Vatan Boşaldı, Medeniyet Öksüz Qaldı

XIX. Asır Hicreti ve Qırımtatar Muhaceret Edebiyatı: Vatandan Uzaqta Parlağan Yıldızlar

“Kırım’ın Sesi Gazetesi’nin Saygıdeğer Okurları;

Hanlığımızın acı kaybından sonra, 19. yüzyılda Ak Topraklar’a doğru dalga dalga yayılan büyük göçler, sadece coğrafi bir ayrılık değil; dilimizin, edebiyatımızın ve kültürümüzün de en büyük hicretiydi. Fakat Kırım Tatar ruhu, vatanından koparılsa da dilini toprağa gömmedi; Dobruca’da, Anadolu’da ve Rumeli’nde şiirle, fikirle, gözyaşıyla yeniden filizlendirdi.

Bugün sizler için, Hanlık sonrası edebiyatımızın bu en hüzünlü fakat en asil dönemi olan ‘Muhaceret Edebiyatı’nı ve dilimizi yaşatan ulu şairlerimizi edebi Kırım Tatarca üslubuyla sayfalarımıza taşıyoruz. Unutulan her kelime kaybedilmiş bir vatan parçasıdır; dilimize ve hafızamıza sahip çıkma gayretimize ortak olmanız dileğiyle… Keyifli okumalar dileriz.“

AQMESCİT – Kırım’ın Sesi Haber Merkezi

Hanlıq Soñrası Qırımtatar Cemiyeti: Milletniñ Ağır Sınavı ve Yaşav Küreşi

1783 senesinde Qırım Hanlığınıñ soñuna kelüvi, Qırımtatar halqınıñ tarihında eñ büyük dönüm noqtalarından biri oldı. Asırlar devamında öz devletçilik ananeleri, medreseleri, edebiyatı ve zengin medeniy mirası ile yaşay kelgen Qırım, yañı bir ağır devirge kirdi.

Hanlıq devrinden soñ Qırımtatar cemiyeti büyük siyasiy, içtimaiy ve medeniy deñişmelernen qarşılaştı. Topraq meselesi, köç dalğaları ve cemiyet yapısınıñ bozuluvı halqnıñ yaşayışına teren izler qaldırdı.

Amma Qırımtatar halqı öz milliy kimligini, tilini ve imanını saqlap qalmaq içün küreşmekten vazgeçmedi. Aile, cami, medrese ve milliy terbiyeler sayesinde asırlıq miras kelecek nesillerge yetkerildi.

XIX asırda maarif ve fikir dünyasında yañı bir uyanış başladı. Qırımtatar ziyalıları halqnıñ bilimine, tiline ve medeniyetine saip çıqtılar. Bu milliy oyanışnıñ eñ büyük isimlerinden biri İsmail Bey Gaspıralı oldı. Onıñ “Dilde, fikirde, işte birlik” ülküsi bütün Türk dünyasına yol kösterdi.

Hanlıq soñrası devir yalnız qayğı ve yoqotuv devri degil; aynı zamanda Qırımtatar ruhınıñ, sabrınıñ ve yaşamaq iradesiniñ isbatı oldı.

Bugün Qırımtatar milleti öz tarihiy hatırasını, ana tilini ve medeniy mirasını yaşataraq kelecek nesillerge emanet etmek yolunda devam ete.

Muhaceret Edebiyatı: Qırımtatar Halqınıñ Yürek Sesi

Muhaceret edebiyatınıñ eñ ilki ve eñ tesirli qısmı, adsız halq şairleriniñ yüreginden tökülgen yırlar, ağıtlar ve destanlar oldı. Sürgün yollarında, ayrılıq acısında ve vatan hasretinde halq öz duyğularını ana tiliniñ nağmeleri içinde yaşattı.

Qırımtatar halqı közyaşını, ümidini ve unutulmağan Qırım sevgisini bu beyitlerge sığdırdı:

“Qırımdan çıqqan arabalar,
Lâleli de sümbülli bağçalar,
Bizden de selâm aytıñız,
Vatan qadrini bilmegen qardaşlarğa…”

Bu satırlar yalnız bir yır degil; toprağından ayırılğan bir milletniñ hatırası, avazı ve tarih boyunca devam etken yaşav küreşiniñ belgisi oldı.

Muhaceret edebiyatı bugün de Qırımtatar kimligini, tilini ve milliy hafızasını kelecek nesillerge taşığan maneviy bir köprü olaraq yaşay.

Keçmişini unutmağan millet kelecegini qurmağa devam eter.

1783 işgalinden soñra Rusiye Çarlığınıñ basqı, topraqsızlaştırma ve Ruslaştırma siyaseti, XIX. asırda Qırımtatar halqını kütleviy şekilde vatanından ayırmağa mecbur etti. Özellikle 1812 Bükreş Antlaşması, 1828-29 Rus-Osmanlı cenki ve eñ acınıqlısı 1853-1856 Qırım Cenkinden soñra yüz biñlernen soydaşımız “Aq Topraqlarğa” (Osmanlı Devleti ve Dobruca) göç etti. Bu büyük hicret, tek bir demografik deñişme degil, Qırımtatar medeniyeti, tili ve edebiyatı içün de telâfisi imkânsız bir cutsızlıq oldı. Lâkin bu büyük acı, Vatandan uzaq topraqlarda muhteşem bir “Muhaceret Edebiyatı” doğurdı.

Vatan Boşaldı, Medeniyet Öksüz Qaldı

XIX. asırnıñ ortalarında Qırım yarımadasındaki köylerniñ ve şeerlerniñ ealisi butunley deñişti. Medreseler, kütüphaneler ve hanlıq devrinden qalğan ilim ocaqları hamisiz qaldı. O devirniñ aydınları, ulemaları ve şairleri kütleviy göç dalgalarınen beraber Osmanlı topraqlarına ketmek mecburiyetinde qaldı. Bu vaqia, edebiy tilniñ Vatanda inkişaf etmesini uzun müddet toqtattı. Ancak hicret etken aydınlar, ana tilini ve Vatan aşkını gittikleri topraklarda divan şiirinden modern şiirge qadar ketken keniş bir yelpazede yaşattılar.

Halk Edebiyatında Göç Acısı: Muhaceret Yırları

Muhaceret edebiyatınıñ eñ ilki ve eñ tesirli qısmı, adsız halq şairleriniñ tilinden tökülgen yırlar ve destanlar oldı. Halq, öz tilini ve acısını bu beyitlerge sığdırdı:

“Qırımdan çıqqan arabalar, Lâleli de sümbülli bahçeler,
Bizden de selâm aytıñız, Vatan qadrini bilmegen qardaşlarğa…”

Bu cıyınlar ve yırlar, edebiy tilniñ şive seviyesinde de olsa unutilmamasını ve nesilden nesilge keçmesini temin etken eñ muim köprü oldı.

Muhaceret Edebiyatınıñ Adları Altın Harflernen Yazılğan Şairleri

Vatandan uzaqta, Dobruca ve Anadolu sahasında Qırımtatar ruhunu edebiy eserlerinen yaşatqan eñ muim şairlerimiz ve ediblerimiz şulardır:

Abdurahman Şeref Gözaydın: Muhacerette doğğan ve Qırımtatar tarihı ile edebiyatı üzerine qıymetli ilmiy ve edebiy eserler baqışlağan, til sahasında büyük hızmetler etken mütefekkirlerimizdendir.

Mehmet Niyazi (1878 – 1931): Dobruca muhaceret edebiyatınıñ eñ büyük ve ulu şairidir. “Qırım”, “Kene Qırım”, “Milli Marş” kibi şiirlerinen hicretteki Tatarlarnıñ yüregine Vatan ateşini yaqqan şahsiyettir. Eserlerinde Qırımtatar edebiy tilini eñ güzel ve tesirli şekilde qullanmıştır.

Müstecib Ülküsal (1899 – 1996): Dobrucada “Emel” dergisini çıqararaq muhaceret edebiyatını teşkilâtlı bir devirge taşıdı. Yazğan şiirleri ve maqalelerinen Muhaceret edebiyatınıñ fikir ve edebiyat sütünlerinden biri oldı.

Amdi Giraybay (1901 – 1930): Yaşlığını muhaceret fikirlerinen ve Qırımnıñ azatlığı hayallerinen keçirgen, şiirlerinde yüksek bir edebiy tıl ve milliy duygu barındırğan şairimiz, vatanperverlik edebiyatınıñ eñ parlaq timsalidir.

“Tercüman”ğa Ketken Yol ve Edebiy Birlik

XIX. asırnıñ hicret yılları, Qırımtatar edebiy tiliniñ eñ ağır imtihanı olsa da, muhacerette filizlenen bu edebiyat sönmedi. Bu büyük acılardan doğğan ulu mütefekkirimiz İsmail Bey Gaspıralı, 1883 senesinde em Vatandaki em de muhaceretteki bütün Tatarlarnı kene bir edebiy tilde birleştirecek olan “Tercüman” gazetesiniñ temellerini attı. Bugün Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, Vatanda ve hicrette yazılğan her bir edebiy satırnıñ, milliy hafızamız nıñ sönmez birer çırağı olğanını unutturmaycaqmız!

Vatandan Medeniy Hicret: Hanlığımıznıñ acı cutsızlığından soñra XIX. asırda Aq Topraqlarğa yapılğan kütleviy göçler, tek bir coğrafiy ayrılıq degil, Qırımtatar tiliniñ ve edebiyatınıñ da eñ büyük hicreti oldı.

Kelimelernen Canlanğan Direniş: Qırımtatar ruhu vatanından qoparılsa da tilini topraqqa kömmedi; Dobruca, Anadolu ve Rumelide şiirnen, fikirnen ve közyaşınen “Muhaceret Edebiyatı” olaraq kene filizlendirdi.

Mirasımızğa Saip Çıqamız: Unutilğan her bir kelimeniniñ ğayıp etilgen bir vatan parçası olğanını bilerek, tilimizi yaşatqan ulu şairlerimizniñ bu asil mücadelesini edebiy Qırımtatarca üslûbınen saifelerimizge taşıymız.