Traktör: Bir Futbol Takımından Daha Fazlası

Kırımınsesi Gazetesi

Traktör:

Bir Futbol Takımından Daha Fazlası

Bazı takımlar maç kazanır. Bazı takımlar ise bir halkın hafızasında yer edinir.

Tebriz’de sahaya çıkan Traktör, uzun zamandır yalnızca doksan dakikalık bir futbol mücadelesinin adı değildir.

Tribünler dolduğunda, kırmızı formalar sahaya çıktığında ve on binlerce insan aynı anda Azerbaycan Türkçesiyle ses verdiğinde, futbolun sınırları biraz daha genişler.

Çünkü orada yalnızca bir takım desteklenmez.

Bir dil duyulur.

Bir kültür hatırlanır.

Bir coğrafyanın adı söylenir.

Ve bir kimlik kendisini görünür kılar.

İşte bu nedenle bugün şu soruyu sormak gerekir:

Traktör, Güney Azerbaycan’ın sembolü müdür?

Cevabın tek kelimelik olmadığını düşünüyorum.

Ama şu gerçeği görmezden gelmek de mümkün değil:

Traktör, Güney Azerbaycan Türklerinin önemli bir kültürel ve kimlik sembolüne dönüşmüştür.

Futbol sahasından kimlik sahasına

Traktör Spor Kulübü, Tebriz’de kurulmuş bir futbol kulübüdür. Fakat özellikle son yıllarda kulübün taraftar kültürü, futbolun çok ötesine taşan bir kimlik alanı oluşturmuştur.

Akademik araştırmalar, Traktör taraftarlarının stadyumda Azerbaycan Türkçesini, tarihî şahsiyetleri, Urmiye Gölü’nü, Araz Nehri’ni ve Savalan gibi coğrafi sembolleri sloganlar ve pankartlarla öne çıkardığını ortaya koyuyor. Bu nedenle kulüp, birçok taraftar açısından Azerbaycan kimliğinin ifade edildiği önemli bir toplumsal mekân hâline gelmiştir.

Bu noktada futbolun gücünü anlamak gerekiyor.

Çünkü futbol, insanları aynı tribünde buluşturur.

Aynı renkleri taşıtır.

Aynı marşı söyletir.

Aynı heyecanı yaşatır.

Ve bazen toplumun başka alanlarında rahatlıkla ifade edilemeyen kimlikler, stadyumun ortak sesinde kendilerine yer bulabilir.

Traktör örneğinde de bu durum açık biçimde görülüyor.

Neden Traktör?

Peki neden başka bir takım değil de Traktör?

Çünkü Traktör’ün hikâyesi Tebriz’le, Azerbaycan coğrafyasıyla ve taraftar kültürüyle zaman içerisinde güçlü biçimde birleşmiştir.

Taraftar için takımın kırmızı rengi yalnızca forma rengi değildir.

Tribün yalnızca tribün değildir.

Stadyum yalnızca futbol oynanan bir yer değildir.

Orası aynı zamanda insanların kendilerini ifade ettikleri bir buluşma noktasıdır.

Araştırmalar, Traktör’ün Azerbaycan Türkleri arasında sosyal dayanışmayı ve ortak kimlik duygusunu güçlendiren bir rol oynadığını belirtiyor.

Bu yüzden Traktör’ün etkisini yalnızca kazandığı kupalarla veya attığı gollerle ölçmek eksik olur.

Traktör ve Güney Azerbaycan

Güney Azerbaycan meselesi konuşulduğunda genellikle tarih, dil, kültür ve coğrafya üzerinden tartışmalar yapılır.

Ancak bazen bir halkın kimliğini anlamak için onun ne söylediğine değil, neyin etrafında toplandığına bakmak gerekir.

Traktör işte burada karşımıza çıkıyor.

Tebriz’deki tribünlerde Urmiye’nin adının duyulması tesadüf değildir.

Araz’ ın hatırlanması tesadüf değildir.

Savalan’ın anılması tesadüf değildir.

Azerbaycan Türkçesinin stadyumda güçlü biçimde kullanılması da tesadüf değildir.

Bütün bunlar, futbolun bir kimlik ifade alanına dönüşmesinin örnekleridir.

“Millî takım” değil, ama millî anlam taşıyabilir

Burada kavramları birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Traktör, hukuken veya resmî olarak Güney Azerbaycan’ın “millî futbol takımı” değildir.

Fakat bir spor kulübünün resmî statüsü ile toplumdaki sembolik anlamı aynı şey değildir.

Bir kulüp, resmî olarak yalnızca bir spor kuruluşu olabilir; yalnız milyonlarca insanın zihninde çok daha büyük bir anlam taşıyabilir.

İşte Traktör’ün hikâyesi de buna benziyor.

Resmî bir millî takım değildir; an sk birçok taraftarı için millî ve kültürel bir anlam taşır.

Bu ayrımı yaptığımızda konu hem daha doğru hem de daha güçlü bir zemine oturur.

“Traktör” adının bile bir hikâyesi var

Bir de işin başka bir boyutu var.

Traktör adı, Tebriz’in sanayi ve emek dünyasıyla ilişkilendirilen bir kulüp kimliğini de taşır.

Yani bu takım yalnızca tribünlerdeki kimlik tartışmalarıyla açıklanamaz.

İşçi sınıfından şehre, şehirden bölgeye, bölgeden kültürel kimliğe uzanan katmanlı bir hikâyesi vardır.

Belki de bu yüzden Traktör’ün taraftarı kendisini yalnızca bir futbol kulübünün taraftarı olarak görmez.

Takımın etrafında bir aidiyet duygusu oluşmuştur.

Bir halkın sesi stadyumdan yükselir mi?

Evet, bazen yükselir.

Çünkü stadyumlar sadece spor alanları değildir.

Tarih boyunca futbol tribünleri; sınıfın, şehrin, dilin, kültürün ve kimliğin ifade edildiği mekânlara dönüşebilmiştir.

Traktör bunun Güney Azerbaycan’daki en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Akademik literatürde de kulübün, Güney Azerbaycanın kimliğinin korunması ve ifade edilmesi açısından önemli bir “etnokültürel odak” hâline geldiği belirtiliyor.

Bu nedenle Traktör’ü anlamak için yalnızca futbol sonuçlarına bakmak yetmez.

Tribünlere bakmak gerekir.

Peki Traktör Güney Azerbaycan’ın millî sembolü müdür?

Bence soruyu şöyle sormak daha doğru:

Bir halkın ortak hafızasında sembolleşmiş bir değerin resmî olarak ilan edilmesi mi gerekir?

Her zaman değil.

Semboller çoğu zaman yukarıdan ilan edilmez.

Toplum onları zaman içerisinde oluşturur.

Bir şarkı,

bir bayrak,

bir dağ,

bir göl,

bir şehir,

bir dil,

bir takım…

Bazen bütün bunlar bir halkın kimliğinde sembolik anlam kazanabilir.

Traktör de Güney Azerbaycan Türklerinin önemli bir kesimi için böyle bir anlam kazanmış görünüyor.

Bu nedenle onu “Güney Azerbaycan’ın resmî millî sembolü” olarak tanımlamak yerine,

“Güney Azerbaycan kimliğinin güçlü ve yaşayan sembollerinden biri”

olarak nitelendirmek daha isabetlidir.

Çünkü bazı takımlar forma giymez, hafıza taşır

Bir futbol takımının büyüklüğü yalnızca kazandığı şampiyonluklarla ölçülmez.

Bazen bir takımın asıl gücü, insanlarda uyandırdığı aidiyettir.

Traktör’ün hikâyesi de tam olarak burada anlam kazanıyor.

Tebriz’de başlayan bir futbol hikâyesi, zaman içerisinde daha geniş bir kültürel anlam alanına taşınmıştır.

Bugün Traktör sahaya çıktığında bazı taraftarlar için karşılaşan yalnızca iki takım değildir.

Bir tarafta futbol vardır.

Diğer tarafta ise futbolun taşıdığı dil, kültür, şehir ve kimlik vardır.

Ve belki de Traktör’ü farklı kılan tam olarak budur.

Çünkü bazı takımlar bir şehrin takımından ibarettir.

Bazı takımlar ise bir şehrin hafızasına dönüşür.

Traktör, Güney Azerbaycan’da işte böyle bir hafızanın adı hâline gelmiştir.

Son sözü yine futbol söylesin:

Top yuvarlaktır; ama bazı formaların taşıdığı anlam, doksan dakikadan çok daha büyüktür.

Yazar