsmail Bey Gaspıralı, bu müfredatnı qolaylaştırmaq içün özü “Hace-i Sübyan” (Balalar Hocası), “Rehbar-ı Muallimin” (Ocalarnıñ Kılavuzu) ve “Qıraat-ı Türkiy” kibi derslikler yazıp mekteplerde bedava darqattı.