Qırımtatar Medeniyetiniñ Özegi: Unutılmağan Yırlar ve Qadimiy Çınlarımız
KIRIM’IN SESİ GAZETESİ — MEDENİYET SAYFASI
Qırımtatar Medeniyetiniñ Özegi: Unutılmağan Yırlar ve Qadimiy Çınlarımız
AKMESCİT (Qırım’ın Sesi) — Qırımtatar halqınıñ asırlar devamında saqlap kelgen eñ qıymetli hazinesi — ana tili ve şifayî halq yaratıcılığıdır. Halqımıznıñ yaşayışını, quvançını, kederini ve vatan sevdisini aks ettirgen yırlarımız ile bozkır medeniyetiniñ eñ canlı timsali olğan çınlarımız (şın), bugün de milliy kimligimizniñ temeli olaraq yaşamaqta ve yaşatılmaqta.
Gazetemiz, qırımtatar edebi tili standartlarına uyğun olaraq, ecdatlarımızdan bizge emanet qalğan eñ tesirli yır ve çın örneklerini oquyıcılarımız içün bir araya ketirdi.
Vatan Telini Titretken Mübarek Yırlarımız
Qırımtatar yırları, asırlarca çekilgen acılarnı, adalet küreşini ve topraqqa olğan muqaddes bağlıqnı añlata. Edebi mirasımıznıñ eñ parlap turğan cevherleri şulardır:
- Ant Etkenmen (Milli Yır): Numan Çelebicihannıñ qaleminden çıqqan bu yır, milletniñ yaralarını sarmağa ant etken er bir tatarnıñ qolundaki milliy bayrağıdır.
- Ey, Güzel Qırım (Hicret ve Sürgün Yırı): Vatan hasretini asırlar boyu yüreklerde yaşatqan, Aluşta’nıñ esken yellerinen coşqan muqaddes bir sızavdır.
- Bağçasaray Sevaştipol (Tarihi Bozkır Yırı): Halqımıznıñ askerlik devirlerini, tarihiy uruşlarnı ve qale sengerlerindeki qaramanlıqlarnı añlatqan qadimiy vesikadır.
- Boztorğay (Tabiat ve Yaşam Yırı): Bozkır quşunıñ sayraşınen vatanğa uçmaq istegen ğariplerniñ közyaşını tasvir etken deruniy bir eserdir.
- Men Bu Cihanğa Kelmedim Sefalar Sürmege: Ömür biter, közler qapanır amma millet davası içün küreşmek er bir vatanperverniñ borcudır degen felsefiy yırdır.
Bozkır Avazı: Nesilden Nesilge Keçken Çınlarımız
Çınlar (şın), bozkır halqınıñ aniy duyğularını, keskin zekasını ve şairane ruhunu aks ettirgen eñ qısa ve eñ tesirli halq şiiri formasıdır. İkişer ve dörder satırlıq bu inciler, milliy kimligimizni saqlap qala:
- Selamlaşma Çını: “Keldiñizmi, amanmı, esenmisiz? / Cırlañız dep bizlerge seslenesiz. / Tatar tiliñ dünyada onartsın Quday, / Biz laf etsek, tiliñiz balday tolar.”
- Vatan ve Toprak Çını: “Qırımnıñ qumı, toprağı altındır / Bizniñ bu tapqan sözlerimiz qandımdır. / Qayda cürseñ, unutma öz yurtuñnı / Ana tilin saqlağan haq halqımdır.”
- Cır ve Avaz Çını: “Sazıñnı al qoluña, teliñi qaq / Bozkırnıñ avazına bir kere baq. / Eskiden qalğan bu şınlarnıñ sesi / Er bir qırımtatarnıñ can nefesi.”
- Yaşlık ve Sevgi Çını: “Yeşil yapraq töküldi baçe içini / Kim añlar bu ğarip caşnıñ içini? / Közüñni közümden ayırma dildar / Bu dertli yürekte tek seniñ adıñ bar.”
- Nasihat ve Ecdad Çını: “Atalar sözüni qulağıña as / Doğru cürgen insan hiç vaqıt batmaz. / Tilini, dinini saqlağan insan / Dünyada hiç bir vaqıt horlanıp qalmaz.”
Yır ve Çınlar
Sürgün acısını, vatan hasretini ve sevgini ezgilerde yaşatqan sesler
Yır ve Çınlar, Qırımtatar halqınıñ asırlar boyunca yaşatqan milliy hafızasını, vatan sevgisini, ayrılıq acısını ve sevgi duygularını ezgiler ile sözlerde kelecek nesillerge taşığan önemli bir medeniy mirastır. “Ant Etkenmen” milliy marşı, “Ey, Güzel Qırım” kibi yırlar ve hüzünli Qırım ezgileri bugün de her nesilniñ qulağında çınlay.
Qırımtatar medeniyetinde yır tek bir şarkı degildir. Yır — halqnıñ yaşantısı, hatırası, qayğısı ve sevinciniñ sesidir. Bir yırnı dinlegen insan bazen geçmişte qalğan bir köyüni, ana-babasını, balalıq yıllarını yahut Qırımnıñ güzel tabiatını hatırlay.
Bu sebepten yırlar, Qırımtatar halqınıñ sözlü tarihini yaşatqan en mühim vasıtalardan biri olğan.
Yırlar — halqnıñ hafızası
Qırımtatar yırlarında insan ömrüniñ hemen her türlü duygusına rast kelmek mümkün. Sevgi, ayrılıq, toy, ölüm, gurbet, dostluq, vatan ve umut — bütün bunlar yır sözlerinde öz yerini tapqan.
1944 senesindeki sürgün ise Qırımtatar yırlarınıñ mazmunında derin iz qaldırğan en büyük tarihiy hadiselerden biridir. 18 Mayıs 1944’te halq öz toprağından zornen sürgün etildi. İnsanlar Qırımnıñ köylerinden, evlerinden, bağlarından ve ata-babalarınıñ mezarlarından ayrıldı.
Lâkin insanlar yanlarında yalnızca az sayıdaki eşyalarını alıp ketmediler. Onlar özleri ile birlikte tilini, yırlarını, hatıralarını ve Qırımğa bağlılığını da taşıdılar.
Sürgün yerlerinde söylenген yırlar, vatandan uzaq qalğan insanlar içün Qırım ile bağnıñ kopmadığınıñ bir belgisi oldı.
“Ey, Güzel Qırım” — vatanğa duyulğan hasret
Qırımtatar yırları arasında “Ey, Güzel Qırım” ayrı bir yerge saip.
Bu yırda Qırımnıñ güzelligi, vatanğa duyulğan hasret ve doğulğan topraqqa bağlılıq duyğuları bir arada yaşar.
Qırımnıñ dağları, denizi, bağları ve bahçeleri yır sözlerinde yeniden canlanır. Sürgünde yaşağan insanlar içün bu ezgiler, uzaklarda qalğan vatannı hatırlamaqnıñ bir yolu oldı.
Bir insan “Qırım” sözini işitken, yalnız bir coğrafiyanı hatırlamaz. Onıñ közleri önünde çocuklığı, ailesi, doğulğan evi ve ata-babalarınıñ hatıraları canlanır.
“Ant Etkenmen” — milliy iradenıñ sesi
Qırımtatar milliy medeniyetiniñ en güçlü sembollerinden biri — **“Ant Etkenmen”**dir.
Numan Çelebicihan tarafından yazılğan bu eser Qırımtatarlarınıñ milliy marşı olaraq qabul etile.
“Ant Etkenmen”niñ sözlerinde milletke bağlılıq, vatan sevgisi, namus, birlik ve gelecekke qarşı mesuliyet duyguları duyula.
Bu sebepten “Ant Etkenmen” yalnız bir marş olaraq degil, Qırımtatar halqınıñ milliy iradesini ifade etken bir eser olaraq da yaşamaqta.
Bugün dünyanın türlü yerlerinde yaşağan Qırımtatarlar bu marşnı birlikte söylegen vaqıtta, aralarında mesafe olsa da, aynı milliy hafızanı paylaşqanlarınıñ farkına kelirler.
Çınlar — bir qaç mısrada büyük bir duyğu
Yırlar ile beraber çınlar da Qırımtatar sözlü medeniyetiniñ mühim unsurlarından biridir.
Çınlarda insanıñ içinden kelgen duyğu qısqa ve tesirli sözler ile ifade etile. Aşk, ayrılıq, sevda, gurbet, vatan hasreti ve günlük hayat çınlarda öz aksini taba.
Çınnıñ gücü de bunda: az söz ile büyük bir duyğunu bildirmek.
Sevgi ve ayrılıqnı ifade etken bir söyleyiş şöyle duyula bilir:
Sevdiğim uzaq yollarda,
Közüm qaldı o yollarda.
Gurbet acısını anlatqan sözlerde ise şöyle bir duyğu sezile:
Dağ başında qar erir,
Gurbet elde ömür çürür.
Vatan hasreti ise bir qaç sade söz ile bile yüreğe tiyebilir:
Qırım deseñ, yüregim yanar,
Vatan hasreti içimde qanar.
Böyle söyleyişlerde esas mesele yalnız sözler degil, sözlerniñ arqasında yaşağan duyğulardır.
Aşk, toy ve ayrılıq da yırlarda
Qırımtatar yırları tek sürgün ve qayğıdan ibaret degildir.
Aşk yırları, toy yırları, gençlik ve sevgi aqqında söylenген ezgiler de halqnıñ medeniy hayatında önemli yer tutar.
Bir genç sevgenine olan duygularını yır ile ifade eter. Toylarda neşeli yırlar söylenir. Ayrılıq vaqtında ise hüzünli ezgiler insanğa teselli verir.
Böylece yır, insan ömrüniñ türlü devirlerinde yanında olur.
Ana balasına eski bir yırnı ögretir. Ata öz balalığı zamanı işitken ezgisini torunlarına söyler. Torun ise bu yırnı yıllar soñra öz balasına aktarır.
Bu şekilde bir yır, bir nesilden diger nesilge keçerek halqnıñ hafızasında yaşamını devam ettirir.
Bir qaç sözge sıqqan Qırım
Çınlarnıñ en güzel hususiyetlerinden biri — büyük duyğularnı qısqa sözlerge sıqıştırabilmesidir.
Meselâ vatan duygusını şöyle ifade etmek mümkün:
Qırımımnıñ toprağı,
Yüregimniñ otağı.
Bu qısqa söyleyişniñ içinde böyük bir ma’na bar.
Çünki Qırım Qırımtatarı içün yalnız bir yer adı degildir. Qırım — ata-baba toprağı, aile mezarları, balalıq hatıraları, ana tili ve milliy kimlik ile bağlı büyük bir dünyadır.
Yır söylegen — tilni de yaşata
Bugün Qırımtatar gençleriniñ yırlarga ve çınlara duyğan ilgisi, milliy medeniyetniñ gelecegi içün büyük önem taşıy.
İnternet, sosyal medya ve türlü medeniy faaliyetler sayesinde eskiden qalğan ezgiler yeniden geniş kitlelerge ulaşa.
Bir genç “Ey, Güzel Qırım”nı söylegeninde, yalnız eski bir yırnı qaytarmaz. Qırımtatar tilini de yaşata.
“Ant Etkenmen”ni söylegeninde ise geçmişteki milliy arzu ve umutlar bugünnen birleşe.
Bu sebepten yırlar ve çınlar yalnız musiqiy miras degildir. Onlar tilniñ, tarihnıñ ve milliy hafızanıñ da taşıyıcılarıdır.
Qırımnıñ sesi yırlarda çınlay
Qırımtatar yırları ve çınları, halqnıñ geçmişinden kelecekke uzanğan bir köprü vazifesini görmekte.
Sürgün acısı da, vatan hasreti de, sevgi de, ayrılıq da bu ezgilerde yaşamaqta.
“Ant Etkenmen” milliy iradenıñ sesidir.
“Ey, Güzel Qırım” vatan hasretiniñ sesidir.
Yırlar ve çınlar ise Qırımtatar insanınıñ gündelik hayatından doğğan, yürekten kelgen seslerdir.
Bugün bir qart kişi eski bir yırnı torunına ögretkeninde, aslında yalnız bir ezgini degil, bir hatıranı da teslim ete.
Bir genç çın söylegeninde ise geçmişniñ sözlerini bugünki zamanga taşıy.
Çünki yır söylegen tilni yaşata, til yaşağan yerde ise milliy hafıza da yaşay.
Qırımnıñ sesi susmay.
Yırlarda çınlar, çınlarda yürek, yürekte ise Qırım yaşay.
