Qınalı de parmaqlarıñ, canım

Qınalı de parmaqlarıñ, canım – Qırım halq türküsi

Qınalı de parmaqlarıñ, canım: Kırım halq yırlarınıñ sırlı dünyası

Kırım Tatar halq qusuratınıñ eñ güzel ve emiyetli örneklerinden biri olğan “Qınalı de parmaqlarıñ, canım” yırı, bugün de medeniy mirasımıznıñ eñ parlaq incilerinden biri olaraq yaşamağa devam ete. Bu keneşli yır, tek bir maqam degil, aynı zamanda keniş bir tarihni, sevgi ve hasret duygularını içinde barındıra.

Halq türküleri, milletimizniñ keçmişini, adetlerini ve yaşayış tarzını nesilden nesilge keçürgen eñ sadıq vasıtalardır. Saz ve söz uyduruv sanetiniñ eñ quvetli misallerinden olğan bu türkü, añlatqan teren manaları ve qelplere toxunğan ezgisiyle er bir Kırım Tatarnıñ medeniy kimligini quvetlendire. Muzıkaşinaslar ve medeniyetçiler, böyle eñaneviy eserlerniñ yaşatılması ve genç nesillerge ögretilmesi Kırım Tatar tiliniñ ve medeniyetiniñ saqlanması içün hayatiy bir emiyetke malik olğanını qayd eteler.

“Qınalı de parmaqlarıñ, canım” yırınıñ tarihiy ve medeniy tamırları

Kırım Tatar halq qusuratınıñ eñ duygulu eserlerinden biri olğan bu yır, özünde tek bir sevgi ikâyesini degil, aynı zamanda Kırım Tatar qadınlarınıñ keneşli adetlerini ve estetik añlayışını barındıra. Yırnıñ adında keçken “qına” (kına) unsuru, ecdatları mıznıñ şenlik, toy ve mübarek künlerde qullanğan eñ emiyetli medeniy sembollerinden biridir.

Muzıkaşinaslarnıñ araştırmalarına köre, bu türkü Kırım nıñ yalıboyu ve çöl bölgesi muzıka medeniyetiniñ kesişken noqtasında doğğan bir eserdir. Yırnıñ keneşli yapısı, diñleyiciyi em bir sevda ikâyesine alıp kete em de keçmiş zamanlarnıñ eñaneviy yaşam tarzını köz ögüne sere.

Yırnıñ medeniy emiyeti ve saqlanması

• Til zenginligi: Türküniñ metninde qullanılğan Kırım Tatarca kelimeler, tilniñ saf ve zengin yapısını saqlap qalğan eñ eyi misallerdendir.
• Muzıka folklorı: Eser, makam yapısı baqımından Kırım Tatar halq muzıkasınıñ eñ ince duygu dalğalarını aksettire.
• Nesiller arası bağ: Bu yır, balalardan qartlarğa qadar er kes tarafından añlaşılğan ve icra etilgen bir medeniy köpür vazifesini köre.

Kırım Tatar halq yırlarını, hususan “Qınalı de parmaqlarıñ, canım” (ya da bazı menbalarda keçken adıyla “Kınalı parmak, cez tırnak”) kibi mübarek eserlerni eñ güzel şekilde icra etken ve medeniy mirasımıznı saqlap qalğan meşur Kırım Tatar sanatçılarınıñ cedveli aşağıda ketirilgen:

Kırım Tatar saasındaki meşur sanatçılarnıñ ömür ikâyeleri

Sabriye Erecepova (1912 – 1977)

Kırım’ın Bahçesaray şeerinde doğdı. Genç yaşta muzıka talimi aldı ve Kırım Devlet Teatrosı’nda çalışıp başlardı. Özgün ve quvetli sesiyle qısa zamanda bütün Kırım’da tanıldı. 18 Mayıs 1944 Sürgünligi esnasında o da Orta Asya’ya süyreklendi. Sürgünlikniñ zor şaraitlerinde bile Kırım Tatar halq yırlarını icra etmekten vazgeçmedi ve Özbekistan’da Kırım Tatar Devlet Ansambli “Haytarma”’nın temelini quran eñ emiyetli sanatkârlardan biri oldı. Ömrüniñ soñuna qadar tilimizni ve türkülerimizni yaşattı.

Rüstem Memed

Kırım Tatar halq muzıkasını dünya sahnelerine taşıyan ve özüne has icrasıyla qelplere toxunğan eñ sayğı değer usta sanatçılarımızdandır. Sürgünlik yıllarında doğğan ve ösken nesilden olıp, Vatanğa qaytış mücadelesine sesiyle destek berdi. Halq yırlarının eñaneviy yapısını qorumaq içün er vaqıt büyük emek feda etti. Romanya Dobruca Kırım Göçmenleri Kültür ve Dayanışma Derneği kibi sivil toplulıqlarnıñ faaliyetlerinde, şef Gülizar Bekirova ile beraber konserler berip, Eskişehir kibi medeniy merkezlerde Kırım yırlarını diñleyicilerle buluştırdı.

Gülizar Bekirova

Kırım’ın Onursal Sanatçısı unvanına malik, milliy muzıkamıznın eñ parlaq yıldızlarındandır. Muzıka icracılığı yanında koro şefliği yönelişiyle de medeniyetimizge eñ büyük hızmetlerni qazandırdı. Genç istidatlarnı yetiştirdi, aketip keneşli yırları kene de neşir etti. 2013 yılında Kırım Akademik Ukrayna Müzik ve Drama Tiyatrosı’nda büyük bir jübile konseri berdi. Bugün de Romanya ve Türkiye’deki Kırım dernekleriyle sıqı işbirligi yapıp, eñaneviy korolarnı idare eterek yırlarımızı dünyaca tanıtmağa devam ete.

Afize Kassara

Zemaneviy Kırım Tatar halk müziğinin ve ilahilerinin en sevilen seslerindendir. Hem sahnelerde hem de radyo ve televizyon programlarında Kırım Tatar kültürünü başarıyla temsil etmektedir. TRT Türkü Radyosu’nun “Hasret Kalmış Türküler” programı kibi platformlarda Kırım Tatar halk yırlarını geniş kitlelere ulaştırdı. Ankara Hamamönü’ndeki Tarihi Kabakçı Konağı’nda gerçekleştirdiği “Kırım Tatar İlahileri ve Müzik Akşamı” programlarıyla milliy ve maneviy mirasımızın unutilmamasını sağladı.

Asiye Saale

Kırım Tatar halk müziğinin asil çizgilerini ve ince duygularını quvetli sesiyle aksettiren emiyetli bir sanatkârdır. Geleneksel melodilerin saf yapısını bozmadan, ecdatlarımızdan qalan ses mirasımızı modern dünyaya duyurmak için çalışmalar yapmıştır. Katıldığı festivallerde ve kültürel etkinliklerde Kırım Tatar medeniy kimliğini er zaman ön planda tutmıştır.