Kırım’ın Sesi Büyük Qırımtatar Şiveleri Sözlüğü

Unutulan Kelimeler ve Şive Farklılıkları: Çöl ve Yalıboyu Arasındaki Bağlar

HAZIRLAYAN: Muhammed Sarıkamış

Bizim zengin ve tılsımlı tilimiz Qırımtatarca, asırlar devamında farqlı medeniyetler ve coğrafiyalar ile beslenip, içindeki renkleri bugün de qorumaqta. Tilimizin eñ büyük zenginliklerinden biri, şüphesiz ki regional şivelerimizdir. Qırım Yarımadası’nın farqlı köşelerinde şekillengen bu şiveler, bazıda bir-birinden öyle uzaq kelimeler qullanır ki, bir çölli ile bir yalıboyulının laf etmesi eglenceli bir körüşmege aylanabilir. Bu yazımızda, bugün unutilmağa başlağan qadimiymiz kelimeleri ve Çöl şivesi ile Yalıboyu şivesi arasındaki o tatlı, külünçli farqlılıqlarnı ögrenecekmiz.

1. Coğrafiyanın Tilge Tesiri: Çöl ve Yalıboyu Şiveleri Nasıl Şekillendi?

Qırım’ın tabiatı, tilimizin şivelerine doğrudan tesir etkendir. Yarımadanın şimalinde, keniş topraqlarda yaşağan soydaşlarımız Qıpçaq til dairesine kireken Çöl şivesinen laf etkenler. Şimalniñ sert avası, keniş yaylaları tilni daha qatılı, sade ve quvetli yapqan. Ecdatlarımız mında malcılıq, ziraatçılıqnen oğraşqanları içün kelimeler de bu ayat tarzına köre şekillengen.

Cenubiy yalıda, yani Qara deñizniñ yımşaq yelleri altında, dağlarnıñ eteginde yaşağan yalıboylular ise Oğuz til dairesine yaqın bir şivenen laf etkenler. Osmanlı medeniyeti ve deñiz ticaretiniñ tesirinen bu şive daha yımşaq, nafile ve sazkâr bir avaza saip olğan. Kırım’ın Sesi gazetesiniñ til araştırmalarına köre, bu eki şiveniñ bir araya kelmesi, Qırımtatar edebiy tiliniñ eñ büyük temeli olaraq qabul etile.

Edebiy Til ve Regional Şiveler Arasındaki Denge

Bütün bu farqlılıqlarğa baqmadan, Ismail Bey Gasprinskiy’niñ “Tilde, fikirde, işte birlik” şiarı, bizim edebiy tilimizin yaratılmasında eñ müim qılavuz olğandır. Bugün mekteplerimizde ve neşriyatlarımızda qullanılğan edebiy Qırımtatarca, Orta yolaq (Bağçasaray ve etrafı) şivesine esaslana. Amma Çöl ve Yalıboyu şiveleriniñ içindeki o canlılıq, tilimizniñ esil tamırlarıdır.

2. Unutulan Kelimeler ve Günlük Ayattaki Eglenceli Farqlar

Şimdi keliñiz, bu eki şive arasındaki eñ eglenceli ve meraqlı kelime farqlarına birlikte baqayıq. Bazıda aynı şeyni añlatmaq içün qullanılğan kelimeler, insanı şaşırtacaq qadar farqlı olabiliyor.

• Ayvan ve At Kelimeleri: Çöl şivesinde qoranta ayvanları içün keniş bir kelime hazinesi bardır. Mesela, çölde atnıñ yaşlarına köre “Tay”, “Qunan”, “Dönen” kibi qadimiymiz kelimeler qullanıla. Yalıboyunda ise qısaca “At” ya da “Beygir” kelimesi tercih etilir.
• Azbar ve Bağçe: Bir çöllü eviniñ ögündeki o keniş yerge “Azbar” derken, bir yalıboylu aynı yer içün “Avlu” ya da “Bağçe” kelimesini qullanır.
• Suv Taşış: Qonqa ve Maşrapa: Çölde quduqtan suv çekmek içün “Qonqa” ya da “Kova” qullanılsa, yalıboyunda deñiz ve çeşme medeniyeti inkişaf etkenden sebep “Maşrapa” ve “Testi” kelimeleri ögge çıqa.

QIRIMTATAR ŞİVELERİNDEN ÖRNEKLER

Türkiye Türkçesi	Edebî (Orta Yolaq)	Çöl Şivesi	Yalıboyu Şivesi
Su	suv	suv	suv
Ev	ev	ev	ev
Kapı	qapı	qapı	qapı
Pencere	tereze	tereze	tereze
Çatı	dam	dam	dam
Ateş	ateş	ateş	ateş
Anne	ana	ana	ana
Baba	ata	ata	ata
Çocuk	bala	bala	bala
Kız	qız	qız	qız
Oğul	oğul	oğul	oğul
Kardeş	qardaş	qardaş	qardaş
El	qol	qol	qol
Ayak	ayaq	ayaq	ayaq
Göz	köz	köz	köz
Kulak	qulaq	qulaq	qulaq
Burun	burun	burun	burun
Dil	til	til	til
Baş	baş	baş	baş
Kalp	yürek	yürek	yürek
Gün	kün	kün	kün
Gece	kece	kece	kece
Sabah	sabah	sabah	sabah
Akşam	aqşam	aqşam	aqşam
Yaz	yaz	yaz	yaz
Kış	qış	qış	qış
İlkbahar	bahar	bahar	bahar
Sonbahar	güz	güz	güz
Deniz	deñiz	deñiz	deñiz
Dağ	dağ	dağ	dağ
Taş	taş	taş	taş
Toprak	topaq	topaq	topaq
Ağaç	ağaç	ağaç	ağaç
Yaprak	yapraq	yapraq	yapraq
Çiçek	çeçek	çeçek	çeçek
Ekmek	çörek	çörek	çörek
Et	et	et	et
Süt	süt	süt	süt
Yoğurt	qatıq	qatıq	qatıq
Tereyağı	sarı may	sarı may	sarı may
Tuz	tuz	tuz	tuz
Bal	bal	bal	bal
Elma	alma	alma	alma
Armut	armut	armut	armut
Üzüm	üzüm	üzüm	üzüm
At	at	at	at
Koyun	qoy	qoy	qoy
İnek	siyir	siyir	siyir
Tavuk	tavuq	tavuq	tavuq
Köpek	it	it	it

Türkiye Türkçesi	Edebî Kırım Tatarcası

Kedi

Mışıq

Köpek

İt

At

At

Koyun

Qoy

İnek

Sıyır

Anañnıñ ve Babanñıñ Hitap Şekilleri

Şive farqları eñ çoq aile içindeki hitaplarda özüni köstere. Çöl şivesinde babalarğa “Abay”, “Akay” ya da “Ata” dep hitap etilse, analarğa “Anay” ya da “Uma” denilir. Yalıboyunda ise qadimiymiz Osmanlı tesirinen babalarğa “Baba”, analarğa ise “Ana” ya da “Anne” hitabı qullanıla. Bu hitaplar, er eki tarafta da büyük bir sayğı ve sevgi ifadesidir.

3. Quşlar ve Tecelli Etken Manalar: Kelteke mi, Misir Tavuğu mı?

Bir kün bir çöllü ile bir yalıboylu pazarğa barğanlar. Çöllü soydaşımız qonşusına baqıp: “Mına bu keltekeni alayıq, eti pek lezzetli olur,” degen. Yalıboylu ise şaşıp qalğan: “Ne keltekesi yor, bu degeniñ misir tavuğu degil mi?” degen. Eki soydaşımız uzaq vaqıt añlaşamamışlar, soñunda añlaşılğan ki, er ikisi de aynı quşnı, yani hindini añlata ekenler.

Bu kibi eglenceli vaqialar, keçmişte Qırım pazarında sıq-sıq yaşana edi. Çöl insanı tabiatqa daha yaqın olğanı içün ayvanlarğa özgün sesler ve areketlerine köre adlar bergen. Yalıboyu insanı ise daha ziyade Akdeñiz ve İstanbul ticaret yollarından kelgen adlandırmalarnı qabul etken.

4. Tilimizni Unutmayıp Qorumaq İçün Ne Yapmalı?

Bugün global dünya medeniyeti ve asimilâsyon siyasetleri neticesinde bir çoq kelimemiz unutilmaq havfı altındadır. Ukrayna İlimler Akademiyası ve qırımtatar tilşinasları tarafından yapılğan araştırmalar, genç nesilniñ şive zenginliklerini coqlatqanını köstere. Tilni qorumaq içün şu adımlarnı atmaq kerek:

1. Ailenizde Şivelerni Canlı Tutuñ: Kartbaba ve qartanalarıñıznen laf etkende olarnıñ özgün kelimelerini qullanıñ ve qayıt etiñ.
2. Müşterek Lügâtlar Yaratuñ: Çöl ve Yalıboyu kelimelerini bir araya ketirgen dijital lügâtlar azırlanmalı.
3. Mizah ve Eglence İçerikleri Üretiñ: Gençlerniñ tilge avesligini arttırmaq içün sosyal media vasıtasıyla eglenceli videolar azırlanmalı.

Qırımtatar tili, regional şivelerinen birlikte bir bütündür. Çölniñ sertligi de, Yalıboyunıñ yımşaqlığı da bizim canımız, bizim medeniyetimizdir.

---