Sen Neçün Talaysıñ
HALQ ARASINDA KÜÇ ALĞAN İBRETLİ İKÂYE: “SEN NEÇÜN TALAYSIÑ?”
Halq ağız yaratıcılığında ve an’aneviy qıssalarda sıq-sıq rastkelgen ibretli bir ikâye, bugünki künümüzde de insan munasebetlerini ve toplumsal meselelerini eñ güzel şekilde añlatmağa devam ete. Özüyle iç bir alâqası ve çıqarı olmağanı alda, sırf başqalarına yaranmaq ya da kalabalıqqa uymaq içün ortalıqnı qarıştırğanlarnı tenqid etken bu qıssa, künümüzniñ eñ aktual meselelerine şıraq yaqa.
Kırım medeniyetiniñ ve tiliniñ zenginligini köstergen bu qısqa ikâyeniñ esası şay añlatıla:
“Börü köyge kirgen, bütün itler talamağa (ürmege, ücüm etmege) başlağan. Eñ ziyade demirciniñ iti talay eken. Börü aylanıp baqqan da şay degen: ‘Yav, fırıncınıñ iti talasa, qasapnıñ iti talasa añlaşıla, onlarga bir zarar bergendirmen. Sırf öz rızıqlarını ya da eşyalarını qoruylar. Amma sen demirciniñ itisiñ, saña ne oldı? Sen neçün talaysıñ?'”
“Demirci İti” İbaresiniñ Künümüzdeki Manası
Bu felsefiy qıssadan çıqqan neticege köre, “demirci iti” ibaresi künümüzdeki bazı insan tipleri içün qullanıla. Mukaddes qadriyatlardan ya da adalet tüşüncesinden uzaq olıp, sırf menfaat ya da yaranuv duygusınen areket etkenler bu ikâyede tenqid astına alına:
- “Qraldan ziyade qralcı” olğanlar: Esas saifelerden daa çoq ses çıqarıp, birileriniñ közi ögünde itibar qazanmağa çalışqanlar.
- Meseleyle alâqası olmağanlar: Özüni iç bir şekilde ilgilendirmegen davalarda eñ ög safta bağırıp-çağıranlar.
- Körden-körge tabi olğanlar: Doñdurıcı bir tüşüncege saip olmayıp, sırf çoqluqqa uymak içün areket etkenler.
Medeniy Mirasımıznıñ Terbiyeviy Rolü
Bu kibi qıssalar, qırım tatar halqınıñ asırlar boyunca adalet, samimiyet ve şahsi niyet kibi kavramlarğa ne qadar emiyet bergenini köstere. İkâye, insanlarnıñ bir meseleye qoşulmazdan evel öz vicdanına danışması ve “Bu işte meniñ rolüm ne?” dep tüşünmesi kerekligini hatırlata. Halqımıznıñ bu kibi köre ketti manalı sözleri, künümüz aatında da şahsiyetimizni qorumaq içün eñ tesirli qılavuz olıp qala.
Sen Neçün Talaysıñ?” halq arasında anlatıla kelgen ibretli qıssalardan biriniñ eñ diqqet çekici sualıdır. Qıssada köyge bir Börü kirer ve köydeki itler onı körgeninen talamağa, ürmege ve ücüm etmege başlar. Fırıncınıñ iti, qasapnıñ iti yaki başqa biriniñ iti öz sahibiniñ malını qorumaq içün Börüge qarşı çıqsa, bunı añlamaq mümkün. Amma demirciniñ iti ne içün bu qadar köp talay? Börü de şaşırıp soray: “Sen Demirciniñ itisiñ, saña ne oldı? Sen neçün talaysıñ?”
Bu qısqa ikâyeniñ manası bugün de insan munasebetlerinde qarşılaşıla bilecek bir davranışqa diqqet çekmekte: Özine iç bir alâqası olmağan meselede, sırf birilerine yaranmaq, kalabalıqqa qoşulmaq yaki başqalarnıñ hoşuna tüşmek içün eñ ziyade sesteşken kimseler.
Demirci İti qıssası ne añlata?
Qıssanıñ esasındaki mesele itlerniñ Börüge qarşında ürgeni degil. Esas mesele — kimniñ ne içün ürgeni.
Fırıncınıñ iti fırınnı qoruy. Qasapnıñ iti qasapnıñ malını qoruy. Bu itlerniñ öz vazifeleri ve qoruycaq şeyleri bar. Börü olarğa qarşı bir tehlike teşkil ete.
Demirciniñ iti ise başka bir vaziyette. Börü demirci dükkânına kelmegen, demirciniñ malına zarar bermegen. Buna rağmen demirciniñ iti eñ ziyade talay.
İşte Börüniñ sualı tam da mında manalı olur:
“Sen neçün talaysıñ?”
Bu sual yalnız itke berilgen sual degil. İnsan içün de mühim bir öz-özün sorgulavıdır.
Bir meselede söz söylemeden evel insan özüne: “Men ne içün bu işke qoşulıyorum?” dep soramağa tiyiş.
“Demirci İti” ibaresi künümüzde
“Demirci iti” sözü qıssadan çıqqan mecaziy ifade olaraq, özine doğrudan alâqası olmağan meselelerde başqalardan da artıq sesteşken kimselerni añlatmaq içün qullanıla bilir.
Böyle davranışnıñ türlü sebepleri ola bilir. Kimdir birilerine hoş körünmek istey. Kimdir kalabalıqqa uymağa çalışa. Kimdir özüni daha mühim körsetmek istey. Kimdir ise mesele haqqında yeterli malümatı olmadan başqalarnıñ sözlerini qaytara.
Lâkin sebep ne olursa olsun, qıssanıñ esas sualı deñişmey:
“Saña ne oldı?”
“Qraldan ziyade qralcı” davranışı
Halq arasında “qraldan ziyade qralcı” dep aytılğan bir ifade bar. Bu söz, bazen bir adamnıñ özüni müdafaa etken kişiden bile artıq onun tarafını tutmağa çalışğan davranışını añlatmaq içün qullanıla.
Böyle vaziyette insan meselede taraf olğan kimselerden biri degil, amma olardan da artıq tepki köstere.
İşte “Demirci İti” ibaresi bu vaziyetni añlatmaq içün uyğun mecazlardan biri ola bilir.
Burada tenqid fikir bildirmege qarşı degil. İnsan, özine alâqası olmağan mesele hakkında da fikir bildire bilir. Esas mesele — fikirniñ sebebi ve davranışnıñ maqsadı.
Körden-körge qoşulmaq nege tehlikeli?
Bir mesele haqqında yeterli bilgi olmağan alda, yalnız başqalarnıñ sözlerine qoşulmaq yanlış añlaşmalarnı köpeytir.
Bir adam bir söz ayta. Başqası onı araştırmadan qaytara. Üçüncisi o sözge başqa bir şey qoşa. Bir müddetten soñ ilk söznen alâqası olmağan başqa bir hikâye ortaya çıqa bilir.
Böyle vaziyetlerde aqılğa kelgen ilk sual şay olmalı:
“Bu sözniñ menim meselemen ne alâqası bar?”
İkinci sual ise:
“Men bunu gerçekten añlağanım içün aytam mı, yoxsa sırf birilerine yaranmaq içünmi?”
Bu suallarnı bermek insanıñ öz davranışına daha tüşünerek baqmasına yardım ete.
Her yüksek ses doğru ses degil
Qıssanıñ bir başqa ibreti de sesteşliknen doğru olmaqnı bir-birinden ayırmaq kerekligidir.
Bir meselede eñ çoq bağırğan adam mutlaka eñ doğru söylegen adam degil. Aynı şekilde, sakit konuşqan adam da mutlaka yanlış degil.
Doğrulıq sesniñ küçünde degil, delil, mantıq ve adalette aranmalı.
Bu sebepten bir meselede kimniñ daha köp bağırğanına degil, ne aytqanına ve nege aytqanına baqmaq daha faydalıdır.
“Sen Neçün Talaysıñ?” — öz-özüñge berilecek sual
Bu qıssanıñ eñ mühim tarafı başqalarnı tenqid etmesinden ziyade, insanı özüni de sorgulamağa çağıruvıdır.
Bazen biz de bir meselede demirciniñ iti kibi davranabiliriz. Mesele bizge ait degil, zarar bizge kelmegen, çıqarımız yoq. Amma yine de başqalardan artıq tepki bildiririz.
Böyle anda bir az toqtap, tüşünmek faydalı:
“Men neçün talayım?”
Eger cevap “çünki bu mesele maña tesir ete” ise, söz söylemekniñ sebebi bar.
Eger cevap “çünki başqaları talay” ise, biraz daha tüşünmek kerek olabilir.
Qıssanıñ bugünki ibreti
“Sen Neçün Talaysıñ?” qıssası qısqa olsa da, insan davranışı haqqında derin bir sual qoymaqta. Her meselede taraf olmaq, her tartışmağa qoşulmaq ve her kimnidir müdafaa etmege çalışmaq zaruriy degil.
İnsan öz sözüniñ mesuliyetini taşımalı. Bilmegen yerde araştırmalı, añlamağan yerde soramalı, alâqası olmağan yerde ise sırf kalabalıqqa uymaq içün sesteşmemeli.
“Demirci İti” ibaresiniñ ibreti de tam mında: Bir meselege qoşulmazdan evel, öz-özüñge sor — “Sen neçün talaysıñ?”
Bazen bu sual, uzun bir tartışmadan daha çoq şey añlata.
Kırım’ın Sesi Gazetesi
· Kırım’ın Sesi – Kırım Tatar Kültürü
