Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ Vetandır
Qırım – balalarğa emanet etilgen Vetan
“Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ Vetandır” sözleri, İsmail Bey Gaspralınıñ Qırımğa, balalarğa ve gelecek nesillerge bağlılığını ifade etken eñ tesirli edebiy satırlardan biridir. Bu sözlerniñ devamında şair, balalarnı Qırımğa sahip çıqmağa, Vetan içün çalışıp, edepnen yaşamağa çağıra. “Saip oluñız bu Vetana çalışıp edep ile” degen satır, Vetan sevgisiniñ sadece söznen degil, emek, terbiye ve mesuliyetnen yaşatılğan bir duyğu olğanını köstere.
İsmail Bey Gaspralı, Qırım Tatar milliy uyanışınıñ en mühim simalarından biri olaraq, maarif, matbuat, til ve edebiyat saalarında büyük iz qaldırdı. Onıñ qaleminden çıqqan eserlerde balalarnıñ terbiyesi, milletniñ gelecegi, ana tilniñ qıymeti ve Vetanğa bağlılıq kibi mevzular mühim yer tuttı. “Nazmiyet” içindeki bu nümüne de şairniñ Qırımnı gelecek nesillerge emanet etken añlayışınıñ açık bir misalidir.
“Yeşil ada” ve Çatır dağ
Şiirniñ devamında Qırımnıñ tabiatı ve coğrafiyası da edebiy surette tasvir etile:
“Buña ‘Yeşil ada’ derler, yüce maali Çatır dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.”
Bu satırlarda Qırım “Yeşil ada” olaraq añlatıla. Çatır dağ ise Qırımnıñ tabiiy güzelliginiñ ve dağlı manzarasınıñ sembollerinden biri kibi kösterile. Şairniñ nazarında Qırım tek bir coğrafiy yer degil, tabiatı, toprağı, dağı, bağçası ve insanınen bir bütün olğan Vetan mekânıdır.
“Çöl” ve “bağça-bağ” sözleriniñ yan yana qullanılması da Qırımnıñ tabiatındaki çeşitlilikni añlata. Bir tarafta keñlik ve çöl manzarası, diger tarafta ise bağçalar, yeşillik ve bereket bar. Böylece şair, Qırımnıñ tabiiy zenginligini sade, añlayışlı ve balalarğa yaqın bir tilnen tasvir ete.
Vetan sevgisi ve terbiyenin birleşüvi
Gaspralınıñ bu satırlarında diqqat çekici bir başqa husus – Vetan sevgisi ile edep arasında qurulğan bağdır. Şair balalarnı sadece Qırımnı sevmege çağıra. O, Vetanğa sahip olmaqnı çalışmaq, edep ve mesuliyet ile birge tüşüne.
“Çalışıp edep ile” degen ifade, milliy terbiyeniñ temel añlayışlarından birini köstere. Gelecek nesil Vetanını sevse, o Vetan içün çalışmalı, ilim ve maarifke yönelmeli ve cemiyetke faydalı insan olmağa tırışmalı. Bu bakımdan şiir, balalar içün yazılğan bir Vetan ve terbiye dersi kibi de añlaşıla.
Gaspralı ve maarifçilik ruhu
İsmail Bey Gaspralınıñ fikirlerinde maarifniñ ayrı bir yeri bar edi. Onıñ “Tercüman” gazetasınen başlatqan matbuat faaliyeti, Qırımnıñ yanında Rusiye imperiyası içerisindeki diger Türk ve Müslüman halqlar arasında da tesirli oldı. 1883 senesi 10 aprelinde “Tercüman”nıñ ilk sanı çıqtı. Daha soñra Gaspralınıñ naşirlik faaliyetleri çeşitlendi; 1906 senesinde “Âlem-i Nisvan” mecmuası da neşir etile başladı.
Bu neşirlerniñ temelinde milletniñ maarif seviyesini yükseltmek, til ve medeniyetni qorumaq ve gelecek nesillerniñ terbiye meselesine diqqat çekmek kibi maqsatlar bar edi. Şairniñ balalarğa hitap etken satırları da bu umumiy maarifçilik ruhunen bağlana.
1906 senesinden bugünki nesillerge
Şiirniñ “Unutmañız çocuqlarım” degen sözü aradan yüz yıldan ziyade vaqıt keçkenine baqmadan, bugün de manasını saqlap qala. Çünki Vetan, til ve milliy kimlik meselesi her nesil içün yeniden añlatılmağa ve yaşatılmağa muhtac.
İsmail Bey Gaspralınıñ şiirinde Qırım balalarğa doğrudan doğruğa emanet etile. Bu emanet tek topraq añlamında degil; ana til, tarih, medeniyet, edep ve milliy şuurnı da içine ala. Şairniñ balalarğa yönelgen hitabı, gelecekniñ nasıl qurulacağı meselesiniñ de bir ifadesidir.
Bugün bu satırlarnı kene oquğanda, Qırım Tatar edebiyatınıñ Vetan sevgisini nasıl terennüm etkenini görmek mümkün. “Yeşil ada”, “Çatır dağ”, “çöl” ve “bağça-bağ” suretleri arqalı Qırımnıñ tabiiy güzelligi añlatılırken, balalarğa yönelgen nasihat arqalı da Vetanğa bağlılıq fikri berile.
Ebediy miras olaraq “Nazmiyet”
İsmail Bey Gaspralınıñ “Nazmiyet” eserinden berilgen bu nümüne, Qırım Tatar edebiyatında Vetan, balalar ve maarif mevzularınıñ nasıl bir-birinen bağlı olğanını köstergen qıymetli bir edebiy parçadır.
“Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ Vetandır” sözü, şiirniñ merkezindeki temel fikirdi. Qırımnı sevme, onıñ qıymetini bilme ve Vetan içün çalışmaq çağırışı, bu kısa nümünede bir bütün olaraq birleşe.
1906 senesinde “Âlem-i Nisvan” saifelerinde yer alğan bu satırlar, bugün de Qırım Tatar milliy edebiyatınıñ Vetan ruhunı añlamaq içün mühim bir nümüne olaraq yaşay. Gaspralınıñ balalarğa yönelgen sözü, nesilden nesilge keçken bir nasihat kibi, Qırımnıñ tilini, tarihını ve medeniyetini yaşatma mesuliyetini hatırlata.
İsmail Bey Gaspralınıñ Nazmiyetinden Nümüneler
”QIRIM”
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır Dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
Kelir suvlar yaylâlardan, ne güzeldir boyları,
Altın aşlıq tarlaları, qozuları, qoyları.
Öter quşlar saba-aqşam, olur yazda gülistan,
Er ne taraf göz iderseñ – altın aşlıq, bağ-bostan.
Pek güzeldir ab-avası, yay ve cay, cay ve yay,
Şeerlerin eskileri – Qarasuv, Bağçasaray.
Dop-dolu edi halqımızle Yeşil ada bir zaman,
Az degildi yurtumızda menla, batır, qaraman.
Zeval keldi, yurt bozuldı, qaç ve köç aldav ile
Gitti halqlar, geldi yatlar başqa al ve dil ile.
Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ Vetandır,
Saip oluñız bu Vetana çalışıp edep ile.
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
“Mekteb-i subyan”, 1910 s.
AMAN, OĞLUM!
Aman, oğlum, satma saqın, eliñdeki toprağı,
Anañ kibi seni besler bereketli quçağı.
Piçen, arpa, aş istemez, verir saña bunları,
Sefil-rezil olma saqın, satıp Ana toprağı.
Yedikleriñ, içdikleriñ ep bu topraqtan kele,
Cebiñdeki aqçaları saña bu topraq vere,
Alma, armut, arpa-boğday, bağ ve bostan cümlesi –
Toprağıñ verdigi baylıq… Satma, saqın toprağı…
Onı bilip, sevmelisiñ çayır ile bağçayı,
Aqça suvdır, aqar kiter, bitirirsiñ aqçayı.
Bağça kitti, aqça bitti, ne olur seniñ alıñ?
Aman, oğlum, topla aqça, keri qaytar bağçayı.
Baq, seniñ bir çayırıñ var… Ne güzeldir çoqrağı,
Şırıl-şırıl kele suvu, yarıp qara toprağı.
Lânet ider saña çoqraq, satma, saqın çayırı,
Eger satsañ, çevirirsiñ fenaya sen hayırı!
Saç tarlaya arpa, boğday, işle, bekle tarlayı,
Bir saçarsıñ – on alırsıñ, unutmayıp Hudayı.
Bir çuval boğdaya qarşı, altın kümüş verirler,
Kerekleriñ er ne ise – bunlar ile kelirler!
Aman, oğlum, satma saqın, eliñdeki toprağı,
Anañ kibi seni besler bereketli qucağı.
Piçen, arpa, aş istemez, verir saña bunları,
Sefil-rezil olma saqın, satıp Ana toprağı.
İsmail Bey Gaspralınıñ “Nazmiyet”inden nümüneler, “Âlem-i Nisvan”, 1906.
