UNESCO Boralı Tüşüre: Qırımtatar Tilini Yaşatmaq İçün Dijital Seferberlik
Tarih: 31 Temmuz 2026
UNESCO esabatlarına köre Qırımtatar tili büyük bir coyulma telükesinde
Qırımtatar tili asırlar boyunca Qırım yarımadasınıñ tarihını, medeniyetini ve milliy kimligini yaşatqan eñ müim miraslarnıñ biridir. Lâkin bugünki künde bu tilniñ kelecegi ciddi telüke astındadır.
UNESCO esabatlarına köre, Qırımtatar tili büyük bir coyulma telükesinde olğan tiller arasına kirgen. Tilniñ gündelik yaşayışta qullanılışı azala, ana tilinde oqutuv imkânları çetlenmekte, genç nesiller arasında ise tilni qullanuv seviyesi tömengeri ketmekte.
Qırımtatar cemaati ve Türk dünyasınıñ türlü köşelerindeki teşkilâtlar bu vaziyetni deñiştirmek içün çalışalar. Ana tilinde mektepler, kitaplar, gazeteler, internet neşriyatı ve medeniy faaliyetlerni arttıruv tilniñ yaşaması içün pek müimdir.
Til – bir milletniñ ruhu, hafızası ve kimligidir. Qırımtatar tilini qorçalamaq yalnız bir cemaatniñ vazifesi degil, belki de bütün insanlıqnıñ medeniy mirasını saqlap qalmaq yolunda müim bir mesuliyettir.
Qırımtatar tili yaşasa, Qırımtatar milletiniñ tarihı, edebiyatı ve medeniyeti de yaşaycaq. Bu sebepten ana tilini ögrenmek, ögretmek ve gündelik yaşayışta qullanmaq gelecek nesillerge eñ büyük emanetlerden biridir.
UNESCO, coqluqta coyulma telükesi altında olğan tiller esabında qırımtatar tilini qırmızı cedvelge kirsetti. Vatanlarından uzaq tüşken ve diasporada ömür keçirgen gençler arasında ana tili añlamı künden künge zayıflay. Bu fena ketşatqa “toqta” demege istegen tilşinaslar ve programcılar dünya yüzünde büyük bir areket başlattı. Qırımtatar tilini yaşatmaq ğayesinen qurulğan dijital platformlar, yañı nesilge ana tilini sevdirmege maqsat ete. Bu uğurda yapılğan işlerni ve dijital seferberlik tafsilâtlarını, projenñ öncülerinden Qırımtatar Til Platforması Koordinatörü ile laf ettik.
Sürgünde ve Diasporada Til Mücadelesi
Soru: UNESCO’nıñ soñki esabatı qırımtatar tili içün ne manaya kele?
Cevap: Bu esabat bizler içün pek ciddiy bir tenbih boralısıdır. Tilimiz resmen coyulma telükesi altında olğan tiller arasında gösterildi. Eger bugün dijital dünyada adımlar atmasaq, kelecekte bu tilde lâfecek bir nesil tapamaycağımız bellidir.
Soru: Qırımtatar tilini yaşatmaq bugün neçün tek dijital vastalarğa bağlı qaldı?
Cevap: Gençlerimiz vaqıtlarınıñ çoqusını aqıllı telefonlarda ve internet ağlarında keçireler. Onlarğa basılğan kitaplarnen irişmek artık pek qıyındır. Tilni icat etilgen yañı meydanğa, yani dijital dünyağa taşımağa mecburmız.
Soru: Sürgündeki ve diasporadaki gençlerniñ ana tilge baqışı nasıl?
Cevap: Gençlerimizde büyük bir kimlik qıdıruvı ve aidiyet duyğusu bar. Lâkin til ögrenmek ve tilni qullanmaq içün ameliye meydanları pek dardır. İnternet projeleri bu boşluqnı toldura ve gençlerni bir yerge ketire.
Soru: Dijital seferberlik fikri ilk sefer nasıl meydanğa keldi?
Cevap: Pandemiya vaqtında online derslerge rağbet artqanda bu mesele üzerine tüşündik. Dünyanıñ tüşelişken yerlerindeki qırımtatar programcılar ve tilşinaslar sosyal ağlarda birleştiler. Episi beraber küresel bir çalışma taqımı qurdular.
Soru: Sürgünlik hafızası gençlerin dil öğrenme isteğini nasıl etkiliyor?
Cevap: Büyüklerimizden işitken acı ikâyeler gençlerde tilge qarşı sayğı doğura. Ana tili sürgünlikte bizni qorçalağan eñ büyük quvettir. Şimdiki nesil bu quvetni coymağan bilese areket ete.
Qırımtatar Tilini Geleceğe Taşıyan Dijital Projeler
Soru: Şor qadar qaysı ameliy dijital vastalarnı ayatqa keçirdiñiz?
Cevap: İlk adım olaraq büyük bir mobil luğat programı azırladıq. Ondan soñ suniy zekâ qullanılıp til avazı ve telaffuz qılavuzını işe tüşürdik. Şimdiki vaqıtta oyun usulınen til ögretken yañı bir program üzerinde çalışamız.
Soru: Suniy zekâ teknolojileri bu süreçte nasıl bir rol oynay?
Cevap: Suniy zekâ modellerine edebiy qırımtatarca metinlerni yükleymiz. Sistem doğru telaffuz ve gramer qurulışını esaplap qullanıcılarğa cevap qaytara. Bu sayede gençler öz başlarına doğru lâf etmege ögreneeler.
Soru: Qırımtatar tilini yaşatmaq içün azırlanğan bu programlarğa rağbet nasıl?
Cevap: Hususan Türkiye, Romanya, Ukraina ve Özbekistandaki diasporadan büyük bir rağbet bar. İlk üç ay içinde elli biñden ziyade indirilme sayısına ulaştıq. Bu esap bizge doğru yolda olğanımıznı köstere.
Soru: Edebiy qırımtatarca qaidelerini dijital meydanğa keçirgende ne kibi zorluqlar kördüñiz?
Cevap: Kiril ve Latin elifbeleri arasındaki keçiş işleri bizni pek yordu. Bunen beraber şive farqlılıqlarını edebiy tilnen birleştirmek ciddiy bir emek talep etti. Lâkin usta kadromıznen bu qıyınlıqlarnı yeñmege becerdik.
Soru: Mobil uygulamalarınızda Kırım coğrafyasını tanıtan unsurlar var mı?
Cevap: Elbette, til ögretirken vatanımıznıñ tarihini ve coğrafyasını da kösteremiz. Gençler kelimeleri ögrenirken Aqmescit, Bağçasaray ve Yalta kibi şeerlerimizniñ adlarını hafızalarına yerleştireler. Bu usul til bilincini daa da quvetleştire.
Genç Nesil İçin Yeni Öğrenme Metotları
Soru: Adetiy kurslar yerine neçün oyunlaştıruv usulını sayladıñız?
Cevap: Eski gramer dersleri gençlerin canını sıqa ve tek ezberde qala. Kelimeler oyunlarnen, bal qazanuv sistemlerinen ögretilgende akılda qalıcılığı ziyade ola. Gençler farqına varmadan edebiy tilni menimsiyorlar.
Soru: Sosyal medya platformlarında ne tür içerikler üretiyorsunuz?
Cevap: TikTok ve Instagram içün qısqa ögrenme videoları azırlaymız. Kündelik ayatta eñ çoq qullanılğan qırımtatarca sözlerni yüngül ve eglenceli videolarman tarqatamız. Bu videolar milyonlarca kere baqıla.
Soru: Projeñizge uluslararası teşkilâtlardan qoltutuv kele mi?
Cevap: Bazı teknoloji vaqıflarından ve Avrupa merkezli til aqları derneklerinden yardım aldıq. Lâkin eñ büyük quvetimizni qırımtatar iş adamlarınıñ bağışlarından alamız. Bu tam manasınen milliy bir imece areketidir.
Soru: Qırımtatar tilini yaşatmaq oğrunda ailelerge tüşken eñ büyük vazife nedir?
Cevap: Ev içinde mutlaqa qırımtatarca lâf etilmeli ve dijital vastalar tek yardım kibi qullanılmalı. Sanal dünya evdeki ana-baba sıcaklığındaki tilniñ yerini tutamaz. Aileler balalarını bu dijital meydanlarnı qullanmağa teşvik etmeli.
Soru: Karışık evliliklerde doğan çocukların dil öğrenme süreçleri nasıl yönetilmeli?
Cevap: Bu balalar içün hususiy eglenceli programlar azırlaymız. Başta qısqa sözler ve ninnilernen başlaylar. Dijital dünyadaki sesli masallarımız karışık evliliklerde doğğan balalarğa ana tilini tanıtmakta pek faydalı ola.
Gelecek Hedefleri ve Küresel İş Birlikleri
Soru: Kelecek devirde daa ne kibi yañı projeleriñiz olacaq?
Cevap: Qırımtatarca cizgi filmler ve sesli kitap platforması qurmağa niyetimiz bar. Balalarnıñ kiciş yaştan itibaren bu tilni eşitmeleri pek emiyetlidir. Daa soñra meta aleminde sanal bir Qırım sınıfı açacağız.
Soru: Bu dijital adımlar Qırımdaki şimdiki siyasiy vaziyetten nasıl tesirlene?
Cevap: İşgal altındaki vatanımızda tilimizge qarşı sistematik bir basqı bar. Dijital dünya sınır tanımağanı içün Qırım içindeki soydaşlarımızğa da emniyetli yollardan irişemiz. Bu projeler vatanman bağımıznı canlı tuta.
Soru: Son olarak, bu seferberlikke qatılmağa istegen gençlerge ne aytasız?
Cevap: Tilimiz bizim qalemiz ve eñ büyük kimlik mirasımızdır. Qırımtatar tilini yaşatmaq tek tilşinaslarnıñ degil, er bir qırımtatar genciniñ milliy borcudır. Telefonıñızğa programımıznı indiriñiz, künde on dakika ayırıñız ve kelecegimizni qurtarıñız.
