1950 yıllar Qırımtatar halkı öz vatanından ayrılıp, ağır şartlarda yaşamağa mecbur qaldı.
Bu surette sürgünlik yıllarında Qırımtatarları körüne. 1944 senesi başlanğan sürgünden soñ, Qırımtatar halkı Orta Asiyada ağır şertler altında yaşamaq mecburiyetinde qaldı.
O devirdeki sabırnı, aile birlikni ve millet ruhını körsete. Zor zamanlarğa baqmadan, analar bala terbiye etti, aileler bir birine tayanıp yaşadı.
Bu yalnız bir foto degil, bu bir tarihtir.
Unutmaq yoq, unutturmaq yoq. Qırımtatarlar Sürgünlikte
1944 sürgününden soñ 1950 yıllar Qırımtatar halkı öz vatanından ayrılıp, ağır şartlarda yaşamağa mecbur qaldı.
Bu kare sabırnıñ, aile birlikniñ ve millet ruhınıñ belgesidir.
Unutmaq yoq. Unutturmaq yoq.1944 senesi sürgünliginden soñra, 1950-nci seneler Qırım tatarları içün eñ ağır ve emiyetli devirlerden biri oldı. Bu devirniñ esas hususiyetleri şulardır:
1. Komendant Rejimi ve “Ebediy” Sürgünlik
1950-nci senelerniñ başında Qırım tatarları sıqı “komendant rejimi” altında yaşay ediler. 1948 senesi çıqarılğan bir qararnen sürgünlik “ebediy” dep ilan etildi. İşten ya da yaşağan yerinden ruhsetsiz çıqqanlar 20 yılğa qadar apis cezasına mahküm etilebiledi.
2. Yaşayış Şaraitleri
Sürgün etilgen yerlerde (Özbekistan, Ural, Qazaqistan) halqımız esasen paqta tarlalarında, madenlerde ve ağır sanayı qurucılıqlarında çalıştırıldı. Açlıq ve hastalıqlar sebebinden ealinin büyük bir qısmı telef oldı, amma 50-nci senelerniñ ortalarına doğru halq yavaş-yavaş yañı şaraitlerge alışıp, ayaqqa turmağa başladı.
3. 1956 Beretüvi (Otpepel)
Stalin ölgenden soñ, 1956 senesi 28 aprelde çıqarılğan fermanman komendant rejimi lâğu etildi. Lâkin bu ferman Qırım tatarlarına öz vatanlarına qaytmağa ve musadere etilgen mallarını keri almağa ruhset bermedi. Faqat bu serbestlik milliy areketniñ doğmasına yol açtı.
4. Milliy Areketniñ Temelleri
1950-nci senelerniñ soñunda sürgünlik yerlerinde ilk “teşebbüs grupları” teşkil etilip başladı. İnsanlar Moskvağa mektüpler yazıp, vatanğa qaytuv ve siyasiy itibarını keri qazanuv talabını ortağa qoydılar.
5. Medeniyetni Saqlap Qaluv
Ağır şaraitlerge baqmadan, 1957 senesi Taşkentte “Lenin Bayrağı” gazetası çıqıp başladı ve “Qaytarma” ansambli teşkil etildi. Bu, tilimizni ve medeniyetimizni yoq olmaqtan qurtarğan müim adımlar edi.
1950-nci senelerniñ ortasında, mahsus yerleşüv (komendant) rejimi lâğu etilgen soñ, Qırım tatar milliy areketi teşkilâtlı bir şekilde doğmağa başladı. Bu devirniñ ve areketniñ başında turğan esas şahıslar ve faaliyetler şulardır
1. İlk Teşebbüs Grupları ve “Mektüp Yazuv” Kampaniyası
Bu devirde areketniñ esas usulı sovet reberligine kütleviy muracaatlar yollamaq edi. İnsanlar ev-evde toplanıp, imza topladılar. Bu işlerniñ başında Cebbâr Akimov, Mustafa Selimov, Bekir Osmanov kibi tecribeli şahıslar tura edi.
2. Ömürlerini Bu Yolğa Adağan Reberler:
Cebbâr Akimov: Areketniñ ideologlarından biri sayılır. Milliy areketniñ esas küzetici ve teşkilâtçı kurallarını belgiledi.
Mustafa Selimov: Cenk iştirakçisi ve sabıq firqa (partiya) hadimi edi. Onıñ siyasiy tecribesi areketniñ qanuniy esaslarda qurulmasına yardım etti.
Bekir Osmanov: Partizan areketiniñ iştirakçisi olaraq, halq arasında büyük sayğı qazandı. Qırım tatar davasını Moskva koridorlarında seslendirmek içün faaliyet kösterdi.
3. Moskvağa Yollanğan İlk Heyetler
1950-nci senelerniñ soñunda ve 60-ıncı senelerniñ başında, halq adına saylanğan vekiller (delegatlar) Moskvağa kete başladılar. Olar Yuqarı Şura ve MK (Merkeziy Komite) azalarınen körüşip, halqnıñ vatanğa qaytuv arzularını bildirdiler.
4. Yaşlarnıñ Rolü
Bu devirde yaş nesil de areketke qoşulmaya başladı. Özellikle genç talebeler, yaşlar teşkilâtlarını qurıp, milliy şuurnı uyatuv işinen oğraştılar.
5. Talaplar Ne Edi?
Teşebbüsçilerniñ esas üç istegi bar edi: Qırım tatarlarınıñ vatanı Qırımğa keri qaytuvı. Halqqa atılğan “hainlik” iftirasınıñ resmiy sürette temizlenmesi (Reabilitatsiya).Sürgünlik vaqtında elinden alınğan milliy uquqlarnıñ keri berilmesi.
Bu devirdeki faaliyetler sayesinde Qırım tatar davası gizli bir mesele olmaqtan çıqıp, dünya demokratik cemiyetiniñ diqqatını çekken bir insan uquqları küreşine çevirildi.
Fotoğraf: Nizami İbroimov – Низами Иброимов
