Sürgünden Soñ Orta Asiyada Qırım Tatar Hayatı
KIRIM’IN SESİ
Sürgünniñ Ağır İzleri ve Orta Asiyadaki İlk Yıllar
- Kütleviy Ğayıplar: Sürgünlikniñ ilk bir qaç yılında, açlıq, sıcaq nefes, epidemiya hastalıqları ve ağır iş şaraitleri yüzünden halqnıñ yarıya yaqını (tahminen %46-sı) elâk oldı.
- Komendant Rejimi: 1956 senesine qadar Qırım tatarları “mahsus köçürilgenler” (spetsposelenets) statusında yaşadı. İzin almadan yaşağan yerlerini terk etmek qatiyen yasaq edi.
- Vatanğa Qaytuv İradeli Areketi: Orta Asiya, Qırım tatarları içün bir milliy uyanuv ve teşkilâtlanuv mekanı oldı. Dünyadaki eñ uzun sürgen ve eñ barışsever milliy areketlerden biri mında doğdı. Mustafa Cemilev kibi liderler önderliginde “Vatanğa Qaytuv” küreşi başlandı.
Milliy Kimlik ve Medeniyetni Saqlav Mücadelesi
Qırım tatarları, sovet rejiminiñ assimilâtsiya siyasetine qarşı öz medeniy zenginliklerini birer siper kibi qullandılar:
- Edebiyat ve Matbuat: 1957 senesi Taşkentte “Lenin Bayrağı” gazetası neşir etilmege başlandı. Bu gazeta tek bir haber menbaı degil, til ve edebiyatnıñ saqlanıp qalmasında eñ mühim mektep oldı. Şairler Şamil Alâdin, Eşref Şemi-zade, Çerkez-Ali kibi edibler öz eserlerinen milliy ruhnı canlı tuttılar.
- Yır ve Oyun Sanatı: 1957 senesi Özbekistanda efsaneviy “Haytarma” yır ve oyun ansambli quruldı. Bu ansambl, köylerge barıp kontsertler berdi ve sürgünlikteki insanlarnıñ milliy duyğularını coşturdı, halq nğmelerini ve oyunlarını unutulmaqtan qurtardı.
- Ana Tili: Şaraitlerniñ ağırlığına baqmadan, aile içinde tek Qırım tatarca qonuşmaq printsipi saqlandı. Büyükler balalarğa Qırım aqqındaki ikâyelerni ve masallarnı aytıp, vatan sevgisini nesilden nesilge keçirdi.
🇺🇿 Bugünki Vaziyet: Orta Asiyada Qalanlar
1980-ci yıllarnıñ soñunda ve 1990-cı yıllarda büyük ekseriyet vatanı Qırımğa qaytqan olsa da, bugün Özbekistan ve Qazahistanda aman-aman on biñlernen Qırım tatarı yaşamağa devam ete:
- Medeniy Merkezler: Taşkent, Semerkand, Ferğana kibi şeerlerde Qırım tatar medeniy merkezleri faaliyet köstere. Mında milliy bayramlar (Navrez, Hıdırellez) qayd etile.
- Özbekistan ile Bağlar: Orta Asiyada doğup büyügen nesiller, özbek ve qazah halqlarınen qardaşlıq bağları qurdı. Qırım tatar aşları (çiberek, yantıq, sarma) ve adetleri mıtlaqa qorunıp kelindi.
1944 senesinde ana yurtlarından zornen sürgün etilgen Qırım Tatarlarınıñ büyük qısmı Özbekistanda yerleştirildi. Bugün Orta Asiyada yaşağan Qırım Tatarlarınıñ sayısı haqqında tahminler bar, amma keskin resmiy san yoqtır. Til, milliy kimlik ve medeniyetni saqlav mücadelesi ise devam ete.
Sürgünniñ izleri ve Orta Asiyadaki hayat
1944 senesi 18 mayısında Stalin rejimi Qırım Tatar halqınıñ büyük qısmını zornen ana yurtlarından sürgün etti. Sürgünniñ başlıca istiqameti Özbekistan edi. Sovyet arşivlerine esaslanğan ilmiy araştırmalarda, 1944 senesi mayısında yaqlaşıq 200 biñ Qırım Tatarınıñ Orta Asiyağa gönderilgeni bildirilir. Özbekistanğa kelgenlerniñ sayısı 150 biñden ziyade edi.
Sürgün etilgen halq, yabancı topraklarda ağır şartlarda yaşamağa mecbur qaldı. Birçok aile kolhoz ve sovhozlarda çalıştırıldı. Açlıq, hastalıqlar, yetersiz yaşayış şartları ve milliy hüquqlardan mahrum etilü sürgünniñ ilk yıllarında büyük qıyınlıqlar doğurdı.
Orta Asiyada qaç Qırım Tatarı bar?
Bugün Orta Asiyada yaşağan Qırım Tatarlarınıñ keskin sayını belirlemek qıyın. Bunun sebebi, bölge devletlerinde etnik terkibniñ her yerde aynı usulnen sayılmaması, bazı insanlarnıñ qarışıq ailelerden kelüvi ve milliy kimlikniñ resmiy qayd etilüvinde farklılıqlar bulunmasıdır.
2014 senesinde neşir etilgen ilmiy-siyasiy bir araştırmada Orta Asiyada yaqlaşıq 100 biñ Qırım Tatarı yaşağanı tahmin etilgen edi. Bu san bugünki kesin nüfus statistikası degil, mevcut tarihiy malümatqa esaslanğan yaklaşık bir değerlendirmedir.
Qırım Tatarları hangi memleketlerde yaşay?
Özbekistan
Orta Asiyadaki Qırım Tatar diasporasınıñ eñ mühim merkezi. 1944 sürgüninde kelgenlerniñ büyük qısmı bu memlekette yerleştirildi. Taşkent ve etrafındaki vilayetlerde Qırım Tatar aileleriniñ tarihiy izleri bar.
Qazaqistan
Sürgün devrinde Qırım Tatarlarınıñ bir qısmı Qazaq SSR topraklarına da gönderildi. Bugün burada yaşağan cemaatler, Orta Asiyadaki umumiy diasporanıñ bir parçasıdır.
Qırğızistan
Qırım Tatarları Qırğızistanda da yaşay. Lâkin bu memleketteki cemaatniñ bugünki keskin sayısı haqqında güvenilir, umumiy resmiy san tapmaq mümkün degil.
Tacikistan
Sürgün tarihine bağlı olaraq Qırım Tatarlarınıñ bir qısmı Tacikistanğa da yerleştirildi. Buradaki cemaatlerniñ sayısı ve yaşayış şartları hakkında ayrıntılı güncel statistikalar sınırlıdır.
Milliy medeniyetlerini unuttılarmı?
Qırım Tatarlarınıñ Orta Asiyadaki hayatını yalnız «medeniyetini unutqan halq» şeklinde tasvir etmek doğru olmaz. Sürgün ve Sovyet devriniñ baskıları, ana tilniñ qullanılışına, milliy mekteplerge, diniy yaşayışqa ve milliy teşkilatlanmağa büyük ziyan yetirdi. Buna rağmen Qırım Tatarları öz kimliklerini saqlamağa tırıştı.
Aile içinde Qırım Tatarca sözlerniñ yaşatılması, milliy yemeklerniñ hazırlanması, düğün ve mevlit adetleri, tarihniñ nesilden nesilge aktarılması ve diaspora bağlarınıñ devam etmesi bu kimlikniñ mühim unsurlarıdır.
Lâkin til meselesi ayrı bir endişedir. Qırım Tatar tili UNESCO ve til araştırmacıları tarafından ciddi tehdit altında bulunğan tillerden biri olaraq değerlendirilir. Bu tehdit, Orta Asiyadaki cemaatlerniñ tamamı tilini unuttı degil; amma ana tilniñ yaşatılması içün mektep, kitap, medya ve aile terbiyesiniñ ehemmiyetini arttıra.
Kimlikni saqlav ve kelecek
Bugün Orta Asiyada yaşağan Qırım Tatarları, tarihiy sürgünniñ mirası ile çağdaş hayat şartları arasında yaşamaqtadır. Bazı ailelerde Qırım Tatarca günlük til olaraq saqlanğan olsa da, başqa ailelerde özbekçe, rusça veya yerli tiller daha ziyade qullanılabilir. Bu, kimlikniñ mutlaka yoq olğanını bildirmey; til, milliy şuurnıñ bir parçası olaraq farklı derecelerde yaşamağa devam ete.
Qırım Tatar medeniyetiniñ kelecegi, yalnız Orta Asiyada degil, bütün dünyadaki diaspora cemaatleriniñ ana tilge, tarihke, edebiyatqa ve milliy adetlerge ne qadar bağlanacağına bağlıdır. Milliy kimlikni saqlav, sürgünniñ hatırasını yaşatmaq ve genç nesillerge öz tarihini ögretmek bu yolda eñ mühim vazifelerdendir.
Netice olaraq: Orta Asiyada yaqlaşıq 100 biñ Qırım Tatarı yaşağanı haqqında tarihiy tahmin bar, amma bu san kesin bugünki nüfus neticesi degil. Eñ büyük tarihiy merkez Özbekistan olaraq qala. Qırım Tatarları medeniyetlerini toluq unutqan degil; amma ana til ve milliy mirasnı saqlav meselesi ciddiy ve davamlı bir mücadeleni talep ete.
