Dövlətçilik və ədəbiyyat: Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti

“Dövlətçilik və ədəbiyyat: Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti”

Həcər Atakişiyeva
Yazarlar jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas tənqidçi
Heydər Əliyev adı Azərbaycan tarixində yalnız siyasi lider kimi deyil, həm də
milli-mədəni inkişafın strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən dövlət xadimi kimi
xüsusi yer tutur. Onun fəaliyyəti dövründə dövlətçilik anlayışı yalnız idarəçilik
sistemi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda milli kimliyin, dilin və ədəbiyyatın
qorunması və inkişafı ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu baxımdan ədəbiyyat, Heydər Əliyev
siyasətində ideoloji və mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış etmişdir. Ədəbiyyat hər bir
xalqın tarixi yaddaşı, mənəvi dəyərlər toplusu və milli kimliyinin ifadə vasitəsidir.
Heydər Əliyev bu həqiqəti dərindən anlayaraq ədəbiyyata yalnız mədəni sahə kimi
deyil, dövlətçilik strategiyasının mühüm komponenti kimi yanaşmışdır. Onun
rəhbərliyi dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına göstərilən diqqət, əslində milli
ideologiyanın formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi məqsədinə xidmət edirdi.
Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi liderlik çərçivəsində dəyərləndirmək onun
çoxşaxəli fəaliyyətini tam əhatə etmir. Çünki onun dövlətçilik konsepsiyası təkcə
siyasi və iqtisadi institutların qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda milli-mədəni
dəyərlərin qorunması və inkişafını da özündə ehtiva edir. Bu kontekstdə ədəbiyyat
xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat bir xalqın yaddaşı, ruhu və kimliyinin ifadəsi kimi
dövlətçilik ideologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir. Məhz bu baxımdan
Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına münasibət, əslində, milli dövlət
quruculuğunun dərin qatlarını anlamağa imkan verən mühüm bir istiqamət kimi çıxış
edir. Tarix boyu ədəbiyyat və dövlətçilik anlayışları arasında sıx və qarşılıqlı təsir
mövcud olmuşdur. Dövlətlər yalnız siyasi sərhədlərlə deyil, həm də mədəni
sərhədlərlə möhkəmlənir. Bu mədəni sərhədlərin formalaşmasında isə ədəbiyyat əsas
rol oynayır. Azərbaycan kimi zəngin ədəbi ənənələrə malik bir ölkədə bu məsələ daha
da aktualdır. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi klassiklərin yaratdığı
möhtəşəm ədəbi irs əsrlər boyu xalqın milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol
oynamışdır. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə yalnız fərdi
təşəbbüslərlə deyil, həm də dövlət səviyyəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət
tələb edir.
Məhz bu nöqtədə Heydər Əliyevin mədəniyyət və ədəbiyyata yanaşması xüsusi
diqqət çəkir. Onun rəhbərliyi dövründə ədəbiyyat sadəcə estetik zövqün ifadəsi kimi
deyil, milli ideologiyanın formalaşdırılmasında, vətənpərvərlik hisslərinin
gücləndirilməsində və ictimai şüurun istiqamətləndirilməsində mühüm vasitə kimi
dəyərləndirilmişdir. Bu yanaşma, xüsusilə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra
daha aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Çünki müstəqil dövlət quruculuğu prosesi
yalnız siyasi institutların yaradılması ilə deyil, həm də milli özünüdərkin
möhkəmləndirilməsi ilə paralel getməlidir və bu prosesdə ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir.
Heydər Əliyev dövründə ədəbi mühitin formalaşması, yazıçı və şairlərin fəaliyyətinə
yaradılan şərait, klassik irsin təbliği və müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən
dəstək, bütövlükdə dövlətçilik siyasətinin mədəni aspektlərini ortaya qoyur. Bu

siyasət nəticəsində ədəbiyyat yalnız fərdi yaradıcılıq sahəsi olmaqdan çıxaraq, milli
ideyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Ədəbiyyat və dövlətçilik arasında qarşılıqlı əlaqə
daha sistemli və məqsədyönlü xarakter almışdır. İndiki dövrdə Heydər Əliyev
dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərini, dövlət siyasəti ilə ədəbi
mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni və bu əlaqənin milli kimliyin formalaşmasındakı
rolunu təhlil etmək olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, həmin dövrdə
həyata keçirilən mədəni siyasətin bu gün də davam edən təsirlərini araşdırmaq,
ədəbiyyatın dövlətçilik kontekstində necə strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini üzə
çıxarmaq əsas hədəflərdən biridir. Heydər Əliyev klassik ədəbi irsin qorunmasına və
təbliğinə xüsusi önəm verirdi. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahi söz
ustadlarının yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, onların əsərlərinin
nəşri və geniş oxucu kütləsinə çatdırılması bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bu
tədbirlər təkcə ədəbi hadisə deyil, həm də milli özünüdərk prosesinin mühüm
mərhələsi kimi çıxış edirdi.
Müasir ədəbi mühitin inkişafı da Heydər Əliyev siyasətinin prioritet
istiqamətlərindən biri olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi yaradıcı
qurumların fəaliyyəti genişləndirilmiş, yazıçı və şairlərə dövlət tərəfindən müxtəlif
fəxri adlar, mükafatlar verilmişdir. Bu yanaşma ədəbiyyat adamlarının cəmiyyətdə
nüfuzunu artırmaqla yanaşı, onların yaradıcılıq imkanlarının genişlənməsinə də şərait
yaratmışdır. Heydər Əliyev dövründə ədəbiyyat həm də milli ideologiyanın
daşıyıcısına çevrilmişdir. Xüsusilə müstəqillik illərində ədəbiyyat milli azadlıq,
vətənpərvərlik və dövlətçilik ideyalarının təbliğində mühüm rol oynamışdır. Yazıçılar
və şairlər cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin formalaşmasında aktiv iştirak etmiş,
onların əsərlərində milli birlik və dövlətə sədaqət mövzuları ön plana çıxmışdır. Bu
dövrün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən
diqqətdir. Ana dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi, onun ədəbi dil kimi
zənginləşdirilməsi ədəbiyyatın inkişafına birbaşa təsir göstərmişdir. Ədəbiyyat dilin
qorunması və inkişafında əsas vasitə kimi çıxış etmiş, bu isə milli kimliyin
möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti dövlətçilik
ideyaları ilə sıx bağlı şəkildə formalaşmışdır. Bu dövrdə ədəbiyyat yalnız bədii
yaradıcılıq sahəsi deyil, həm də milli ideologiyanın, tarixi yaddaşın və mənəvi
dəyərlərin qorunub saxlanılması vasitəsi olmuşdur. Heydər Əliyevin ədəbiyyata
verdiyi dəyər, əslində, onun milli dövlət quruculuğuna kompleks yanaşmasının tərkib
hissəsi idi. Bu siyasətin nəticələri isə bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında
və milli kimliyin qorunmasında özünü aydın şəkildə göstərməkdədir. Heydər Əliyev
dövründə formalaşan ədəbi mühitə nəzər saldıqda aydın şəkildə görünür ki, bu
mərhələ Azərbaycan tarixində sadəcə mədəni inkişaf dövrü deyil, eyni zamanda
dövlətçilik ideologiyasının dərinləşdirildiyi və möhkəmləndirildiyi bir mərhələ kimi
xarakterizə olunur. Bu dövrdə ədəbiyyatın funksiyası yalnız estetik dəyər yaratmaqla
məhdudlaşmamış, o, milli yaddaşın qorunması, ictimai şüurun formalaşdırılması və
dövlətçilik ideyalarının təbliği baxımından mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Heydər
Əliyevin həyata keçirdiyi mədəniyyət siyasəti göstərdi ki, güclü dövlət yalnız iqtisadi
və siyasi institutlar üzərində qurulmur; onun dayanıqlığı milli-mənəvi dəyərlərin
qorunması və inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi əhəmiyyət
kəsb edir. Çünki ədəbiyyat xalqın keçmişini yaddaşda saxlayan, bu gününü dərk

etməyə imkan verən və gələcəyinə istiqamət göstərən mənəvi körpü rolunu oynayır.
Məhz bu səbəbdən Heydər Əliyev ədəbiyyata strateji sahə kimi yanaşmış, onun
inkişafını dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevirmişdir. Heydər Əliyev dövründə
Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı və təbliği dövlət siyasətinin mühüm
istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi ədəbi irsi qorumaq,
onu sistemli şəkildə tədqiq və təbliğ etmək, eyni zamanda milli kimliyin
möhkəmləndirilməsinə xidmət etmək idi. Bu dövrdə klassik Azərbaycan
ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yubileyləri geniş miqyasda dövlət
səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, İmadəddin Nəsimi
və Xəqani Şirvani kimi böyük söz ustadlarının irsi geniş şəkildə araşdırılmış, onların
yubileyləri elmi konfranslar, təntənəli tədbirlər və nəşrlərlə qeyd olunmuşdur. Bu
tədbirlər ədəbiyyatın yalnız akademik deyil, həm də ideoloji və milli əhəmiyyətini ön
plana çıxarmışdır. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin
yaradıcılığına da xüsusi diqqət yetirilmişdir. Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun,
Süleyman Rüstəm və Mirzə İbrahimov kimi ədiblərin yubileyləri qeyd olunmuş,
onların irsi yeni nəşrlərlə geniş oxucu kütləsinə çatdırılmışdır. Bu proses Azərbaycan
ədəbiyyatının davamlı inkişaf xəttinin qorunmasına xidmət etmişdir. Dövlətin
ədəbiyyata verdiyi dəyər təkcə yubileylərlə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi
şəxsiyyətlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə özünü göstərmişdir. Bir çox ədiblərin
heykəlləri ucaldılmış, onların adları küçələrə, məktəblərə və mədəniyyət ocaqlarına
verilmişdir. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi və Səməd Vurğun kimi klassik
və müasir ədiblərin abidələri bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bütün bu tədbirlər
Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və digər mədəni qurumların fəaliyyəti ilə paralel şəkildə
həyata keçirilmiş, ədəbi mühitin canlanmasına və yazıçıların ictimai nüfuzunun
artmasına şərait yaratmışdır. Bu dövrdə klassik ədəbi irsə verilən dəyər, Nizami
Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahilərin irsinin dövlət səviyyəsində təbliği
milli özünüdərkin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Bu siyasət yalnız keçmişə
hörmət deyil, həm də gələcək üçün möhkəm mədəni təməl yaratmaq məqsədi
daşıyırdı. Klassik irsin qorunması ilə yanaşı, müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən
diqqət, yazıçı və şairlərin yaradıcılıq imkanlarının genişləndirilməsi, onların cəmiyyət
həyatında fəal mövqe tutmasına şərait yaradılması ədəbi mühitin dinamik və
məhsuldar olmasını təmin etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi qurumların
fəaliyyəti bu dövrdə daha da güclənmiş, ədəbiyyat adamlarının sosial statusu
yüksəlmiş, onların sözünün ictimai təsir gücü artmışdır. Nəticədə ədəbiyyat
cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm amillərdən birinə
çevrilmişdir. Yazıçılar yalnız müşahidəçi deyil, eyni zamanda milli ideyanın
formalaşdırıcıları kimi çıxış etmişlər. Ana dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində
həyata keçirilən tədbirlər ədəbiyyatın funksional imkanlarını daha da
genişləndirmişdir. Dil və ədəbiyyatın qarşılıqlı vəhdəti milli kimliyin əsas
dayaqlarından biri kimi çıxış etmiş, bu sahədə atılan addımlar gələcək nəsillər üçün
möhkəm mənəvi baza yaratmışdır. Ədəbiyyat vasitəsilə milli ruhun yaşadılması və
ötürülməsi dövlətçilik ideyasının davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən
birinə çevrilmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti göstərir ki, dövlətçilik və
ədəbiyyat bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Bu dövrdə həyata keçirilən siyasət
nəticəsində ədəbiyyat milli ideologiyanın daşıyıcısı kimi yeni məzmun və funksiyalar

qazanmış, cəmiyyətin mənəvi həyatında daha fəal rol oynamağa başlamışdır. Bu
yanaşma bu gün də aktuallığını qoruyur və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf
istiqamətlərinə təsir göstərməkdə davam edir. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi
dəyər yalnız bir dövrün mədəni siyasəti kimi deyil, uzunmüddətli dövlətçilik
strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Onun
formalaşdırdığı yanaşma sübut edir ki, milli dövlətin gücü təkcə onun iqtisadi və
siyasi potensialı ilə deyil, həm də onun ədəbi-mədəni irsinin zənginliyi və bu irsin
qorunmasına göstərilən diqqətlə ölçülür. Bu baxımdan, Heydər Əliyev dövründə
yaradılan ədəbi mühit Azərbaycan dövlətçiliyinin mənəvi dayaqlarını
möhkəmləndirən əsas sütunlardan biri kimi tarixdə öz yerini tutmuşdur.