Tarihiy Milliy Uyanış Sanası: Millet Gazetası ve Tuttuğımız Yol
AQMESCİT 1917 senesi iyün 27 künü, Qırım aydınlarından Hasan Sabri Ayvazov’nıñ muarrirliğinde Aqmescitte “Millet” gazetasınıñ 1-inci sayısı dunya yüzü kördi. Gazetanıñ ilk sayısında başyazı olaraq basılğan ve milliy areketniñ maqsadını belgilegen “Tuttuğımız yol” maqalesi, bugün de qırımtatar tili, medeniyeti ve siyasiy fikiriyatı içün bir temel taşı vazifesini körmektedirlar.
Tevfik Fikretniñ “Millet yolu, haq yoludır tuttuğımız yol!..” şiarınen neşir etilgen bu tarihiy beyanname, Kırım Tatar Millî Kurultayı arfesinde xalqımıznıñ içtimaiy ve medeniy ğayelerini eñ güzel şekilde akis ettire. Bu qıymetli eser, meşur Millet Cevherleri antologiyası vastasınen yañı nesillerge irişken eñ müim edebiy-publitsistik vesiqalardan biridir.
Tuttuğımız yol Maqalesinden Orijinal Parça
(Millet, 1917. – №1. – iyün 27)
“Bugün, Qırım yarımadasınıñ siyasiy merkezi olan Aqmescitte “Millet” namıyle açmaya muvaffaq olduğımız bayrağın üzerinde mühterem şair Fikretin şu sözleri yazılmıştır: “Millet yolu, haq yoludır tuttuğımız yol!..”
Hasan Sabri Ayvazov Kimdir? (Tercime-i Ali)
Hasan Sabri Ayvazov (1878–1938), Qırım Tatar milliy uyanış devriniñ eñ parlaq siyaset, medeniyet ve matbuat erbaplarından biridir. 1878 senesi Alupkada fıqare bir köylü qorantasında doğdı. İlk tasilini Qırımda alğan soñ, İstanbulğa barıp Pedagogika İnstitutında oqudı (1892–1896).
Edebi ve Siyasi Areketi: Genç yaşından itibaren İsmail Bey Gaspıralı’nıñ Ceditçilik mektebinde yetişti. Tercüman, Vatan Hadimi, Hayat, ve Füyûzat, kibi gazetalarda milliy uyanış, til birliği ve tasil islahatı aqqında yüzlerce maqale yazdı.
Devlet Erbabı: 1917 senesi Kırım Tatar Millî Kurultayı açılğanda meclis reisligine (başkanlığına) saylandı. Kırım Demokratik Cumhuriyeti ilân etilgende cumhuriyetniñ İstanbul elçisi vazifesini yaptı.
Faciialı Ölümü: Sovyet rejimi devrinde de ilmiy işlerinen oğraştı, Kırım Devlet Universiteti ve Pedagogika İnstitutında dersler berdi. Lâkin 1937 senesi Stalin rejiminiñ repressiyalarına oğradı. 1938 senesi aprel 17-de “aksil-inqılâbiy faaliyet” ve “casuslık” yalanınen qabaatlanıp, Aqmescitte qurşunğa dizildi.
Millet Gazetasınıñ Kırım Tatar Matbuatındaki Emiyeti
1917 senesi iyün 27-de Aqmescitte neşir etilmege başlağan “Millet” gazetası, Kırım Tatar matbuat tarihında tek bir haber vastası degil, milliy uyanışnıñ idoriy ve siyasiy merkezi edi.
Milliy Fikir Merkezligi: Gaspıralı’nıñ “Tercüman” gazetasından soñ, 1917 inqılâbı künlerinde Kırım Tatarlarınıñ siyasiy iradesini, muhtariyet ve istiklâl ğayelerini dünyağa duyurğan eñ quvetli ses oldı.
Kurultaynıñ Sesi: Gazeta, 1917 aralığında toplanacaq Kırım Tatar Millî Kurultayı’nın fikir altyapısını azırladı. Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet kibi milliy liderlerniñ maqaleleri ve beyannameleri kütlelerge bu gazeta vastasınen yetiştirildi.
Edebiy ve Til İnkişafı: Edebiy qırımtatar tiliniñ publitsistik usulını şekillendirdi. Gazetada basılğan yazılar bugün Dr. Tahir Nureddinoğlu Kerim kibi alimler tarafından derlenerek Millet Cevherleri Antologiyası adınen kitaplaştırıla bilindi ve o devirniñ til zenginliğini muafaza etti.
