Bir Devlet Bir Kelimeden Neden Korkar? Güney Azerbaycan

Bir Devlet Bir Kelimeden Neden Korkar?

Bir coğrafyanın adını söylemek neden güvenlik meselesine dönüşür?

Ve neden bazı insanlar kendi yaşadıkları toprakların adını söylerken bile kelimelerini seçmek, cümlelerini ölçmek ve neyi kastettiklerini tekrar tekrar açıklamak zorunda kalırlar?

“Güney Azerbaycan” tartışması, aslında bundan çok daha büyük bir sorunun kapısını aralıyor.

Çünkü burada mesele yalnızca bir ad değildir.

Mesele; kimliktir, tarihî hafızadır, dildir, siyasi temsil meselesidir ve bir toplumun kendisini nasıl tanımlama hakkıdır.

Ancak aynı zamanda bir devletin sınırlarını ve toprak bütünlüğünü nasıl algıladığı meselesidir.

İşte bu iki bakış açısı karşı karşıya geldiğinde, bir kelime siyasallaşır.

“Güney Azerbaycan” neden sıradan bir coğrafya adı değildir?

İran’ın kuzeybatısında yaşayan Azerbaycan Türklerinin yaşadığı coğrafya için kullanılan “Güney Azerbaycan” ifadesi, özellikle Azerbaycan milleti söyleminde uzun zamandır kullanılan bir kavramdır.

Kavramın anlamı, yalnızca İran’ın kuzeybatısında belirli bir bölgeyi tarif etmekle sınırlı değildir.

“Güney” ifadesi, aynı zamanda bir “Kuzey”in varlığını ima eder.

Bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti’nin “Kuzey Azerbaycan”, İran’daki Azerbaycan Türklerinin yaşadığı bölgenin ise “Güney Azerbaycan” olarak adlandırılması, iki bölgenin tarihsel ve milli bir bütün oluşturduğu düşüncesini çağrıştırır.

Bu nedenle kavram, Azerbaycan milliyetçiliğinin gelişimi içerisinde siyasi bir anlam kazanmıştır. Araştırmalar da “Güney Azerbaycan” terminolojisinin özellikle Sovyet döneminde İran’ın kuzeyindeki Azerbaycan Türklerinin yaşadığı alanı tanımlamak amacıyla yaygınlaştığını gösteriyor.

Dolayısıyla mesele basitçe “hangi ad doğru?” meselesi değildir.

Konunun özü şudur:

Bir toplum kendi yaşadığı coğrafyayı kendi milli hafızası içerisinde adlandırabilir mi?

İran neden bundan rahatsız oluyor?

İran’ın açısından bakıldığında cevap daha farklıdır.

İran çok etnili ve çok dilli bir devlettir. Azerbaycan Türkleri ülkenin en büyük etnik topluluklarından biridir. Bu nedenle Azerbaycan Türkleri arasında güçlü bir milli siyasi hareketin ortaya çıkması, yalnızca küçük bir bölgedeki kimlik meselesi olarak değerlendirilemez.

Üstelik İran’ın kuzeybatısında yaşayan Azerbaycan Türkleri ile sınırın diğer tarafındaki Azerbaycan Cumhuriyeti arasında güçlü kimliksel, tarihsel, dilsel ve kültürel bağlar bulunmaktadır.

Tahran açısından asıl korku burada ortaya çıkar.

Çünkü kültürel yakınlık siyasi bir harekete dönüştüğünde, İran devleti bunun kendi toprak bütünlüğü üzerindeki olası etkilerini hesaba katmaktadır.

İran-Azerbaycan ilişkileri üzerine yapılan akademik çalışmalar, Tahran’ın Azerbaycan’daki Türk dünyası ve Azerbaycan milliyetçiliği siyasetini Güney Azerbaycan Türkü nüfusu açısından da dikkatle izlediğini ortaya koyuyor.

Başka bir sözle;

İran’ın kaygısı yalnızca “Güney Azerbaycan” kelimesi değildir.

Kaygı, o kelimenin etrafında oluşabilecek siyasi bilincin nereye kadar gidebileceğidir.

Asıl korku bir kelimeden değil, siyasileşmeden

Bir toplumun dilini konuşması başka şeydir.

Bir toplumun kendi tarihini araştırması başka şeydir.

Kendi kültürünü yaşatması başka şeydir.

Fakat bütün bunlar bir noktada siyasi taleplere dönüştüğünde artık farklı bir aşamaya geçilir.

“Çocuklarımız kendi ana dillerinde eğitim görsün.”

Bu bir kültürel ve dilsel taleptir. Ancak

“Bölgemizin yönetiminde daha fazla söz sahibi olalım.”

Bu siyasi bir taleptir.

“İran federal bir devlet yapısına geçsin.”

Bu başka bir siyasi projedir.

“Bölgemiz bağımsız olsun.”

Bu ise çok daha farklı bir siyasi istektir.

Bu taleplerin bütünü tek bir kelimenin içine sıkıştırmak doğru değildir.

Ama hepsinin ortaklaşabileceği nokta şudur:

Kimlik, siyasi özneye dönüşmektedir.

İran açısından asıl korkusuda burada aranması gerekir.

Dil neden bu kadar önemli?

Çünkü dil yalnızca iletişim aracı değildir.

Dil aynı zamanda hafızadır.

Bir toplum tarihini, masalını, türküsünü, atasözünü, mizahını ve dünyayı algılama biçimini dili aracılığıyla taşır.

İran Anayasası’nın 15. maddesi Farsçayı resmi dil olarak belirlerken, yerel ve kabile dillerinin basın ve kitle iletişim araçlarında kullanılmasına ve bunların edebiyatının okullarda öğretilmesine imkân tanımaktadır. Güney Azerbaycan bu kavrama sığmaz. Çünkü 35 milyonluk bir halk kabile değildir. Bir millettir.

Ancak Azerbaycan Türkçesinin eğitim sistemindeki konumu konusunda uzun süredir tartışmalar vardır. Akademik çalışmalar, Azerbaycan Türkçesinde yazmanın ve dil haklarının İran’daki tarihsel koşullar nedeniyle zaman zaman siyasi bir anlam kazandığını ortaya koyuyor.

İşte burada çok önemli bir paradoks ortaya çıkıyor:

Bir toplum ana dilinde eğitim istediğinde, bu talep neden devletin bütünlüğüyle ilişkilendirilmek zorunda olsun?

Bu sorunun cevabı, aslında “Güney Azerbaycan” meselesinin özüne dokunuyor.

Çünkü dil talebi kimlik bilincini güçlendirebilir.

Kimlik bilinci örgütlenebilir.

Örgütlenme siyasi talep yaratabilir.

Siyasi talep ise devletin mevcut yapısını tartışmaya açabilir.

Devlet açısından zincirin tamamı budur.

Tarihsel hafıza neden hâlâ canlı?

Azerbaycan Türklerinin İran’daki siyasi tarihinin önemli dönüm noktalarından biri 1945–1946 yıllarında Tebriz merkezli Azerbaycan Milli Hükûmeti deneyimidir.

Bu deneyim çok kısa sürmesine rağmen, Azerbaycan Türklerinin siyasi hafızasında kalıcı bir iz bıraktı.

Dil, eğitim, yerel yönetim ve siyasi temsil gibi konuların etrafında gelişen bu dönem, İran’daki Azerbaycan kimliğinin yalnızca kültürel değil, siyasi bir boyutunun da bulunduğunu gösteren tarihsel örneklerden biri olarak değerlendiriliyor. Akademik çalışmalar bu dönemin Azerbaycan Türkçesinin kamusal ve siyasi alandaki kullanımı açısından önemini özellikle vurgulamaktadır.

Bu nedenle bugünkü tartışmayı yalnızca bugünün İran’ıyla açıklamak mümkün değildir.

Tarihsel hafıza bugünün siyasetinin içine taşınmaktadır.

Peki milli hareket neden bazen “Güney Azerbaycan” demiyor?

Burada Güney Azerbaycan milli hareketleri açısından daha zor bir soru ortaya çıkıyor.

Eğer bu kavram milli coğrafyayı ve tarihsel kimliği ifade ediyorsa, neden bazı siyasi aktörler daha temkinli kavramlar kullanıyor?

Bunun tek bir cevabı yok.

Bir nedeni siyasi baskıdır.

İran’da Azerbaycan Türkü aktivistlerin tutuklanması ve ağır cezalarla karşılaşmasına ilişkin güncel insan hakları raporları bulunmaktadır. Human Rights Watch, 2024 sonlarından itibaren çok sayıda Azerbaycan Türkü aktivistin ağır hapis cezalarına maruz kaldığını bildirmiştir.

Böyle bir ortamda kullanılan kelimeler yalnızca fikir açıklamak anlamına gelmez.

Bazen hukuki sonuçları da olabilir.

Bir aktivist “ana dil hakkı” dediğinde başka bir çerçevede konuşabilir.

“Güney Azerbaycan’ın siyasi geleceği” dediğinde ise devletin güvenlik mekanizmalarının dikkatini çok daha fazla çekebilir.

Dolayısıyla bazı aktörlerin terminolojilerini dikkatli seçmesi, milli kimliklerinden vazgeçtikleri anlamına gelmeyebilir.

Bazen siyaset, mümkün olan kelimeler arasında yapılır.

Ancak burada milli hareketin kendisine de bir soru sormak gerekiyor

Siyasi baskı nedeniyle kavramları yumuşatmak anlaşılabilir bir strateji olabilir.

Ancak bunun uzun vadeli bir bedeli de olabilir.

Bir hareket kendi siyasi kavramlarını sürekli olarak başka kavramlarla değiştirdiğinde, zamanla kendi siyasi dilini kaybedebilir.

Bir toplumun siyasi mücadelesi yalnızca taleplerden oluşmaz.

Kelimeler de siyasi hafızanın parçasıdır.

Bir halkın kendisini nasıl adlandırdığı, yaşadığı coğrafyayı nasıl tanımladığı ve tarihini hangi kavramlarla anlattığı da siyasi kimliğin oluşumunda rol oynar.

Bu nedenle “Güney Azerbaycan” kavramının kullanılıp kullanılmaması sadece terminolojik bir mesele değildir.

Aynı zamanda siyasi kimliğin nasıl tanımlanacağı meselesidir.

Fakat bir başka gerçeği de kabul etmek gerekiyor

“Güney Azerbaycan” kavramını kullanan herkes aynı şeyi kastetmez.

Bu çok önemli.

Bir kişi için “Güney Azerbaycan”, İran sınırları içerisinde yaşayan Azerbaycan Türklerinin tarihsel ve kültürel coğrafyasıdır.

Bir başkası için daha fazla dil ve kültür hakkıdır.

Bir başkası için federalizm veya bölgesel özerkliktir.

Bir başkası için ise bağımsızlık düşüncesidir.

Dolayısıyla kavramı kullanan herkesi aynı siyasi hedefle tanımlamak ne akademik olarak ne de siyasi olarak doğru olur.

Aynı şekilde bu kavramı kullanmayan her Azerbaycan Türkünü de milli kimliğinden uzak görmek doğru değildir.

Asıl yapılması gereken, kavramların arkasındaki siyasi projeleri tek tek ortaya koymaktır.

O halde tartışma nerede başlamalı?

Bence artık şu soruyu sormanın zamanı geldi:

“Güney Azerbaycan” demek neden bu kadar önemli veya tehlikeli görülüyor?

Çünkü bu soru bizi kelimeden kimliğe götürüyor.

Kimlikten tarihe.

Tarihten siyasete.

Siyasetten de geleceğe.

Bir toplumun kendi kimliğini ve dilini korumak istemesi de toplumsal bir gerçektir.

Sorun, bu iki gerçeğin birbirini otomatik olarak tehdit olarak görmeye başladığı noktada ortaya çıkıyor.

Belki de asıl mesele budur

Bir toplumun kendisine “Biz kimiz?” diye sorması kaçınılmazdır.

“Güney Azerbaycan” kavramı da
Bunun için çok önem taşıyor olmaktadır.

Sonuç

Bir devlet bir kelimeden neden korkar?

Belki de aslında kelimeden korkmuyordur.

Kelimenin bir gün siyasi özneye dönüşmesinden korkuyordur.

“Güney Azerbaycan” tartışmasının bugün hâlâ bu kadar hassas olmasının nedeni de budur.

Çünkü bu kavram, İran’ın kuzeybatısındaki Azerbaycan Türklerinin yalnızca nerede yaşadığını değil, kendilerini nasıl tanımladıklarını ve siyasi geleceklerini nasıl tasavvur ettiklerini tartışmaya yol açmasıdır. Çünkü Güney Azerbaycan tarihsel hafızasında devlet kurmak ve yönetmek kültürü vardır. Çünkü İranda Türkler binlerce yıl büyük devletler kurmuş ve ülkeyi yönetmiştir.

Ve belki de İran’ın korkularının temelinde bu yatıyor.

Yazar
Efsane Afşar Sayınqala