Hüseyin Cavid

Hüseyin Cavid niyə bugün de aktualdır?

Həcər Atakişiyeva

“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas tənqidçi

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Hüseyn Cavid təkcə öz dövrünün deyil, bütün zamanların sənətkarıdır. Onun əsərləri yazıldığı dövrdən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, bu gün də oxunur, araşdırılır və düşündürür. Bunun əsas səbəbi H.Cavidin əsərlərində qaldırdığı problemlərin zamandan və məkandan asılı olmadan insanlığın taleyi ilə bağlı olmasıdır. Hüseyn Cavid yaradıcılığının mərkəzində insan dayanır. O, insanın daxili aləmini, mənəvi seçimlərini, xeyirlə şər arasındakı mübarizəni böyük ustalıqla təsvir etmişdir. Müasir dünyada da insanlar eyni mənəvi məsələlərlə üzləşirlər. Buna görə də Cavidin qəhrəmanları və onların yaşadıqları hadisələr bugünkü oxucuya yad görünmür. Bəzi sənətkarlar yalnız yaşadıqları dövrün deyil, bütün zamanların söz adamları olurlar.

Onların yaratdıqları əsərlər müəyyən bir tarixi mərhələnin sərhədlərini aşaraq əsrlər boyu insanların düşüncəsinə təsir göstərir, yeni nəsillər üçün mənəvi yol xəritəsinə çevrilir. Azərbaycan ədəbiyyatında belə qüdrətli şəxsiyyətlərdən biri də Hüseyn Caviddir. O, təkcə böyük dramaturq və şair deyil, həm də insanlığın taleyi, azadlıq, ədalət və mənəvi kamillik haqqında düşünən mütəfəkkir idi. XX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmasına baxmayaraq, Hüseyn Cavidin qələmə aldığı problemlər bu gün də aktuallığını itirməmişdir. Dünyanın müxtəlif yerlərində baş verən müharibələr, insanların hakimiyyət və sərvət uğrunda apardıqları mübarizələr, cəmiyyətlərdə yaşanan mənəvi böhranlar, insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qalması kimi məsələlər

Cavid yaradıcılığının əsas mövzularını təşkil edir. Bu səbəbdən onun əsərlərini

oxuyan müasir insan tez-tez öz dövrünün hadisələri ilə qarşılaşdığını hiss edir.

Hüseyn Cavid insanı bütün yaradıcılığının mərkəzinə qoymuşdu. O, insanın mənəvi

gücünə, düşüncə azadlığına və kamilləşmək qabiliyyətinə inanırdı. Yazıçının

qəhrəmanları sadəcə bədii obrazlar deyil, insan ruhunun müxtəlif tərəflərini əks

etdirən canlı xarakterlərdir. Onların keçirdikləri daxili mübarizə, qarşılaşdıqları çətin

seçimlər və mənəvi sınaqlar bu gün də hər bir oxucu üçün tanış görünür. Çünki

zaman dəyişsə də, insanın qarşılaşdığı əsas suallar dəyişmir. Müasir dövrdə

texnologiya sürətlə inkişaf edir, həyat tərzi dəyişir, informasiya axını getdikcə artır.

Lakin bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, insanlıq yenə də sülh, ədalət, azadlıq və

mənəviyyat kimi əbədi dəyərlərə ehtiyac duyur. Hüseyn Cavidin əsərləri məhz bu

dəyərləri qorumağın vacibliyini xatırladır. Onun yaradıcılığı bizə göstərir ki, insanı

yüksəldən də, uçuruma aparan da onun öz seçimləridir. Bu gün Hüseyn Cavid

haqqında danışmaq yalnız böyük bir ədibin xatirəsini yad etmək demək deyil. Bu,

həm də müasir dünyanın problemlərinə klassik ədəbiyyatın işığında baxmaq,

keçmişdən gələn hikmətin bugünkü insan üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu

anlamaq deməkdir. Məhz buna görə Hüseyn Cavidin əsərləri hər yeni nəsil tərəfindən

maraqla oxunur və onun irsi Azərbaycan ədəbiyyatının ən qiymətli mənəvi

sərvətlərindən biri kimi yaşayır. Yazıçının ən məşhur əsərlərindən biri olan "İblis"

faciəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Əsərdə müharibələrin, zorakılığın və insan tamahının

doğurduğu faciələr göstərilir. Təəssüf ki, XXI əsrdə də dünyanın müxtəlif

bölgələrində müharibələr davam edir, günahsız insanlar əziyyət çəkirlər. Bu

baxımdan "İblis" yalnız bir ədəbi əsər deyil, həm də insanlığa ünvanlanmış ciddi

xəbərdarlıqdır. Hüseyn Cavidin aktuallığını təmin edən əsas amillərdən biri onun

yaratdığı əsərlərin dərin fəlsəfi məzmunudur. Yazıçının kimi əsərlərində

insanın mənəvi dünyası, azadlıq arzusu, ədalət axtarışı və xeyirlə şərin mübarizəsi əks

olunmuşdur. Xüsusilə "İblis" faciəsində müharibələrin və insan tamahının doğurduğu

fəlakətlər göstərilir. "Şeyx Sənan" əsərində dini və milli ayrı-seçkiliyin fövqündə

duran insan sevgisi tərənnüm olunur. "Peyğəmbər" əsərində isə mənəvi kamillik və

həqiqət uğrunda mübarizə ideyaları ön plana çəkilir. Bu əsərlərdə qaldırılan

problemlər bu gün də cəmiyyət üçün əhəmiyyətini qoruduğundan Hüseyn Cavid

müasir oxucuya yaxın olaraq qalır. Hüseyn Cavid həm də azad düşüncənin tərəfdarı

idi. O, insanın mənəvi və fikri azadlığını yüksək qiymətləndirirdi. Müasir cəmiyyətin

inkişafı üçün də sərbəst düşüncə, elmə və həqiqətə bağlılıq vacib amillərdir. Cavidin

əsərləri oxucunu hazır fikirləri qəbul etməyə deyil, düşünməyə və həqiqəti axtarmağa

çağırır. Cavid yaradıcılığında humanizm xüsusi yer tutur. O, insanları dilinə, dininə

və mənsubiyyətinə görə deyil, insan olduqları üçün dəyərləndirirdi. Bu fikir

qloballaşan dünyada daha böyük əhəmiyyət qazanır. Müxtəlif mədəniyyətlərin və

xalqların birgə yaşadığı müasir dövrdə qarşılıqlı hörmət və tolerantlıq cəmiyyətlərin

inkişafının əsas şərtlərindən biridir. Hüseyn Cavidin həyat yolu da gənc nəsil üçün

örnəkdir. O, çətinliklər və təqiblərlə üzləşsə də, öz əqidəsindən dönməmiş, sənətinə

və ideallarına sadiq qalmışdır. Bu xüsusiyyətlər bu gün də gənclərə iradə, prinsipiallıq

və mənəvi möhkəmlik nümunəsi göstərir. Hüseyn Cavid bu gün də aktualdır, çünki

onun əsərlərində insanlığın dəyişməyən problemləri əks olunur. Müharibə və sülh,

azadlıq və əsarət, xeyir və şər, humanizm və ədalət kimi mövzular bu gün də dünya

gündəmindədir. Cavidin yaradıcılığı bizə yalnız keçmişi öyrətmir, həm də gələcəyi

daha düzgün qurmaq üçün düşünmək imkanı verir. Məhz buna görə Hüseyn Cavidin

əsərləri hər yeni nəsil tərəfindən yenidən kəşf olunur və öz dəyərini qoruyub saxlayır.

Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının yalnız böyük nümayəndəsi deyil, həm də

bəşəri idealları öz yaradıcılığında əks etdirən qüdrətli mütəfəkkirdir. Onun əsərlərinin

dəyəri müəyyən bir dövr və ya cəmiyyətlə məhdudlaşmır. H.Cavid insanın mənəvi

dünyasına, vicdanına, azadlıq istəyinə və həqiqət axtarışına müraciət etdiyi üçün

onun yaratdığı obrazlar və irəli sürdüyü fikirlər zaman keçdikcə köhnəlmir. Əksinə,

hər yeni dövr bu əsərlərin məzmununa yeni çalarlar qazandırır və onların aktuallığını

daha da artırır. Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələrin davam etməsi,

insanların hakimiyyət, sərvət və şəxsi maraqlar uğrunda bir-birinə qarşı çıxması

Hüseyn Cavidin xüsusilə "İblis" əsərində səsləndirdiyi fikirlərin nə qədər doğru və

uzaqgörən olduğunu göstərir. Yazıçı insanları düşündürməyə, mənəvi dəyərləri hər

şeydən üstün tutmağa çağırırdı. O, insanlığın xilası üçün gücün deyil, ağlın,

mərhəmətin və ədalətin vacib olduğunu vurğulayırdı. Bu ideyalar isə bu gün də öz

əhəmiyyətini itirməmişdir. Hüseyn Cavidin əsərlərində tərənnüm olunan azadlıq

ideyası da müasir insan üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, azadlığı yalnız siyasi

məna ilə deyil, insanın düşüncə və mənəviyyat azadlığı kimi dəyərləndirirdi.

H.Cavidə görə, insan ilk növbədə öz qorxularından, cəhalətindən və mənəvi

əsarətindən qurtulmalıdır. Məhz buna görə onun qəhrəmanları daim həqiqət

axtarışında olur, çətin seçimlər qarşısında qalır və mənəvi kamilliyə doğru irəliləməyə

çalışırlar. Bu xüsusiyyətlər müasir gənclər üçün də mühüm həyat dərsidir. Yazıçının

yaradıcılığı bizə onu da öyrədir ki, insanı böyük edən yalnız biliyi və ya gücü deyil,

onun mənəvi keyfiyyətləridir. Hüseyn Cavid öz əsərlərində sevgi, mərhəmət, sədaqət,

humanizm və ədalət kimi dəyərləri ön plana çəkərək cəmiyyətin sağlam inkişafının

mənəvi əsaslar üzərində qurulmalı olduğunu göstərmişdir. Bu baxımdan onun əsərləri

yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi tərbiyə məktəbidir. Bu gün Hüseyn Cavid

irsinin öyrənilməsi və təbliği xüsusilə vacibdir. Çünki qloballaşan dünyada milli-

mənəvi dəyərlərin qorunması, gənclərin sağlam dünyagörüşü ilə formalaşması və

cəmiyyətin mənəvi inkişafı üçün belə sənətkarların yaradıcılığına böyük ehtiyac

vardır. H.Cavidin əsərləri insanı düşünməyə, öz vicdanı ilə üzləşməyə və həyatın

mənası haqqında suallar verməyə sövq edir. Məhz bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını

ölməz edir. Hüseyn Cavid fiziki olaraq bu dünyadan ayrılsa da, onun ideyaları,

əsərləri və sənət fəlsəfəsi yaşayır. Hər dəfə və digər əsərləri oxuduqda, biz təkcə böyük bir yazıçının

yaradıcılığı ilə tanış olmuruq; həm də insanlıq haqqında dərin həqiqətlərlə

qarşılaşırıq. Buna görə də Hüseyn Cavid bu gün də aktualdır, sabah da aktual olacaq.

Çünki onun yaradıcılığı insanın və bəşəriyyətin əbədi problemlərinə işıq tutan mənəvi xəzinədir.